خط نسخ
خط نَسخ یکی از اقلام شش‌گانه در خوشنویسی اسلامی و خط اصلی کتابت قرآن است. اقبال مسلمانان به آن به‌دلیل ترکیب زیبایی، سادگی و کاهش خطا در تلاوت بوده است. ریشهٔ این خط به «نسخ حجازی» در قرن ۱ق می‌رسد. تحول اساسی آن در قرن ۴ق با ابن‌مقله، خوشنویس ایرانی، آغاز شد و شاگردش ابن‌بواب کهن‌ترین قرآنی که اکنون با خط نسخ موجود است را کتابت کرد. در دورهٔ ایلخانان، نسخ به‌عنوان قلم اصلی کتابت تثبیت شد و در شیراز عصر تیموری رونق یافت. در اواخر صفویه، با حمایت شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین، شیوهٔ «نسخ ایرانی» احیا شد و احمد نیریزی شاخص‌ترین کاتب آن بود. در میان خوشنویسان، ابن‌مقله در دستگاه عباسی و ابن‌بواب از اهل سنت بودند، اما شمار زیادی از هنرمندان شیعه مانند احمد نیریزی، میرعماد الحسنی، میرعلی تبریزی و علیرضا عباسی نقش محوری در تکامل این خط و کاربرد آن در کتابت ادعیه و کتیبه‌های مساجد شیعی داشتند.
اهمیت خط نسخ
خط نسخ از اقلام سته (شش خط اصلی در خطاطی مسلمانان) و معروف به «خط قرآنی» است.[۱] به گفتۀ یاسر ایازی، قرآن‌پژوه معاصر، علت اقبال مسلمانان به خط نسخ را باید در ترکیب زیبایی با سادگى، راحت‌خوانی و عدم ترکیب حروف مختلف با یکدیگر دانست، به‌گونه‌اى که احتمال اشتباه را در تلاوت قرآن براى قارى پائین آورد.[۲] خط نسخ با اصلاحاتى که توسط ابن‌بواب (متوفى ۴۲۳ق) در آن ایجاد شد، به عنوان خط مناسب قرآن شناخته شد شده است.[۳] پس از این خط کوفى بعدها براى نوشتن روى محراب و بالاى درب مساجد و پیرامون ابنیه مهم و کتیبه‌هاى قرآن و عناوین سوره در مصحف‌هاى بزرگ و کوچک قرآن استفاده مى‌شد.[۴]
به باور پژوهشگران، سیاست‌های فرهنگی حکومت صفوی و رقابت با عثمانیان، باعث حمایت از خط نسخ وشکوفایی آن در ایران شد.[۵] همچنین رشد مدارس دینی، و نیاز به کتابت متون علمی و مذهبی در این دوران، از عوامل داخلی مؤثر بر این تحول بودند.[۶] امروزه این خط در انواع ایرانی و عثمانی خود از خطوط معروف در کشورهای اسلامی است که بیشتر در حروف‌چینی، ماشین‌نویسی و تحریر قرآن کریم به کار می‌رود.[۷]
تاریخچه
نخستین نشانه‌های نسخ با نام «نسخ حجازی» در قرن ۱ق در کنار خط کوفی برای امور روزمره به‌کار می‌رفت.[۸] در قرن ۴ق، ابن‌مقله، خوشنویس ایرانی، نخستین قرآن را به خط نسخ نگاشت.[۹] کهن‌ترین نسخهٔ موجود به خط نسخ را شاگردش ابن‌بواب در ۳۹۱ق کتابت کرد.[۱۰] طبق گزارش‌های تاریخی در عهد ایلخانان، جایگاه نسخ به‌عنوان قلم اصلی کتابت تثبیت شد[۱۱] و با خط ثلث در یک خانواده طبقه‌بندی گردید.[۱۲] در دورهٔ تیموریان، شیراز از مراکز مهم نسخ‌نویسی بود.[۱۳] از قرن ۹ و ۱۰ق، استفاده از نسخ در قرآن‌نویسی ایران گسترش یافت.[۱۴]
