خط ثلث
خط ثُلْث که بهعنوان «ام الخطوط» و «سید الخطوط» شناخته میشود، از اصلیترین، دشوارترین و برترین اقلام ششگانه در خوشنویسی اسلامی دانسته شده است که سایر خطوط از آن مشتق شدهاند و بهدلیل قابلیت بالای ترکیب با نقوش اسلیمی و ختایی، کاربرد گستردهای در کتیبهنویسی بناهای مذهبی یافته است. به عقیده خوشنویسان، این خط تمامی ویژگیهای لازم برای یک خط مذهبی را داراست و زیباییشناسی آن، بهویژه در کتیبههای سفید بر زمینه تیره، فضایی نورانی و نمادین از غلبه نور بر ظلمت را تداعی میکند.
درباره ابداعکننده نخستین خط ثلث، اختلاف نظر وجود دارد، اما ابنمقله شیرازی را از مهمترین بنیانگذاران این خط میدانند. پس از او، خوشنویسانی مانند عبدالله صیرفی، بایسنقر میرزا و علیرضا عباسی در گسترش و تکامل آن نقش داشتند. علامه طباطبایی، سید مرتضی نجومی و احمد نجفی زنجانی از روحانیان شیعه هستند که توانایی نوشتن به خط ثلث را داشتند.
به گفته محققان خوشنویسی، وجه تسمیه این خظ به «ثلث» (یک سوم) به اندازه قلم به کار رفته (یک سوم قلم طومار) یا جایگاه معنوی آن بهعنوان «ام الخطوط» بازمیگردد. این خط بهدلیل انعطافپذیری در داشتن اشکال مختلف برای هر حرف و امکان ترکیببندیهای زیباتر، نیازمند دقت بالایی در انتخاب اشکال است. به گفته محققان تاریخ خوشنویسی، خط ثلث در دوره خلفای اموی قاعدهمند شد و در قرن سوم قمری به اوج کمال رسید. هرچند
اهمیت و جایگاه
خط ثلث که با عنوان «سید الخطوط» شناخته میشود،[۱] یکی از دشوارترین و برترین اقلام ششگانه[۲] در خوشنویسی اسلامی دانسته شده است[۳] که بهدلیل قابلیت بالای ترکیب با نقوش اسلیمی و ختایی، کاربرد گستردهای در کتیبهنویسی بناهای مذهبی همچون مساجد، محرابها و قبهها یافته است.[۴] علاوهبر کتیبهنگاری، از این خط در تزئین اشیاء فلزی، مهرهای قیمتی، سرلوحهها، پرچمها، منسوجات نفیس[۵] و در گذشته برای کتابت قرآن استفاده میشده است.[۶]
به اعتقاد محققان، خط ثلث تمامی ویژگیهای لازم برای یک خط مذهبی را داراست، هرچند کتابت کامل قرآن با این خط بهدلیل پیچیدگیهای اجرایی نادر است.[۷] زیباییشناسی این خط بهویژه در کتیبههای سفید بر زمینه تیره، با استفاده از کشیدگیهای شعلهمانند حروف، فضایی نورانی و نمادین از غلبه نور بر ظلمت را در ذهن مخاطب تداعی میکند.[۸] گفته شده تسلط بر قواعد آن، کلید یادگیری سایر خطوط اقلام سته محسوب میشود.[۹]
معرفی
