شورای انقلاب اسلامی
شورای انقلاب اسلامی نخستین نهاد رسمی بود که در ماههای نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی ایران توسط امام خمینی تشکیل شد. تأسیس این شورا را اولین اقدام عملی در راستای عبور از نظام شاهنشاهی، پیشبرد انقلاب اسلامی و اداره کشور برشمردهاند. بر اساس اساسنامه شورای انقلاب، تا زمان تصویب قانون اساسی جدید و استقرار حکومت اسلامی، اختیارات و وظایف مقام سلطنت و دو مجلس دوره پهلوی به شورای انقلاب سپرده میشد. بر مبنای ماده اول اساسنامه، هدف این شورا اجرای اهداف انقلاب برای ایجاد حکومت جمهوری اسلامی در ایران بوده است. تشکیل دولت نیز از دیگر وظایف شورای انقلاب برشمرده شده است.
اعضای اولیه شورای انقلاب را پنج نفر از روحانیان تشکیل میدادند: مرتضی مطهری، هاشمی رفسنجانی، موسوی اردبیلی، محمدجواد باهنر و سید محمد بهشتی. در نزدیک دو سال عمر این شورا، افراد مختلفی در دورههای گوناگون وارد آن شدند و تعداد اعضا چندین بار دستخوش تغییر گردید. فعالیتها و اقدامات شورای انقلاب در این مدت کوتاه مهم ارزیابی شده است، بهگونهای که گفته شده این شورا بسیاری از مشکلات پیش روی انقلاب اسلامی ایران را برطرف کرد. این شورا پس از انقلاب نیز نقش مهمی در عرصه سیاسی ایفا نمود. پس از برگزاری همهپرسی برای جمهوری اسلامی، انتخابات ریاستجمهوری و مجلس شورای اسلامی و استقرار آنها، شورای انقلاب در شهریور سال ۱۳۵۹ش بهطور کامل و رسمی منحل شد.
جایگاه و اهمیت
شورای انقلاب اسلامی نخستین نهاد رسمی بود[۱] که در ماههای نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی ایران[۲] توسط امام خمینی[۳] تشکیل گردید. این شورا را اساسیترین رکن قدرت سیاسی و اجرایی انقلابیون دانستهاند[۴] و تشکیل آن اولین اقدام عملی در راستای عبور از نظام شاهنشاهی[۵] پیشبرد انقلاب اسلامی و اداره کشور برشمرده شده است.[۶]
امام خمینی در ۲۲ دی ماه سال ۱۳۵۷ش تشکیل شورای انقلاب را اعلام کرد.[۷] او در این نامه متذکر شد که «به موجب حق شرعی و براساس رأی اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران» و «در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت» این شورا را تشکیل داده است.[۸] در همین ماه، اساسنامه شورای انقلاب اسلامی در هشت ماده به تصویب رسید.[۹] خبر تشکیل این شورا افزون بر رسانههای داخلی، در رسانههای خارجی نیز بازتاب داشت. روزنامه گاردین، از روزنامههای مشهور جهان، در این باره نوشت که اعلام تأسیس شورای انقلاب، دولت ایران را متزلزل کرده است.[۱۰]
طبق برخی گزارشها، شورای انقلاب در عمر نزدیک به دو ساله خود اقدامات مهمی انجام داد،[۱۱] توانست بسیاری از مشکلات پیش روی انقلاب اسلامی ایران را برطرف کند و زمینه انتقال قدرت را فراهم آورد. پس از انقلاب نیز این شورا نقش مهمی در عرصه سیاسی کشور ایفا کرد.[۱۲]
نخستین رئیس شورای انقلاب، مرتضی مطهری بود[۱۳] و گفته شده که نام «شورای انقلاب» به پیشنهاد او انتخاب شده است.[۱۴] سید محمد بهشتی پس از مدت کوتاهی اداره جلسات این شورا را برعهده گرفت.[۱۵] شورای انقلاب پیش از ورود امام خمینی به ایران، از طریق تلفن یا مسافر، او را در جریان تصمیمات خود قرار میداد.[۱۶]
