جمعه (روز)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از جمعه)
پرش به: ناوبری، جستجو

جمعه ، هفتمین روز هفته که دارای جنبه عبادی، فقهی و اجتماعی مهمی در فرهنگ اسلامی است. از این رو در منابع دینی از آداب و اعمال خاصی، همچون غسل و نماز جمعه برای آن یاد شده است. بنا بر پاره‌ای روایات بسیاری وقایع مهم تاریخی در این روز رخ داده، یا در آینده به وقوع خواهد پیوست.

در فرهنگ اسلامی این روز شرافت به سزایی دارد، از این رو هر چند در برخی از کشورهای اسلامی این روز تعطیل رسمی نیست، اما فعالیت‌های روزانه حالت نیمه تعطیل به خود گرفته است. در حقیقت تعطیلی جمعه به معنای دست کشیدن و خودداری از فعالیت (همچون تعطیلی شنبه برای یهودیان) نیست بلکه جمعه در فرهنگ اسلامی روز عبادت دانسته شده است.

علاوه بر فرهنگ دینی در فرهنگ عامّه نیز این روز قداست و شرافت بسزایی دارد و بسیاری کارها در آن به فال نیک یا بد گرفته می‌شود.

در قرآن

واژه جمعه، از ریشه جمع، به معنای گردآوردن و پیوستن است كه در عربی به سه شكل خوانده می‌شود: جُمُعَه، جُمْعَه و جُمَعَه،[۱] بیشتر قاریان، در تنها آیه‌ای كه نام این روز را در بر دارد[۲] آن را به شكل جُمُعَه خوانده‌اند،[۳] معادلِ فارسی آن «آدینه» است[۴] عرب جاهلی به آن «یوم العَروبة» می‌گفتند.[۵]

سوره جمعه

نوشتار اصلی: سوره جمعه

سوره جمعه شصت و دومین سوره قرآن است.[۶] از آن رو آن را جمعه نامیده‌اند که در آن احکام نماز جمعه بیان شده است.[۷] سوره جمعه یازده آیه دارد.[۸] به نوشته المیزان این سوره نماز جمعه را از شعائر بزرگ خدا می‌شمارد و مسلمانان را به انجام آن دعوت می‌کند.[۹]

وجه تسمیه

درباره وجه تسمیه این روز گفته‌اند كه یكی از اجداد پیامبر اكرم(ص)، كعب بن لُؤَی، یا به قولی دیگر قُصَی بن كِلاب، مردم را در این روز گرد می‌آورد و برای آنان موعظه می‌كرد.[۱۰] از این رو، برخی[۱۱] تغییر نام این روز را از یوم العروبة به جمعه، به كعب نسبت داده‌اند.[۱۲] برخی دیگر این نامگذاری را به انصار مدینه منسوب دانسته‌اند، زیرا بر پایه برخی احادیث، اسعدبن زُراره پیش از هجرت پیامبر اكرم(ص) به مدینه، مردم را در این روز گرد آورد و با آنان نماز گزارد و از آن پس نام جمعه برای این روز برگزیده شد.[۱۳]

در احادیث وجوه دیگری هم برای نامگذاری این روز ذكر شده است، از جمله گردآوردن گلِ آدم در این روز، به پایان رسیدن آفرینش آسمان‌ها و زمین در این روز، گردآمدن مردم در این روز برای نماز،[۱۴] جمع شدن تمام مخلوقات در این روز و گرفتن میثاق از آنها بر ربوبیت خداوند و نبوت پیامبر اكرم(ص) و ولایت حضرت علی(ع).[۱۵]

اعمال

مهمترین اعمال عبادی روز جمعه عبارتند از:

نماز جمعه

نوشتار اصلی: نماز جمعه

نماز جمعه نمازی دو رکعتی و به جماعت (گروهی) است که در ظهر جمعه به جای نماز ظهر می‌خوانند و دو خطبه(سخنرانی) پیش از نماز دارد. بیشتر مراجع تقلید آن را در زمان غیبت واجب تخییری می‌دانند. در سوره جمعه خداوند اهمیت این نماز را بیان فرموده و روایات، نماز جمعه را حج فقرا و موجب آمرزش گناهان معرفی کرده و ترک کردن آن را نیز باعث نفاق و پریشانی زندگی دانسته‌اند.

غسل جمعه

نوشتار اصلی: غسل جمعه

غُسل جمعه از مهمترین غسل‌های مستحبی است که در روز جمعه به جا آورده می‌شود. پیامبر اکرم(ص) در اهمیت آن می‌فرماید: «هیچگاه غسل جمعه را ترک نکن، هر چند ناچار باشی از پول غذا و خوراک خود صرفه جویی کرده و برای غسل خرج کنی؛ چراکه غسل جمعه یکی از بزرگترین و برترین کارهای مستحب است.»

