پرش به محتوا

دایکندی

مقاله نامزد خوبیدگی
از ویکی شیعه


قبیله دای‌کندی
اطلاعات کلی
نام‌های دیگردی‌کندی
نسبقوم هزاره
منشعب ازهزاره
خاستگاههزارستان افغانستان
مذهبشیعه
مکان استقرارولایت دای‌کندی افغانستان
حوادثقتل‌عام توسط عبدالرحمان (۱۲۷۰تا۱۲۷۵ش)، تشکیل ولایت دایکندی(۱۳۸۴ش)
شخصیت‌ها
مشاهیردولت‌بیگ، صادقی نیلی، سرور دانش
عالمانمحمدحسن خسروی


دایکُندی شاخه‌ی از قوم هَزاره در افغانستان است که همگی شیعه و فارس‌زبان با گویش هزارگی هستند. براساس اسناد تاریخی، منطقه دایکندی پس از رویدادهای نسل‌کشی هزاره‌ها و واگذاری زمین‌ها به قبایل پشتون، شاهد مهاجرت گسترده مردم به شهرهای هم‌جوار و کشورهای همسایه بوده است، و جمعیت آن از حدود ۱۶ هزار خانواده در نیمه سده سیزدهم تا بیش از ۱۲۰ هزار نفر در دهه ۱۳۶۰ش برآورد شده است.

حضور دایکندی در متون تاریخی به دوران صفویه برمی‌گردد و در دوران نادرشاه افشار، همچنین در زمان ناصرالدین شاه، مناطق آن با توجه به روابط سیاسی مطرح بودند. در سال‌های ۱۲۷۰ تا ۱۲۷۵ش، دایکندی توسط عبدالرحمن امیر کابل سرکوب شد و جزو حکومت دای‌زنگی بود، اما تا سال ۱۳۳۰ش، نماینده مستقلی در شورای ملی نداشت و با دای‌زنگی اشتراک داشت. در سال ۱۳۴۵ش، دایکندی به‌عنوان ولسوالی (شهرستان) با مرکزیت خدیر ایجاد شد و در سال‌های پس از کودتای ۱۳۵۷ش، مردم آن به رهبری صادقی نیلی کنترل منطقه را از دولت خارج کردند و در ادامه، جنگ‌های داخلی خسارت‌های زیادی بر منطقه وارد شد. در نیمه تابستان ۱۳۷۸ش هزارستان از جمله دایکندی، سلطه طالبان را پس از یک محاصره اقتصادی ۹ماهه تجربه کرد.

محمدحسن خسروی، محمد یوسف واعظی، صادقی نیلی و سرور دانش از روحانیون دایکندی هستند که در تحصیل، تدریس، فعالیت‌های سیاسی و نظامی نقش داشته‌اند.

معنای دای‌کندی، تبار و جمعیت

براساس دیدگاه‌های مختلف، نام «دای‌کندی» از دو بخش «دای» و «کندی» تشکیل شده است. «دای» در نام بسیاری از قبایل هزاره دیده می‌شود[۱] و درباره‌ی ریشه‌ی آن چند نظر وجود دارد: گروهی آن را واژه‌ای فارسی باستانی به‌معنای «کشور» یا «سرزمین» می‌دانند،[۲] برخی «کند» را به معنی «دلاور» تعبیر کرده‌اند،[۳] و عده‌ای نیز برای واژه‌ی «دای» منشأی مغولی یا چینی قائل‌اند.[۴]