در شورای انقلاب، ایشان (شهید مطهری) بیشتر از همهی افراد مورد اطمینان امام بود. اگر یک مطلبی یا مسألهای معلوم میشد که مورد تأئید آقای مطهری است، امام خیلی راحت آن مسأله را قبول میکردند در حالی که نسبت به دیگران، ممکن بود به این راحتی قبول نکنند».[۱۷]
از تأسیس تا انحلال
با رفتن امام خمینی از نجف به پاریس (نوفل لوشاتو) و همزمانی آن با اعتصابات گوناگون و قیامهای همگانی در ایران، موقعیت انقلاب اسلامی در جایگاه ویژهای قرار گرفت. در این دوره، نیاز به یک شورای راهبردی بیش از پیش احساس میشد.[۱۸] پس از ملاقات مرتضی مطهری با امام خمینی در پاریس، زمینه تشکیل شورای انقلاب فراهم گردید.[۱۹] محمدرضا بهشتی، فرزند سید محمد بهشتی، معتقد است سرعت دگرگونیها و حوادث در ماههای نزدیک به انقلاب به حدی بود که باید جمعی شکل میگرفت تا بتواند حوادث را تا آنجا که مقدور است راهبری کند.[۲۰] در نهایت، شورای انقلاب در آبان ماه سال ۱۳۵۷ش پایهگذاری[۲۱] و روز ۲۲ دی ماه همان سال، در حالی که هنوز کادر شورا تکمیل نشده بود،[۲۲] به فرمان امام خمینی به طور رسمی تشکیل شد.[۲۳]
در سال ۱۳۵۹ش، پس از برگزاری همهپرسی برای جمهوری اسلامی، انتخابات ریاستجمهوری و مجلس شورای اسلامی و استقرار نهادها و سازمانها، ضرورت وجود شورای انقلاب از بین رفت.[۲۴] آخرین جلسه شورا در تیر ۱۳۵۹ش برگزار شد.[۲۵] حسن حبیبی، سخنگوی شورای انقلاب، بیان داشته که با رسمیت یافتن مجلس شورای اسلامی و کامل شدن اعضای شورای نگهبان قانون اساسی، کار شورای انقلاب نیز به پایان رسید.[۲۶] در نهایت، در تاریخ ۱۹ شهریور ۱۳۵۹ش شورای انقلاب به طور کامل و رسمی پایان یافت.[۲۷] برخی محققان، این شورا را تنها نهادی دانستهاند که با پایان یافتن مأموریتش، منحل شد و از مدیریت کشور حذف گردید.[۲۸]
اهداف و وظایف
براساس اساسنامه شورای انقلاب، تا زمانی که قانون اساسی جدید تدوین و تصویب نگردیده و حکومت اسلامی استقرار نیافته بود، اختیارات و وظایفی که برای مقام سلطنت و دو مجلس زمان پهلوی در نظر گرفته شده بود، به دست شورای انقلاب سپرده میشد.[۲۹] ماده اول اساسنامه، هدف این شورا را اجرای اهداف انقلاب برای ایجاد حکومت جمهوری اسلامی در ایران دانسته است.[۳۰] سید علی خامنهای، دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، معتقد بود اداره مبارزات مردمی اولین وظیفه شورا بود.[۳۱] تشکیل دولت را نیز از دیگر وظایف شورای انقلاب برشمردهاند.[۳۲] امام خمینی بررسی و ایجاد شرایط برای تأسیس دولت انتقالی و فراهم آوردن مقدمات آن را از وظایف اولیه و مهم این شورا دانسته است.[۳۳] وی در مصاحبه با تلویزیون فرانسه در تاریخ ۲۵ دی ۱۳۵۷ش، هدف شورای انقلاب را ایجاد یک حکومت موقت ذکر کرد.[۳۴]
یکی از حساسترین کارهای شورای انقلاب را مذاکره و رایزنی برای برونرفت جامعه از آن برهه تاریخی دانستهاند. گفته شده که شورای انقلاب به طور مشخص با سه گروه مذاکره داشت: دولت بختیار، سران ارتش و آمریکاییها. هدف رایزنی با گروههای مختلف متفاوت بود، اما فصل مشترک تمامی مذاکرات، تمکین آنها به خواست ملت ایران و رهبری انقلاب بود.[۳۵]
برخی محققان، فعالیتهای شورای انقلاب از بدو تأسیس تا پایان آن را در سه دوره تقسیم کردهاند:
- مقطع اول: پیش از پیروزی انقلاب که شورا به پیشبرد اهداف انقلاب و ایجاد دولت موقت اشتغال داشت.