سایر اعمال عبادی

روز جمعه، در احادیث، روز عبادت خوانده شده[۱۶] و به این دلیل برترین روز هفته دانسته شده است. به موجب احادیث، پیامبر اكرم (ص) و صحابه و نیز ائمه علیهم السلام از روز پنج شنبه خود را برای به جا آوردن عبادات جمعه آماده می‌كردند.[۱۷]

از مهم‌ترین كارهای عبادی روز جمعه اینهاست:

بنا بر احادیث، در وقت خاصی از این روز دعا مستجاب می‌شود.[۲۵] گفتنی است برای برخی از روزهای جمعه، از جمله جمعه‌های ماه‌های رجب و رمضان، آداب خاصی ذكر شده است.[۲۶]

آداب

مکروهات

  • حجامت كردن
  • سفر كردن پیش از ادای نماز جمعه
  • روزه گرفتن بدون دلیل موجه
  • اشتغال به كسب و كار و نیازهای دنیوی
  • صید و ذبح حیوانات
  • شعر خواندن[۲۸]

وقایع تاریخی

عناوین

  • سید ایام
  • افضل ایام[۳۰]
  • روز عید
  • روز اَزْهر[۳۱]
  • روز شاهد
  • روز عتیق (رهایی از آتش دوزخ)
  • روز خدا
  • روز حجّت (امام زمان)
  • روز مولود (به سبب ولادت پیامبر)
  • روز عبادت[۳۲]

ویژگی ها

  • اگر كسی در روز جمعه فوت كند، به شرط معرفت به حق اهل بیت پیامبر، از عذاب قبر در امان می‌ماند.[۳۳]
  • خیر و كرامت برای بهشتیان فزونی می‌یابد.[۳۴]
  • ارواح مؤمنان بازماندگانشان را زیارت می‌كنند.
  • فرشتگان با پیامبر اكرم و اهل بیت علیهم السلام تجدید عهد می‌كنند.[۳۵]
  • ثواب كارهای نیک دو برابر می‌شود.[۳۶]

شب جمعه

نوشتار اصلی: شب جمعه

در احادیث، شب جمعه هم رتبه روز جمعه دانسته شده است و آن را شب فرود آمدن ملائكه به زمین، عرضه شدن كارهای افراد به پیامبر اكرم(ص) یا به ارواح نزدیكانِ تازه درگذشته انسان[۳۷] و شب سرور ائمه معرفی نموده[۳۸] و برای آن اعمال و آدابی مطرح كرده‌اند، از جمله توبه، عبادت، دعا و به جا آوردن نماز مستحب[۳۹] تلاوت قرآن و به ویژه تلاوت چند سوره معین،[۴۰] صلوات فرستادن بر پیامبر اكرم(ص)،[۴۱] و خواندن ادعیه از جمله دعای کمیل.[۴۲]

ایام هفته

در فرهنگ و تمدن اسلامی، صرف نظر از آنچه به اشاره در قرآن[۴۳] یا به تفصیل در روایات، درباره روز جمعه آمده است[۴۴] مهم‌ترین مشخصه و در عین حال كاركرد این روز، نقش آن در نظام تقسیم روزهای ماه به واحدهای هفت تایی به عنوان روز پایانی یا تعطیل هفتگی بوده است. از همان اوایل شكل گیری جامعه مسلمانان در مدینه، علاوه بر جنبه‌های عبادی و كاركرد دینی ـ اجتماعی جمعه، نقش‌ها و ظرفیت‌های غیردینی (سیاسی، رسانه‌ای و اقتصادی) نیز در شمار مشخصه‌های هویتی این روز در آمد.

جمعه، برخلاف شنبه (سبت / شَباط) یهودیان، هرگز تعطیل مطلق و روز خودداری از كار كردن یا روز استراحتِ كامل به پیروی از استراحت خداوند پس از فراغت از كار خلقت نبوده است،[۴۵] چه این حقیقت را به منزله اصالت و ابداعی بودنِ مفهوم جمعه در فرهنگ اسلامی بدانیم، چه آن را حاصل تمایل پررنگ مسلمانان صدر اسلام به متمایز بودن یا دست كم احساس نیازِ هویت جویانه آنان به متمایز بودن از یهودیان و مسیحیان بینگاریم،[۴۶] و چه حتی آن را ناشی از حزم و دوراندیشی بنیان گذاران سنّتِ اسلامی برای در امان ماندن از مایه‌های استهزای مفهوم یهودی «استراحت خداوند پس از شش روز آفرینش»[۴۷] تلقی كنیم.[۴۸]

گویتین[۴۹] و شاكد،[۵۰] دو محقق یهودی كه هر دو -البته با تبیینی متفاوت- جمعه مسلمانان را پدیداری دست دوم و اقتباسی از سنن پیش از اسلام دانسته‌اند، تفاوت‌های جمعه اسلامی را با سبت یهودی یا روزهای گردهمایی عرب جاهلی انكار نكرده‌اند، گو این كه تبیین فرآیند اخذ و اقتباس جمعه از یوم هاكنستِ عبری (به معنی روز گردهمایی و روز بازار هفتگی) یا عروبتای آرامی از ریشه RB ـ (به معنی باهم آمیختن) و یا آدینه فارسی (اگر اصلاً از ریشه y a به معنی آمدن باشد)، بسیار دشوار است.،[۵۱]