در اواخر عصر صفوی، با حمایت شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین، سنت قرآن‌نویسی با شیوه‌ای واضح‌تر از «نسخ ایرانی» احیا شد که ترجمهٔ فارسی آیات را با خط نستعلیق سرخ در میان سطور می‌گنجاند.[۱۵] در این دوران، برجسته‌ترین کاتب این شیوه احمد نیریزی بود.[۱۶] خط نسخ در دوره‌های زندیه و قاجاریه نیز به‌عنوان خط قرآن تداوم یافت و بیشتر خوشنویسان از شیوهٔ نیریزی پیروی کردند.[۱۷] بر اساس تاریخ نگاری‌ها،این خط در اوایل قرن ۱۲ق رو به زوال می‌رفت؛ اما از قرن ۱۳ق اقبال به نسخ احیا شد و خوشنویسان شیعه آثار فراوانی از قرآن و ادعیه پدید آوردند.[۱۸]
مهمترین چهره‌های خط نسخ
در میان چهره‌های شاخص شیعه در خطاطی نسخ می‌توان به این افراد اشاره کرد:
- محمد هاشم بن محمد صالح اللؤلؤی الاصفهانی، از اساتید خط نسخ در قرون دوازدهم و سیزدهم هجری که در خط نسخ مضارع عبدالمجید درویش بود.[۱۹]
- محمد ابراهیم بن محمد نصیر القمی، از مشاهیر خط نسخ در عهد شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی که سالی سه نسخه قرآن می‌نوشت.[۲۰]
- شمس‌الدین علی شیرازی، نسخه‌ای قرآنی به خط او در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[۲۱]
- میرعلی تبریزی، واضع خط نستعلیق (ترکیب نسخ و تعلیق)، که آن را برگرفته از رؤیای امام علی(ع) می‌دانست.[۲۲]
- میرعماد الحسنی، از سادات شیعهٔ قزوین و بزرگ‌ترین استاد نستعلیق عصر صفوی.[۲۳]
- احمد نیریزی، کاتب دربار صفوی که سبک «نسخ ایرانی» را برای قرآن و ادعیهٔ شیعی ابداع کرد.[۲۴]
- علیرضا عباسی، کاتب شاه عباس اول و استاد کتیبه‌نگاری مساجد شیعی.[۲۵]
پانویس
- ↑ خالدیان و دیگران، «نگاهی به خط نسخ شیوه ایرانی در دوره صفوی»، ص۳۵.
- ↑ ایازی، اهتمام ایرانیان به قرآن، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۲۵.
- ↑ حریری، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۳۹؛ خالدیان و دیگران، «نگاهی به خط نسخ شیوه ایرانی در دوره صفوی»، ص۳۵.
- ↑ حریری، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ وزیری بزرگ و داداشی، «زمینه‌های شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در حکومت شیعی صفوی»، ص۲۶.
- ↑ وزیری بزرگ و داداشی، «زمینه‌های شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در حکومت شیعی صفوی»، ص۲۶.
- ↑ خالدیان و دیگران، «نگاهی به خط نسخ شیوه ایرانی در دوره صفوی»، ص۳۵.
- ↑ عفیفی، نشأة و تطور الکتابة الخطیة العربیة، ۱۴۰۰ق، ص ۱۱۵–۱۱۷؛ زین‌الدین، مصور الخط العربی، ۱۳۹۴ق، ص ۲۰–۲۱، ۳۰–۳۳؛ فضائلی، اطلس خط، ۱۳۵۰ش، ص ۱۰۶–۱۰۷، ۱۱۳.
- ↑ محمدی‌فرد، آشنایی با قرآن، ۱۳۹۴ش، ج۱، ص۹۵؛ برهانیان، آشنایی با تاریخ اسلام و ایران، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۰۷؛ فضائلی، اطلس خط، ۱۳۵۰ش، ص ۲۸۶–۲۸۷.
- ↑ James, The Master Scribes, 1992, pp. 15-16.
- ↑ Blair, Islamic Calligraphy, 2007, pp. 255, 296-297.
- ↑ Wright, Islam, Faith, Art, Culture, 2009, p. 107.
- ↑ Blair, Islamic Calligraphy, 2007, p. 263.
- ↑ James, After Timur, 1992, p. 12.
- ↑ Raby, "The Nayrizi tradition", 1996, pp. 212-213.
- ↑ Bayani and Stanley, "Iran: the late Safavid renewal", 1999, pp. 125-131.