- مقطع دوم: در دوران حاکمیت دولت موقت، شورا در قانونگذاری و در برخی دورهها در امور اجرایی کشور نقش داشت.
- مقطع سوم: دوران استعفای دولت موقت تا تشکیل دولت محمدعلی رجایی. در این مقطع، شورای انقلاب در کنار قانونگذاری، رسماً مدیریت اجرایی کشور را نیز برعهده گرفت.[۳۶]
علاوه بر اینها، امام خمینی مسئولیت برخی دستورات انقلابی مانند مصادره اموال سلسله پهلوی و افراد مرتبط با آنها به نفع مستمندان را بر عهده شورای انقلاب قرار داد.[۳۷]
اعضا
اعضای اولیه شورای انقلاب را پنج نفر از روحانیان تشکیل میدادند: مرتضی مطهری، هاشمی رفسنجانی، موسوی اردبیلی، محمدجواد باهنر و سید محمد بهشتی.[۳۸] این افراد به سرپرستی مطهری، بهعنوان هسته اولیه شورای انقلاب و برای شناسایی افراد مناسب جهت اداره آینده کشور مشخص شده بودند.[۳۹]
امام خمینی در نامهای که خطاب به حسین نوری همدانی نوشته شد، شرایطی را برای انتخاب اعضای شورای انقلاب تعیین کرد؛ از جمله «نداشتن افکار مکاتب انحرافی»، «لیاقت اداره یک وزارتخانه»، «معروف به ملیت و خوشنامی» و «از سرمایهداران و معروف به سرمایهداری نباشند».[۴۰]
در نزدیک دو سال عمر این شورا، افراد مختلفی در دورههای گوناگون وارد آن شدند و تعداد اعضا چندین بار دستخوش تغییر گردید.[۴۱] نام اعضای شورا به دلیل شرایط امنیتی تا یک سال پس از پیروزی انقلاب فاش نشد.[۴۲] البته بعد از مدتی به طور طبیعی معلوم بود که برخی افراد جزو شورای انقلاب هستند.[۴۳] برخی محققان مجموع افرادی که در این شورا عضو بودهاند را چنین برشمردهاند:
- سید محمد حسینی بهشتی
- محمدجواد باهنر
- مرتضی مطهری
- حسینعلی منتظری
- سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
- اکبر هاشمی رفسنجانی
- سید محمود طالقانی
- سید علی حسینی خامنهای
- محمدرضا مهدوی کنی
- میر حسین موسوی
- حسن حبیبی
- مهدی بازرگان
- ابوالحسن بنیصدر
- حبیبالله پیمان
- احمد جلالی
- یدالله سحابی
- عزتالله سحابی
- عباس شیبانی
- احمد صدر حاج سیدجوادی
- رضا صدر
- ولیالله قرنی
- صادق قطبزاده
- مصطفی کتیرایی
- علیاصغر مسعودی
- علیاکبر معینفر
- ابراهیم یزدی.[۴۴]
پانویس
- ↑ «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ «نگاهی گذرا به شکلگیری انقلاب اسلامی و شورای انقلاب در گفتگو با دکتر سیدمحمدرضا بهشتی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «تصمیم اتمی شورای انقلاب در آخرین روزها»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «شورای انقلاب به فرمان امام خمینی(ره) دی ماه ۱۳۵۷ تشکیل شد»، دانشگاه محقق اردبیلی.