تعطیلی

تعطیلی جمعه در اسلام، در اصل به منظور فراهم ساختن فرصتی برای برگزاری شعائر عبادی (نماز جمعه و اجزای تابع آن) بود كه هویت دینی اجتماع نوپای مسلمانان را به واسطه سازوكار تكرار، تحكیم و تثبیت می‌كرد و به تبعِ آن بود كه این تعطیلی به مجموعه‌ای از رفتارهای رایج در همه فرصت‌های گردهمایی تسری یافت: رفتارهای جشنی، تفریحی، بازسازی و بازیابی كه اینها نیز به نوبه خود، مجدداً به تقویت مفهوم اجتماع اسلامی مساعدت می‌كردند. ازاین رو، تعطیلی جمعه، تعطیلی فعالیت‌های رسمی روزمره و به ویژه فعالیت‌های كاری بود تا مردم برای عبادت جمعه كه به نسبت وقت زیادی می‌گرفت، فرصت داشته باشند و گرنه، حركت و پویایی جامعه مسلمانان در روزهای جمعه، كمتر از روزهای دیگر هفته نبوده است.

تعطیلی رسمی روز جمعه، تقریباً از صدر اسلام برقرار بود. ولی علاوه بر مهدی عباسی (حك:۱۵۸ـ۱۶۹) كه پنج شنبه را هم روز استراحت دیوانیان اعلام كرد[۵۲] و این قانون در زمان معتصم (حك: ۲۱۸ـ ۲۲۷) لغو شد[۵۳] در زمان معتضد عباسی (حك: ۲۷۹ـ۲۸۹) روز سه شنبه هم تعطیل اعلام شد چرا كه به زعم وی، تعطیلی جمعه‌ها بیشتر صرف عبادت می‌شد و برای استراحت و تفریح كفایت نمی‌كرد. به دستور او به عوضِ تعطیلی امور رسمی در سه شنبه‌ها، در روزهای جمعه باید یک نفر برای رسیدگی به مظالم عامه و یكی هم برای رسیدگی به مظالم خاصه به مجلس می‌نشست.[۵۴]

عمومیت تعطیلی جمعه كه شامل فرقه‌های منشعب از اسلام مثل یزیدیه[۵۵] یا گاه غیرمسلمانان، مثل زردشتیان[۵۶] هم می‌شد، هرگز با سخت گیری‌هایی از نوع آنچه در فرهنگ یهود رواج داشت قابل مقایسه نبوده است چنان كه علاوه بر مواردی از نقض تعطیلی جمعه و جابه جایی آن با روزهای دیگر هفته در نزد برخی فرق مخالف با خلافت سنّی[۵۷])، در اواخر دوره عباسی نیز ظاهراً بر اثر نفوذ یهود، مسلمانان شنبه‌ها بازارها را تعطیل می‌كردند و روز را به تفریح می‌گذراندند و در عوض، جمعه‌ها دكان‌های خود را دایر می‌داشتند[۵۸] هرچند، ابوشجاع روذراوری وزیر (متوفی ۴۸۸) به ابن خرقی محتسب دستور داد، كسانی را كه در این كار به یهود تشبه جسته بودند تنبیه كند؛[۵۹] صرف نظر از این موارد، معمول آن بود كه بازارها و مراكز خرید و فروش را جمعه‌ها، پس از برگزاری نماز جمعه، دایر كنند تا مردم خریدهای هفتگی خود را انجام دهند، چنان كه قصابان معمولاً حیوانات را در این روز ذبح و برای فروش آماده می‌كردند[۶۰] و زنان، جمعه‌ها را به پختن نان مورد نیاز در دیگر ایام هفته صرف می‌كردند.[۶۱] به طور كلی، جمعه‌ها به سبب آن كه معمولاً برای طبقه مزدبگیر، روز دریافت اجرت و برای علمای دین و پرهیزگاران روز عبادت بود و نیز برای كودكان، روز تعطیلی مكتبخانه‌ها، سخت مورد توجه بود.[۶۲] اما اگر گزارش‌هایی كه بر اساس آنها، در مواردی مردم جمعه را گم كرده بودند،[۶۳] پذیرفتنی باشد، باید آنها را محدود به همین موارد استثنایی در مناطق دورافتاده دانست.[۶۴]

تعطیلی در کشورهای اسلامی

هنوز در بسیاری از كشورهای اسلامی، جمعه روز تعطیل هفتگی است[۶۵] در برخی كشورها چون عربستان و ایران بر حفظ هویت جمعه تأكید بیشتری صورت می‌گیرد ولی در برخی كشورهای اسلامی كه در آنها یكشنبه رسماً تعطیل است، روز جمعه به صورت نیمه تعطیل و بیشتر یک تعطیلی دینی تلقی می‌شود[۶۶] دو