خط ثلث، که توسط ابنمقله بنیان نهاده شد[۱۰] و بهعنوان «ام الخطوط» شناخته میشود،[۱۱] اصلیترین خط از میان اقلام ستّه اسلامی است[یادداشت ۱] و سایر خطوط از آن مشتق شدهاند.[۱۲] به گفته مخققان، در گذشته انواع مختلفی از این خط وجود داشته، اما امروزه تنها قلم ثلث باقی مانده است.[۱۳] وجه تسمیه آن به «ثلث» (یک سوم) به اندازه قلمی که برای نوشتن آن به کار میرفته (یک سوم قلم طومار)[۱۴] یا جایگاه معنوی آن به عنوان «ام الخطوط» که با آیه ۱۱ سوره نساء[یادداشت ۲] مرتبط است، بازمیگردد.[۱۵]
گفته شده انعطافپذیری این خط در داشتن اشکال مختلف برای هر حرف، امکان ترکیببندیهای زیباتری را فراهم میآورد، اما انتخاب هر شکل نیازمند دقت بالایی است.[۱۶]
برای زیباسازی و پر کردن فضاهای خالی در خط ثلث، علاوهبر کلمات، از اعراب نیز استفاده میشود که برای نگارش آنها قلمی ظریفتر (حدود یک سوم قلم اصلی) به کار میرود.[۱۷] با وجود شباهتهای این خط با خطوطی چون محقق، نسخ و توقیع، تفاوتهای مشخصی در مفردات و مرکّبات، از جمله طول الف، قطر قلم، نسبت دور و سطح، کشیدگی حروف (مدّات) و نحوه اتصال کلمات، میان آنها وجود دارد.[۱۸]
عالمان شیعه و خط ثلث
در شرح حال عالمان شیعه، مواردی وجود دارد که نشان میدهد آنها علاوهبر فعالیتهای علمی و مذهبی خود، به هنر خوشنویسی نیز اهتمام داشتهاند. حسن حسنزاده آملی (۱۳۰۷-۱۴۰۰ش)، علامه طباطبایی (۱۲۸۱-۱۳۶۰ش) را در خوشنویسی، بهویژه در خط ثلث، استادی کمنظیر توصیف میکند.[۱۹]
احمد نجفی زنجانی (۱۲۸۷-۱۳۶۱ش)، معروف به معصومی، یکی دیگر از روحانیان شیعه است که به احیای خط ثلث در ایران شهرت دارد[۲۰] و آثار او توسط انجمن خوشنویسان ایران منطبق بر قواعد این خط شناخته شده است.[۲۱] حبیبالله فضائلی (۱۳۰۱-۱۳۷۶ش)، کتیبههای متعددی را در حرمهای ائمه اطهار(ع) و مساجد بزرگ در داخل و خارج از ایران به خط ثلث نگاشته است.[۲۲] همچنین، سید مرتضی نجومی (۱۳۰۷-۱۳۸۸ش)، با هاشم محمد بغدادی، خوشنویس صاحب نام عراقی، مراوده داشت[۲۳] و به جهت تبحر در این خط، در نخستین جشنواره خوشنویسان جهان اسلام، موفق به کسب لوح تقدیر شد.[۲۴]
تاریخ خط ثلث
براساس دیدگاه سفادی، خط ثلث در دوران خلفای اموی قاعدهمند شد و در قرن سوم قمری به کمال رسید.[۲۵] در مورد اولین ابداعکننده این خط اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی سراج شیرازی، ابنبواب، یا یاقوت مستعصمی را معرفی کردهاند.[۲۶] بااینحال، ابنمقله شیرازی بهعنوان اولین مبدع ثلث شناخته میشود[۲۷] که این انتساب تا به امروز نیز باقی است.[۲۸] گفته میشود که او اقلام ششگانه خط ثلث را با الهام از تعالیم امام علی(ع) در عالم خواب ابداع کرده است.[۲۹]
به گفته محققان، پس از یاقوت مستعصمی که تأثیر زیادی بر تکامل خط ثلث داشت، خوشنویسان دیگری مانند عبدالله صیرفی (متوفی ۷۴۲ق)، بایسُنقُر میرزا (متوفی ۸۳۷ق)[۳۰] و علیرضا عباسی (متوفی ۱۰۳۸ق)[۳۱] در توسعه این خط نقش مهمی ایفا کردند.