- ↑ علیبیگی و دیگران، «کار ویژههای شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام سازی جمهوری اسلامی»، ص۱۸۴.
- ↑ امیری، «هدف از تاسیس شورای انقلاب چه بود؟»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۴۲۶.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۴۲۶.
- ↑ «اساسنامه شورای انقلاب»، نظامات.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «تصمیم اتمی شورای انقلاب در آخرین روزها»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ امیری، «هدف از تاسیس شورای انقلاب چه بود؟»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «نگاهی گذرا به شکلگیری انقلاب اسلامی و شورای انقلاب در گفتگو با دکتر سیدمحمدرضا بهشتی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ علیبیگی و دیگران، «کار ویژههای شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام سازی جمهوری اسلامی»، ص۱۸۳.
- ↑ «نگاهی گذرا به شکلگیری انقلاب اسلامی و شورای انقلاب در گفتگو با دکتر سیدمحمدرضا بهشتی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «در قلب شورای انقلاب»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ علیبیگی و دیگران، «کار ویژههای شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام سازی جمهوری اسلامی»، ص۱۸۳.
- ↑ «شورای انقلاب به فرمان امام خمینی(ره) دی ماه ۱۳۵۷ تشکیل شد»، دانشگاه محقق اردبیلی.
- ↑ امیری، «هدف از تاسیس شورای انقلاب چه بود؟»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ «تصمیم اتمی شورای انقلاب در آخرین روزها»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «تصمیم اتمی شورای انقلاب در آخرین روزها»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ حاضری، «شورای انقلاب از آغاز تا انجام/ چه کسانی بعنوان هسته اصلی این شورا از سوی امام تعیین شدند؟»، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی موسسه نشر و آثار امام خمینی.
- ↑ امیری، «هدف از تاسیس شورای انقلاب چه بود؟»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «اساسنامه شورای انقلاب»، نظامات.
- ↑ «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۴۲۶-۴۲۸.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۴۶۷.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ حاضری، «شورای انقلاب از آغاز تا انجام/ چه کسانی بعنوان هسته اصلی این شورا از سوی امام تعیین شدند؟»، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی موسسه نشر و آثار امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۹ش، ج۶، ص۲۶۷.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ علیبیگی و دیگران، «کار ویژههای شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام سازی جمهوری اسلامی»، ص۱۸۳.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۱۵۱.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «نگاهی گذرا به شکلگیری انقلاب اسلامی و شورای انقلاب در گفتگو با دکتر سیدمحمدرضا بهشتی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ علیبیگی و دیگران، «کار ویژههای شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام سازی جمهوری اسلامی»، ص۱۸۴ - ۱۸۵.
منابع
- «اساسنامه شورای انقلاب»، نظامات، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- امیری، آرش، «هدف از تاسیس شورای انقلاب چه بود؟»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۲دی ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «تصمیم اتمی شورای انقلاب در آخرین روزها»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- حاضری، مهدی، «شورای انقلاب از آغاز تا انجام/ چه کسانی بعنوان هسته اصلی این شورا از سوی امام تعیین شدند؟»، پرتال پژوهشی و اطلاعرسانی موسسه نشر و آثار امام خمینی. تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «شورای انقلاب اسلامی از آغاز تا پایان»، مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «شورای انقلاب به فرمان امام خمینی(ره) دی ماه ۱۳۵۷ تشکیل شد»، دانشگاه محقق اردبیلی، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- علیبیگی، زهرا بیگم، مرتضی دهقاننژاد، علیاکبر جعفری، «کار ویژههای شورای انقلاب در دوره انتقال قدرت در فرایند نظام سازی جمهوری اسلامی»، پژوهشهای انقلاب اسلامی، شماره ۲۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
- «نخستین نهاد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «نگاهی گذرا به شکلگیری انقلاب اسلامی و شورای انقلاب در گفتگو با دکتر سیدمحمدرضا بهشتی»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ بهمن ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.