دایکندی در مرکز افغانستان قرار دارد. در شرق با غزنی، در شمال با بامیان، در غرب و شمال غرب با غور، در جنوب غرب با هلمند و در جنوب با ارزگان همسایه است. [۵] در گزارش‌های موجود، دای‌کندی به‌عنوان یکی از شاخه‌های اصلی قوم هزاره معرفی می‌شود[۶] و حدود ۳۰ طایفه برای آن برشمرده شده است.[۷] محدوده‌ی اسکان این قبیله بخش‌هایی از هزارستان را در بر می‌گیرد و با گروه‌های هزاره، تیمَنی، ایماق[۸] و برخی قبایل دیگر هم‌مرز و دارای ارتباطات تاریخی است.[۹] براساس اسناد موجود گزارش شده است که پس از رویدادهای نسل‌کشی هزاره‌ها در دوره عبدالرحمان، بخشی از زمین‌های دای‌کندی به قبایل پشتون واگذار شد[۱۰] و شمار زیادی از مردم این منطقه به مناطق مختلف افغانستان[۱۱] و کشورهای همسایه مهاجرت کردند.[۱۲] برآوردهای تاریخی جمعیت دای‌کندی را از حدود شانزده هزار خانواده در نیمه سده سیزدهم خورشیدی تا بیش از صد و بیست هزار نفر در دهه ۱۳۶۰ش نشان می‌دهد.[۱۳]

پیشینه تاریخی

براساس اسناد تاریخی، حضور دایکندی در متون تاریخی به دوران صفویه بازمی‌گردد، زمانی که حاکم آن، دولت‌بیگ، با شاه عباس دیدار کرد و گفته می‌شود قرآنی نفیس از آن سفر به یادگار مانده است.[۱۴] طبق تخقیقات مورخان، در دوران نادر افشار، پس از سرپیچی مردم دایکندی و دای‌زنگی از پرداخت مالیات، گروهی از جوانان این قبایل به سپاه نادر پیوستند.[۱۵] همچنین، در دوران ناصرالدین شاه، نمایندگان هزاره از جمله عبدالحمید بهادر، نماینده سردار حسن دای‌کندی، به دیدار او رفتند.[۱۶] در سال‌های ۱۲۷۰ تا ۱۲۷۵ش، دایکندی توسط عبدالرحمن، امیر کابل، سرکوب و تحت انقیاد حکومت کابل قرار گرفت[۱۷] و جزو حکومت دای‌زنگی شد،[۱۸] درحالی‌که پیش از آن به صورت نیمه مستقل و بخشی از سرزمین ارزگان محسوب می‌شد.[۱۹]

ساختار مذهبی، زبانی و اجتماعی دای‌کندی

مسجدی در نیلی دایکندی

براساس گزارش‌ها، تمامی مردم دای‌کندی شیعه‌مذهب هستند و به فارسی با گویش هزارگی سخن می‌گویند؛[۲۰] گویشی که در این منطقه به فارسی معیار نزدیک‌تر و نسبتاً خالص‌تر توصیف شده است.

براساس آنچه در منابع آمده است در گذشته، ساختار اجتماعی دای‌کندی بر پایه نفوذ میرها و بیگ‌ها و نیز جایگاه برجسته سادات شکل گرفته بود و پس از آنان زمین‌داران و مال‌داران قرار داشتند، درحالی‌که کارگران بی‌زمین در پایین‌ترین سطح اجتماعی بودند.[۲۱] پس از رویدادهای کشتار هزاره‌ها، قدرت سنتی اربابان و خان‌ها کاهش یافت[۲۲] و هم‌زمان با گسترش مدارس دینی، جایگاه اجتماعی روحانیون و طلاب به‌تدریج تقویت شد.[۲۳]

دای‌کندی در دوران معاصر

تحلیلگران مسائل افغانستان معتقدند که تا سال ۱۳۳۰ش، دایکندی نماینده مستقلی در شورای ملی نداشت و با دای‌زنگی اشتراک داشت.[۲۴] در سال ۱۳۴۵ش، با آغاز تقسیمات اداری در افغانستان، دایکندی به‌عنوان ولسوالی (شهرستان) با مرکزیت خدیر ایجاد شد[۲۵] و در همان سال محمدظاهر شاه و سپس نور احمد اعتمادی از آن بازدید کردند.[۲۶]

گفته شده داده‌های تاریخی حاکی از آن است که کمتر از یک سال پس از کودتای ۱۳۵۷ش، مردم دایکندی با فرماندهی صادقی نیلی، اداره منطقه را از کنترل دولت خارج کردند.[۲۷] پس از آن، درگیری میان گروه‌های مجاهد در دایکندی خسارات و تلفات گسترده‌ای به‌دنبال داشت. همچنین، اختلافات و رقابت‌های سیاسی از جمله چالش‌های اداره محلی این ولایت باقی ماند.[۲۸]