خط ثلث در ایران و مملکت عثمانی
به گفته محققان، ایرانیان تا اوایل سده هفتم هجری از خط ثلث استفاده میکردند، اما پس از یورش مغول، توجه به قلمهای فارسی مانند تعلیق، نستعلیق و شکستهنستعلیق افزایش یافت و از آن پس ثلثنویسی در ایران بهتدریج رو به افول گذاشت.[۳۲] این روند پس از عصر صفوی تشدید شد، بهگونهای که تا پایان دوره قاجار فقط معدودی ثلثنویس برجسته، از جمله محمدباقر شریف شیرازی، در ایران شناخته شدند.[۳۳]
میرابوالقاسمی، نویسنده مدخل خط ثلث در دانشنامه جهان اسلام، معتقد است، ثلثنویسی از طریق عبدالله صیرفی و شاگردش خیرالدین مرعشی به قلمرو عثمانی راه یافت و به دست حمدالله آماسی در آنجا گسترش پیدا کرد. در عثمانی، این خط به اوج اهمیت رسید و با ظهور خوشنویسان متعدد و سبکهای گوناگون، به مرکز اصلی ثلثنویسی بدل شد؛[۳۴] در قرن چهاردهم شمسی نیز در کشورهایی چون ایران، عراق، سوریه، لبنان و مصر همچنان مورد توجه بود.[۳۵]
ثلثنویسان
| کشور | نام خوشنویسان |
|---|---|
| ترکیه | حسن چلبی (متوفی ۱۰۰۲ق)، حافظ عثمان (متوفی۱۱۰۱ق)، مصطفی راقم (متوفی ۱۲۴۱ق)، محمود جلالالدین (متوفی ۱۲۴۵ق)، مصطفی عزّت (متوفی ۱۲۹۳ق)، محمد شفیقبک (متوفی ۱۲۹۷ق)، سامی افندی (متوفی ۱۳۱۳ق)، احمد کامل (متوفی ۱۳۶۰ق)، اسماعیل حقّی (متوفی ۱۳۶۵ق)، مصطفی حلیم (متوفی ۱۳۴۳ش/۱۹۶۴)، حامد آمدی (متوفی ۱۴۰۳ق)[۳۶] |
| ایران | محمدرضا امامی (قرن یازدهم شمسی)، احمد نجفی زنجانی (متوفی ۱۳۶۱ش)، عبدالحمید ملکالکلامی (متوفی ۱۳۲۸ش)، محمدعلی غروی کاتب (تولد ۱۲۸۸ش)، حبیبالله فضائلی (متوفی ۱۳۷۶ش)، سید مرتضی نجومی (متوفی ۱۳۸۸ش)، عباس مصباحزاده، محمد موحد حسینی، احمد عبدالرضایی، محمدرضا قنبری، عبدالصمد صمدی، مسعود فاضلی مقدم، جواد خوران، محمد نعمتی[۳۷] |
| عراق | هاشم محمد بغدادی (متوفی ۱۳۵۲ش/۱۹۷۳)، محمد صبری هلالی (متوفی ۱۳۷۲ش)، عبدالغنی عبدالعزیز، مهدی جبوری، عباس بغدادی، مثنّی العُبیدی، محمد المشرفاوی |
| سوریه و لبنان | ابراهیم الرفاعی (متوفی ۱۴۰۳ق)، کامل البابا (متوفی ۱۴۱۲ق)، نسیب مکارم[۳۸] |
| مصر | محمد مونس (متوفی ۱۳۱۸ق)، محمدعلی مکّاوی، محمد حُسْنی، محمود شحّات، علی بدوی (متوفی ۱۳۵۳ق)، سیدابراهیم (متوفی ۱۴۱۴ق/ ۱۹۹۴)، نجیب هواوینی |
| افغانستان | عزیزالدین وکیلی فوفَلْزایی،[۳۹] محمدعلی عطار هروی[۴۰] |
نگارخانه
-
پرچم عربستان سعودی، عبارت شهادتین به خط ثلث -
کتبیه به خط ثلث، کاشی معرق، اثر احمد عبدالرضایی، مصلای امام خمینی تهران، ۱۳۸۲ش. -
خط ثلث، به قلم عبدالله صیرفی، مربوط به سال ۷۲۶ق؛ متن: و اعلم أن الرعیة إذا قدرت أن تقول قدرت أن تفعل؛ فاجهد ألاّ تقول تسلم من أن تفعل. -
تابلوی خط ثلث جلی، به قلم مثنی العبیدی خوشنویس عراقی. متن: و قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَانًا نَصِیرًا (سوره اسراء، آیه ۸۰) -
خط ثلث جلی، به قلم مصطفی عزت، خوشنویسی ترکیهای قرن ۱۳ق، واقع در مسجد ایاصوفیه ترکیه -
-
َکتیبه خط ثلث، به قلم مسعود فاضلی مقدم، حسینیه امام خمینی، سال ۱۳۹۲ش. -
کتیبهٔ ترنج اطراف گنبد حرم امام رضا(ع) به خط ثلث محمدرضا امامی که پس از تعمیر خسارات زلزله به فرمان سلطان سلیمان صفوی به سال ۱۰۸۴ق نصب گردید. -
کتیبه افقی به خط ثلث که در پارچهها و پرچمهای مجالس عزاداری محرم استفاده میشود. -
نگین حکاکیشده انگشتر به خط ثلث، مزیّن به سوره توحید و آیة الکرسی. -
سنگ قبر به خط ثلث، سنگ قبر آیتالله حجت کوهکمری به خط عباس مصباحزاده. -
عنوان کتاب به خط ثلث؛ به قلم محمد موحدی حسینی. -
پرده خانه کعبه به خط ثلث؛ ملیلهکاری آیات قرآن با نخ طلا و نقره بر روی پارچهای مشکی.
