مقاله قابل قبول
رده ناقص
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب

استسقاء

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از نماز استسقا)
پرش به: ناوبری، جستجو

اِسْتِسْقاء، عملی دینی برای طلب باران از خداوند، با آدابی خاص، به ویژه به هنگام خشکسالی انجام می‌گیرد.

مفهوم‌شناسی

استسقا در لغت از ریشه سقی در باب استفعال و به معنی طلب آب است.

قرآن کریم، در سوره بقره[۱] و اعراف[۲] به روشنی به مسأله استسقا از سوی حضرت موسی(ع) پرداخته شده، و در آیاتی دیگر نیز بدون به کارگیری واژه استسقا به موضوع طلب باران اشاره شده است.[۳] در نهج البلاغه نیز دو خطبه از زبان حضرت علی (ع) در باب استسقا آمده است.[۴]

دعای طلب باران

برخی کتاب‌ها روایتی را در این موضوع نقل کرده‌اند:

«روزی عربی بادیه‌نشین نزد رسول خدا(ص) در مسجد آمد و از کمی باران و قحطی شدید، شکایت کرد. حضرت بر منبر رفت و پس از حمد الهی، دعا کرد: «الْحَمْدُ للهِ الَّذِي عَلَا فِي السَّمَاءِ فَكَانَ عَالِياً، وَ فِي الْأَرْضِ قَرِيباً دَانِياً، أَقْرَبَ إِلَيْنَا مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ». سپس دست‌ها را به سوی آسمان بلند کرد و فرمود: «اللَّهُمَّ اسْقِنَا غَيْثاً مُغِيثاً مَرِيئاً مَرِيعاً غَدَقاً طَبَقاً، عَاجِلاً غَيْرَ رَائِثٍ، نَافِعاً غَيْرَ ضَارٍّ، تَمْلَأُ بِهِ الضَّرْعَ، وَ تُنْبِتُ بِهِ الزَّرْعَ، وَ تُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا». پس دستانش را پایین نیاورده بود که باران شدیدی در مدینه آغاز شد.[۵]

در کتاب‌های حدیثی دعاهایی از پیامبر(ص)،[۶] امام علی(ع)،[۷] امام حسن و امام حسین(ع)،[۸] و امام رضا(ع)[۹] در طلب باران نقل شده است. امام سجاد(ع) نیز در صحیفه سجادیه دعایی در طلب باران دارد (ر.ک: دعای نوزدهم صحیفه سجادیه).

طلب باران پیش از اسلام

درباره مراسم استسقا نزد عرب پیش از اسلام، باید به روایتی اشاره کرد مبنی بر اینکه عبدالمطلب جد پیامبر (ص) به سال قحطی، نوه خود محمد (ص) را بر دوش گرفت و با دعا به درگاه خداوند، طلب باران کرد.[۱۰]

همچنین بر پایه روایات، آنگاه که در زمان ابوطالب قحطی پیش آمد، او با تنی چند از فرزندان عبدالمطلب برای استسقا به خانه خدا رفت. وی شعر لامیه معروف خود را به همین مناسبت سروده است.[۱۱]

برگزاری مراسم استسقا در اسلام

پس از ظهور اسلام، روایاتی درباره برپاداشتن مراسم استسقا توسط شخص پیامبر(ص) در جوامع حدیثی نقل شده است.[۱۲]

پس از رحلت رسول اکرم(ص) سنت استسقا همچنان اجرا می‌شد و یک بار در روزگار خلافت عمر، عباس عموی پیامبر (ص) در استسقا با وی همراه شد.[۱۳]

یکی از مشهورترین نمازهای استسقا مراسمی که امام رضا (ع) به درخواست مامون عباسی هنگام بروز خشکسالی بجا آورد.[۱۴]

سید عبدالحسین مرعشی، در خشکسالی سال ۱۹۰۰م از شیعیان زنگبار خواست تا پس از نماز صبح، نماز استسقاء بجا آورند. پس از اتمام این مراسم، باران شروع به باریدن کرد.