در نیمه تابستان ۱۳۷۸ش هزارستان از جمله دایکندی، سلطه طالبان را پس از یک محاصره اقتصادی ۹ماهه تجربه کرد.[۲۹]

سیر شکل‌گیری و وضعیت کنونی مدارس دینی در دای‌کندی

براساس گزارش‌ها، نخستین طلاب دای‌کندی پس از سرکوب هزاره‌ها در اواخر قرن نوزدهم، برای تحصیل علوم دینی ابتدا به مشهد و سپس به نجف مهاجرت کرده و پس از بازگشت، با ایجاد کلاس‌ها و مدارس علمیه در مناطق خود به تربیت شاگرد پرداختند.[۳۰] در دوره‌های بعد، به‌ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نسل جدید طلاب این منطقه عمدتاً در حوزه علمیه قم و برخی نیز در سوریه تحصیل کرده‌اند.[۳۱]

در ولایت دایکندی، شماری از مدارس دینی فعالیت دارند و به آموزش علوم و معارف اسلامی مشغول‌اند. بر اساس گزارش رئیس معارف این ولایت در سال ۲۰۲۳م، حدود ۹۵ مدرسه دینی در دایکندی فعالیت داشته‌اند.[۳۲] از جمله مدارس اولیه می‌توان به مدرسه‌ای در سنگ‌تخت، تأسیس‌شده پس از تهاجم عبدالرحمان به‌دست شیخ حمزه نوری، و مدرسه توحیدیه در دره خودی ولسوالی خدیر در دهه ۱۳۵۰ش اشاره کرد.[۳۳] همچنین برخی از این مدارس، کمک‌های محدود و پراکنده‌ای از سوی نمایندگی مراجع تقلید و جامعه المصطفی (کابل) در کابل دریافت می‌کنند.

علماء و روحانیون مشهور

ولایت دایکندی

پانویس

  1. ↑ پولادی، هزاره‌ها، ۱۳۸۷ش، ص۷۸-۷۲
  2. ↑ شهرستانی، مجله غرجستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۴.
  3. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه «کند».
  4. ↑ یزدانی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۵.
  5. ↑ «گزارش شش ماه اول پیشرفت پلان عملیاتی ریاست معارف ولایت دایکندی»
  6. ↑ پولادی، هزاره‌ها، ۱۳۸۷ش، ص۷۸-۷۲
  7. ↑ پولادی، هزاره‌ها، ۱۳۸۷ش، ص۷۸-۷۲
  8. ↑ پولادی، هزاره ها، ۱۳۸۷ش، ص۸۲-۸۱.
  9. ↑ یزدانی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۰.
  10. ↑ دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۵-۱۷۶.
  11. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۸-۱۸۵.
  12. ↑ موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۵.
  13. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  14. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  15. ↑ استرابادی، جهانگشای نادری، ۱۳۶۸ش، ص۳۰۳.
  16. ↑ به نقل از: نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  17. ↑ پولادی، هزاره ها، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۴-۴۰۴.
  18. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  19. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  20. ↑ خاوری، امثال و حِکم مردم هزاره، ۱۳۸۰ش، ص۲۰-۱۶.
  21. ↑ تیمورخان‌اف، تاریخ ملی هزاره، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۲-۹۹.
  22. ↑ تیمورخان‌اف، تاریخ ملی هزاره، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۲-۹۹.
  23. ↑ تیمورخان‌اف، تاریخ ملی هزاره، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۲-۹۹.
  24. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  25. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  26. ↑ نایل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
  27. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  28. ↑ روزنامه اطلاعات روز، «مشکل‌آفرینی احزاب سیاسی در ولایت دایکندی»
  29. ↑ نظری، «مقاوم شیعیان افغانستان در برابر طالبان در چارچوب تحلیل گفتمان»، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۱-۱۲۲.
  30. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
  31. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
  32. ↑ «با ایجاد مدارس دینی در دایکندی علاقه‌مندی جوانان به فراگیری تعلیمات دینی افزایش یافته‌است»، آژانس خبری پژواک.
  33. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
  34. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۴۱.
  35. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۴۱.
  36. ↑ ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
  37. ↑ بخش فرهنگی جامعه روحانیت، مرجعیت رمز بقای تشیع، ۱۳۷۴ش، ص۸۴.
  38. ↑ مصاحبه نگارنده با فرزند ایشان، ۱۳۹۸/۱/۲۲ش
  39. ↑ مصاحبه نگارنده با فرزند ایشان، ۱۳۹۸/۱/۲۲ش
  40. ↑ «حجت‌الاسلام والمسلمین یوسف واعظی از مبارزان به نام افغانستان و از شخصیت های ولایی کشور، دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.»، خبرگزاری صدای افغان.
  41. ↑ «حجت‌الاسلام والمسلمین یوسف واعظی از مبارزان به نام افغانستان و از شخصیت های ولایی کشور، دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.»، خبرگزاری صدای افغان.
  42. ↑ «حجت‌الاسلام والمسلمین یوسف واعظی از مبارزان به نام افغانستان و از شخصیت های ولایی کشور، دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.»، خبرگزاری صدای افغان.
  43. ↑ «حجت‌الاسلام والمسلمین یوسف واعظی از مبارزان به نام افغانستان و از شخصیت های ولایی کشور، دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.»، خبرگزاری صدای افغان.
  44. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  45. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  46. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  47. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  48. ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
  49. ↑ Afghan Biographies، مدخل «Mohammad Sarwar Danesh».
  50. ↑ Afghan Biographies، مدخل «Mohammad Sarwar Danesh».
  51. ↑ Afghan Biographies، مدخل «Mohammad Sarwar Danesh».