%D8%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C.jpg)
پانویس
- ↑ خط ثلث، ایران آنتیک.
- ↑ مقتدایی، شناخت و ارزیابی کاربردی هنرهای اسلامی ایران، ۱۳۹۳ش، ص۵۵.
- ↑ مقتدایی، مبادی و مبانی اصول خطوط و خوشنویسی اسلامی ایران ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ فضائلی، تعلیم خط، ۱۳۷۶ ش، ص۱۳۰–۱۳۱؛ فضائلی، «کتیبهنگاری»، ۱۳۷۱ش، ص ۹۵؛ مقتدایی، شناخت و ارزیابی کاربردی هنرهای اسلامی ایران، ۱۳۹۳ش، ص۶۵.
- ↑ ذکاء، «اشعار و اشیاء»، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۸۳–۸۴؛ معمارزاده، تصویر و تجسم عرفان در هنرهای اسلامی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۴۶.
- ↑ فضائلی، «کتیبهنگاری»، ۱۳۷۱ش، ص ۹۵.
- ↑ سفادی، خوشنویسی اسلامی، ۱۳۸۱ش، ص۲۱–۲۵.
- ↑ خزائی، مجموعه مقالات اولین همایش هنر اسلام، ۱۳۸۲ش، ص۲۲۹.
- ↑ مقتدایی، مبادی و مبانی اصول خطوط و خوشنویسی اسلامی ایران ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ قلیچ خانی، رسالاتی در خوشنویسی، ۱۳۷۳ش، ص۷.
- ↑ قلیچ خانی، رسالاتی در خوشنویسی، ۱۳۷۳ش، ص۲۶۴.
- ↑ قلیچ خانی، رسالاتی در خوشنویسی، ۱۳۷۳ش، ص۷.
- ↑ مقتدایی، مبادی و مبانی اصول خطوط و خوشنویسی اسلامی ایران ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ مایل هروی، کتاب آرایی در تمدّن اسلامی، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۵۸.
- ↑ سراج شیرازی، تحفةالمحبین، ۱۳۷۶ش، ص۱۳۷؛ قلیچخانی، رسالاتی در خوشنویسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۲۷.
- ↑ مقتدایی، مبادی و مبانی اصول خطوط و خوشنویسی اسلامی ایران ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ . فضایلی، اطلس خط، ۱۳۹۱ش، ص۱۲۶.
- ↑ ر. ک. به فضائلی، اطلس خط، ۱۳۹۱ش، ص ۲۹۲، ۲۹۶–۲۹۷.
- ↑ حسنزاده آملی، رسالهای در خوشنویسی، بی تا، ص۱۷–۱۹.
- ↑ «استاد نجفی زنجانی؛ احیاگر تراث خط ثلث/ سایه عثمانطه بر کتابت قرآن استاد نجفی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «هنر کتیبهنگاری آخرین بازمانده خود را از دست داد»، فصلنامه هنر، ص۱۸۳.
- ↑ هادوی، نیلوفر، مجله رشد آموزش قرآن، پاییز ۱۳۹۲ش.
- ↑ نجومی، کیمیای هستی؛ زندگینامه خودنوشت، ۱۳۷۹ش، ص۲۶۶–۲۶۷.
- ↑ نجومی، کیمیای هستی؛ زندگینامه خودنوشت، ۱۳۷۹ش، ص۱۹۰.
- ↑ سفادی، خوشنویسی اسلامی، ۱۳۸۱ش، ص۵۶
- ↑ سراج شیرازی، تحفةالمحبین، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۵ و ص۱۳۳.
- ↑ ر. ک. قلیچ خانی، رسالاتی در خوشنویسی، ۱۳۷۳ش، ص ۶، ص۳۲۷، ص۲۵۷.
- ↑ مقتدایی، شناخت و ارزیابی کاربردی هنرهای اسلامی ایران، ۱۳۹۳ش، ص۵۵.
- ↑ هاشمی نژاد، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۰ش، ج۱۵، ص۵۶۶.
- ↑ میرابوالقاسمی، خط ثلث، ۱۳۹۳ش.
- ↑ کریم زاده تبریزی، محمدعلی، زندگینامه علیرضا عباسی، مجله هنر و مردم، ۱۳۵۶، شماره ۱۸۰.