همچنین یکی از معروف‏‌ترین نمازهای باران، نماز آیة‏الله سید محمد تقی خوانساری است:

نوشته‏‌اند که در سال ۱۳۶۳ق [یادداشت ۱] در قم باران نبارید و باغ‌ها و مزارع ‏خشکید و خطر قحطی و خشکسالی مردم قم را تهدید می‏‌کرد. سید محمدتقی خوانساری، دو روز متوالی برای نماز باران به بیابان‌های اطراف قم رفت. این نماز در حضور هزاران نفر از مردم صورت گرفت. این‏ حرکت، اگرچه مورد استهزاء غیر معتقدان به امور معنوی و غیبی بود، ولی ‏در روز دوم، باران بارید.[۱۵]

کیفیت مراسم استسقاء

از نظر فقهی بخش اصلی این مراسم نمازی است مستحب که به جماعت برگزار می‌شود. کیفیت و ویژگی‌های این مراسم نزد امامیه عبارتند از:

  • کیفیت نماز استسقا در تکبیرها و قنوت همانند نماز عیدین است.
  • جهر به قرائت (بلند خواندن) و خواندن سوره‌هایی که در نماز عیدین مستحب شمرده شده‌اند، استحباب دارد.
  • مستحب است که مردم را ۳ روز به روزه فراخوانند و در روز سوم همراه با سالخوردگان و کودکان برای نماز به صحرا روند، منبر را با خود به صحرا برند و مؤذنان در برابر امام بایستند.
  • بهترین وقت نماز همان وقت مقرر برای نماز عیدین است.
  • در این نماز به جای اذان و اقامه تنها ۳ بار «الصلاة» گفته می‌شود.
  • هنگامی که امام نماز را به پایان رساند، پس از ذکر و دعا، خطبه‌ای ایراد می‌کند و آنگاه امام با تحویل ردای (برگرداندن جامه) خود (برای نشان دادن عجز و انکسار در پیشگاه الهی) و بر زبان آوردن برخی اذکار و ادعیه با همراهی مردم، از خداوند باران طلب می‌کند.[۱۶]

پانویس

  1. سوره بقره، آیه ۶۰.
  2. سوره اعراف، آیه ۱۶۰.
  3. سوره هود، آیه ۵۲؛ سوره نوح، آیه ۱۰-۱۱.
  4. نهج البلاغه، خطبه‌های ۱۱۵ و ۱۴۳.
  5. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج‏۸۸، ص ۳۳۱-۳۳۲.
  6. رجوع کنید به: مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج‏۸۸، ص۳۲۶-۳۲۷، ۳۱۵-۳۱۶.
  7. ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ۱۱۵ و ۱۴۳؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج‏۸۸، ص۳۳۴.
  8. رجوع کنید به: حمیری، قرب الإسناد، ۱۴۱۳ق، ص۱۵۷-۱۵۸.
  9. رجوع کنید به: مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص۳۳۳-۳۳۴.
  10. ابن اثیر، اسد الغابة، ۱۲۸۶ق، ج۵، ص۴۵۴-۴۵۵؛ حلبی، السیرة الحلبیة، ۱۳۲۰ق، ج۱، ص۱۱۰-۱۱۱.
  11. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۸، ص۳.
  12. برای نمونه مراجعه کنید به: بخاری، صحیح البخاری، ۱۳۱۵ق، ج۲، ص۱۵-۱۶؛ مفید، الامالی، ۱۴۰۳ق، ص۳۰۱-۳۰۵.
  13. بخاری، صحیح البخاری، ۱۳۱۵ق، ج۲، ص۱۶؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۴۰.
  14. صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۷ق، ج۲، ص۱۶۸.
  15. مجله حوزه، ش ‏۱۲، ص‏۲۸ و ش ‏۳۶، ص‏۳۷؛ علماء معاصرین، ص‏۳۱۲؛ مجله مجموعه حکمت، ص۲۲، ص۲۹ ـ ۳۵؛ مجله کیهان فرهنگی، سال سوم، ش ۱۲، ص‏۷؛
  16. مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۲۰۷-۲۰۸؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۳۴-۱۳۵.
  1. سالی که متفقین، ایران را اشغال کرده بودند

منابع

  • ابن اثیر الجزری، علی، اسد الغابة، قاهره، بی نا، ۱۲۸۶ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول، بی نا، ۱۳۱۵ق.
  • حلبی، علی بن برهان الدین، السیرة الحلبیة، قاهره، مطبعة مصطفی محمد، ۱۳۲۰ق.
  • حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق.
  • صدوق، محمد بن محمد، عیون اخبار الرضا(ع)، قم، بی نا، ۱۳۷۷ق.
  • صدوق، محمد بن محمد، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن خرسان، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۵ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۹ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.
  • ُ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مفید، محمد، الامالی، به کوشش حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۴۰۳ق.
  • مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.

پیوند به بیرون