- ↑ بیانی، احوال و آثار خوشنویسان، ج ۴، ص ۷۵۴، ۱۱۲۱، ۱۲۱۵؛ فضائلی، اطلس خط، ۱۳۵۰ش، ص ۳۵۶–۳۶۳؛ طاووسی، گنجینه هنر، خط و تذهیب، ۱۳۶۶ش، ص ۳۸–۵۲؛ Raby, "The Nayrizi tradition", 1996, p. 218.
- ↑ امین، مستدرکات أعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۹.
- ↑ امین، مستدرک اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۹.
- ↑ امین، مستدرک اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۸.
- ↑ امین، مستدرک اعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۸.
- ↑ Islam, "Ibn Muqla: The Prophet of Islamic Calligraphy", 2018; Schimmel, Calligraphy and Islamic Culture, 1984.
- ↑ Calligraphy Qalam, "Key Master Calligraphers", n.d.; Encyclopaedia Iranica, "List of Persian Calligraphers", n.d.
- ↑ Reed College, "Anthology of Iranian Masters: Ahmad Neyrizi", 2014; Samadi, "Hypertextual Analysis of Ahmad Neyrizi's Naskh Calligraphy", 2023.
- ↑ Calligraphy Qalam, "Key Master Calligraphers", n.d.; Encyclopaedia Iranica, "Art in Iran VII: Islamic Pre-Safavid", 2018.
منابع
- امین، حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
- ایازی، یاسر، اهتمام ایرانیان به قرآن، رشت: کتاب مبین، ۱۳۸۰ش.
- برهانیان، عبدالحسین، آشنایی با تاریخ اسلام و ایران، قم: پژوهشکده تحقیقات اسلامى، ۱۳۸۶ش.
- بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران: ۱۳۶۳ش.
- حریری، محمدیوسف، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، قم: هجرت، ۱۳۸۴ش.
- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، ترجمه تقویم التواریخ، به کوشش میر هاشم محدث، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، بیتا.
- خالدیان، ستار؛ افضلی، زینب؛ رمضان‌زاده، علی‌اصغر، «نگاهی به خط نسخ شیوه ایرانی در دوره صفوی»، پژوهش در تاریخ، ش۶، بهار ۱۳۹۱ش.
- ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد، تاریخ الإسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
- زین‌الدین، ناجی، مصور الخط العربی، بیروت: ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م.
- طاووسی، محمود، گنجینه هنر، خط و تذهیب، شیراز: ۱۳۶۶ش.
- عفیفی، فوزی سالم، نشأة و تطور الکتابة الخطیة العربیة، کویت: ۱۴۰۰ق/۱۹۸۱م.
- فضائلی، حبیب‌الله، اطلس خط، اصفهان: ۱۳۵۰ش.
- محمدی‌فرد، علیرضا، آشنایی با قرآن، قم: مؤسسه تمهید، ۱۳۹۴ش.
- وزیری بزرگ، رقیه‌السادات و داداشی، ایرج، «زمینه‌های شکل‌گیری خط نسخ ایرانی در حکومت شیعی صفوی»، مطالعات هنر اسلامی، ش ۲۲ ، ۱۴۰۴ش.
- Bayani, Manijeh and Tim Stanley, "Iran: the late Safavid renewal", in The Decorated Word, ed. Julian Raby, London: The Nour Foundation, 1999.
- Blair, Sheila S., Islamic Calligraphy, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007.
- Calligraphy Qalam, "Key Master Calligraphers", n.d.
- Encyclopaedia Iranica, "Art in Iran VII: Islamic Pre-Safavid", 2018.
- Encyclopaedia Iranica, "List of Persian Calligraphers", n.d.
- Islam, M. M., "Ibn Muqla: The Prophet of Islamic Calligraphy", ResearchGate, 2018.
- James, David, The Master Scribes, London: The Nour Foundation, 1992.
- Raby, Julian, "The Nayrizi tradition", in The Art of the Pen, ed. Julian Raby, London: The Nour Foundation, 1996.
- Reed College, "Anthology of Iranian Masters: Ahmad Neyrizi", 2014.
- Rice, D. S., The Unique Ibn al-Bawwab Manuscript, Emery Walker, 1955.
- Samadi, A. S., "Hypertextual Analysis of Ahmad Neyrizi's Naskh Calligraphy", 2023.
- Schimmel, Annemarie, Calligraphy and Islamic Culture, New York University Press, 1984.
- Wright, Elaine, Islam, Faith, Art, Culture, London: 2009.