- ↑ قلیچ خانی، درآمدی بر خوشنویسی ایرانی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
- ↑ میرابوالقاسمی، خط ثلث، ۱۳۹۳ش.
- ↑ میرابوالقاسمی، خط ثلث، ۱۳۹۳ش.
- ↑ میرابوالقاسمی، خط ثلث، ۱۳۹۳ش.
- ↑ رجوع کنید به رمضان یوسف، تتمهالاعلام للزرکلی، ۱۴۱۸ق، ج ۱، ص ۱۳؛ اباظه، اتمام الاعلام، ۱۹۹۹م، ص ۱۱۵، ۲۱۰–۲۱۱، ۲۹۱؛ فضائلی، اطلس خط، ۱۳۹۱ش، ص ۲۴۶–۲۵۸؛ اعظمی، تراجم خطاطین بغدادالمعاصرین، ۱۹۷۷م، ص ۲۰۷–۲۱۴، ۲۵۴–۲۹۶؛ بهنسی، معجم مصطلحات الخط العربی و الخطاطین، ۱۹۹۵م، ص ۳۹، ۷۹، ۱۳۷، ۱۴۲، ۱۵۷.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به بیانی، احوال و آثار خوشنویسان، ۱۳۶۳ش، ج ۱–۲، ص ۳۷۱–۳۷۶؛ «هنر کتیبهنگاری آخرین بازمانده خود را از دست داد»، فصلنامه هنر، ص ۱۸۳–۱۸۷؛ هنر و مردم، اسفند ۱۳۴۵ و فروردین ۱۳۴۶ش، ۵۳ و ۵۴، ص ۳۱. «ثلثنویسی از آغاز تا امروز»، تاریخ بارگذاری ۱۵ بهمن ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۲۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- ↑ رجوع کنید به رمضان یوسف، تتمهالاعلام للزرکلی، ۱۴۱۸ق، ج ۱، ص ۱۳؛ اباظه، اتمام الاعلام، ۱۹۹۹م، ص ۱۱۵، ۲۱۰–۲۱۱، ۲۹۱؛ فضائلی، اطلس خط، ۱۳۹۱ش، ص ۲۴۶–۲۵۸؛ اعظمی، تراجم خطاطین بغدادالمعاصرین، ۱۹۷۷م، ص ۲۰۷–۲۱۴، ۲۵۴–۲۹۶؛ بهنسی، معجم مصطلحات الخط العربی و الخطاطین، ۱۹۹۵م، ص ۳۹، ۷۹، ۱۳۷، ۱۴۲، ۱۵۷.
- ↑ رجوع کنید به رمضان یوسف، تتمهالاعلام للزرکلی، ۱۴۱۸ق، ج ۱، ص ۱۳؛ اباظه، اتمام الاعلام، ۱۹۹۹م، ص ۱۱۵، ۲۱۰–۲۱۱، ۲۹۱؛ فضائلی، اطلس خط، ۱۳۹۱ش، ص ۲۴۶–۲۵۸؛ اعظمی، تراجم خطاطین بغدادالمعاصرین، ۱۹۷۷م، ص ۲۰۷–۲۱۴، ۲۵۴–۲۹۶؛ بهنسی، معجم مصطلحات الخط العربی و الخطاطین، ۱۹۹۵م، ص ۳۹، ۷۹، ۱۳۷، ۱۴۲، ۱۵۷.
- ↑ محمدعلی عطار هروی خوشنویس افغانستانی، خبرگزاری فارس.
یادداشت
- ↑ خطوط ششگانه یا اقلام سته که از آنها بهعنوان «خطوط اصول» هم نام برده میشود، شش خط اصلی در خوشنویسی اسلامی هستند که در تمامی کشورهای اسلامی ازجمله ایران رواج داشتهاند و هنوز هم اغلب آنها مورد استفاده خوشنویسان قرار دارند. که عبارتند از: ۱. ثلث، ۲. نسخ، ۳. محقق، ۴. ریحانی، ۵. رقاع، ۶. توقیع.
- ↑ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ
منابع
- اباظه، نزار؛ ریاض، محمد مالح، اتمام الاعلام، ذیل لکتاب الاعلام لخیرالدین الزرکلی، بیروت، بی نا، ۱۹۹۹م.
- «استاد نجفی زنجانی؛ احیاگر تراث خط ثلث/ سایه عثمانطه بر کتابت قرآن استاد نجفی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- اعظمی، ولید، تراجم خطاطین بغدادالمعاصرین، بیروت، بی نا، ۱۹۷۷م.
- بهنسی، عفیف، معجم مصطلحات الخط العربی و الخطاطین، بیروت، بینا، ۱۹۹۵م.
- بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۶۳ش.
- «ثلث نویسی از آغاز تا امروز»، تاریخ بارگذاری ۱۵ بهمن ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۲۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- رمضان یوسف، محمد خیر، تتمهالاعلام للزرکلی، بیروت، بی نا، ۱۴۱۸ق.
- زارعی، ابوالفضل، «خطّاط کتیبههای ضریح چهارم حرم رضوی نجفی زنجانی- احمد (۱۲۸۷–۱۳۶۱ش)»، مجله آستان هنر، شماره ۹، تابستان ۱۳۹۳ش.
- ذکاء، یحیی، «اشعار و اشیاء»، خط خوش فارسی (مجموعه مقالات)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- خط ثلث، ایران آنتیک، تاریخ بازدید، ۲۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «حاج میرزا احمد نجفی زنجانی»، هنر و مردم، ش ۵۳ و ۵۴، اسفند ۱۳۴۵ش.
- «حبیبالله فضائلی»، سایت انجمن خوشنویسان اصفهان، تاریخ درج مطلب:۱۵ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- حسنزاده آملی، حسن، رسالهای در خوشنویسی، بیجا، بیتا.
- خزائی محمد، مجموعه مقالات اولین همایش هنر اسلامی، تهران، مؤسسه مطالعات هنر اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- سراج شیرازی، یعقوببن حسن، تحفةالمحبین: در آئین خوشنویسی و لطایف معنوی آن، چاپ کرامت رعنا حسینی و ایرج افشار، تهران ۱۳۷۶ش.
- سفادی، یاسین حمید، خوشنویسی اسلامی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران، مؤسسه مطالعات هنر اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- فضائلی، حبیبالله، تعلیم خط، تهران ۱۳۷۶ش.
- فضائلی، حبیبالله، اطلس خط، تحقیق در خطوط اسلامی، تهران، سروش، ۱۳۹۱ش.
- قاسمی، علیرضا، «نقطه عطفی در خط نسخ ایرانی: گفت و گو با استاد طریقتی، دربارهٔ قرآن کتابت شده توسط مرحوم نجفی زنجانی»، مجله گلستان قرآن، شماره ۱۵۵، نیمه دوم مرداد ۱۳۸۲ش.
- قلیچ خانی حمیدرضا، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، تهران، روزنه، چاپ اول، ۱۳۷۳ش
- «کتیبهنگاری»، فصلنامه چلیپا، سال۱، ش۳، بهار ۱۳۷۱ش.
- مایل هروی، نجیب، کتاب آرایی در تمدن اسلامی، مجموعه رسائل در زمینه خوشنویسی، مرکب سازی، مشهد، انتشارات مرکز، پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
- معمارزاده، محمد، تصویر و تجسم عرفان در هنرهای اسلامی، تهران، دانشگاه الزهراء، ۱۳۸۶ش.
- مقتدایی، علی اصغر، شناخت و ارزیابی کاربردی هنرهای اسلامی ایران، تهران، پیام نور، ۱۳۹۳ش.
- مقتدایی، علی اصغر، مبادی و مبانی اصول خطوط و خوشنویسی اسلامی ایران، تهران، دانشگاه پیام نور، ۱۳۹۳ش.
- میرابوالقاسمی، رقیه، خط ثلث، دانشنامه جهان اسلام، تاریخ بارگذاری ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۲۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- نجومی، سید مرتضی، کیمیای هستی، زندگینامه خودنوشت کمترین بندگان سید مرتضی نجومی، به اهتمام محمدعلی سلطانی، نشر سها، تهران، ۱۳۷۹ش.
- هادوی، نیلوفر، مجله رشد آموزش قرآن، شماره ۴۲، پاییز ۱۳۹۲ش.
- هاشمینژاد، علیرضا، خطاطی، سایت دانشنامه جهان اسلام، تاریخ درج مطلب:۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۲۹ خرداد ۱۴۰۲ش.
- هنرفر، لطفالله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، بیجا، کتابفروشی ثقفی، ۱۳۵۰ش.
- «هنر کتیبهنگاری آخرین بازمانده خود را از دست داد»، فصلنامه هنر، شماره ۱، ۱۳۶۰ش.