منابع

  • «گزارش شش ماه اول پیشرفت پلان عملیاتی ریاست معارف ولایت دایکندی»
  • «با ایجاد مدارس دینی در دایکندی علاقه‌مندی جوانان به فراگیری تعلیمات دینی افزایش یافته‌است»، آژانس خبری پژواک، تاریخ درج مطلب: ۲۲ قوس ۱۴۰۲ش، ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
  • «حجت‌الاسلام والمسلمین یوسف واعظی از مبارزان به نام افغانستان و از شخصیت های ولایی کشور، دعوت حق را لبیک گفت و به دیار باقی شتافت.»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ میزان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ش.
  • Afghan Biographies، مدخل «Mohammad Sarwar Danesh».
  • استرابادی، میرزا مهدی‌خان، جهان‌گشای نادری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.
  • پولادی، حسن، هزاره ها، ترجمه:علی عالمی کرمانی، تهران، شریعتی، چاپ سوم، ۱۳۸۷ش.
  • خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزاره، مترجم:عزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، اول، ۱۳۷۲ش.
  • خاوری، محمد جواد، امثال و حِکم مردم هزاره، مشهد، نشر عرفان، ۱۳۸۰ش.
  • حسینی، محمود، تاریخ احمدشاهی، مسکو، ۱۹۷۴م
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۷ش.
  • دولت‌آبادی، بصیراحمد، هزاره‌ها از قتل‌عام تا احیای هویت، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۸۵ش.
  • ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، قم، پژوهشگاه المصطفی، ۱۳۹۶ش.
  • شهرستانی، غرجستان(مجله)، مرکز انسجام ملیت هزاره، سال سوم، ش۱، کابل، ۱۳۶۸ش.
  • موسوی، سیدعسکر، هزاره‌های افغانستان، ترجمه:اسدالله شفایی، قم، اشک یاس، اول، ۱۳۸۷ش.
  • میلتند،پی.جی، هزاره‌ها و هزارستان، ترجمه:محمداکرم گیزابی، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۷۶ش.
  • ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، اول، ۱۳۹۰ش.
  • نایل، حسین، یادداشت‌هایی درباره سرزمین و رجال هزاره‌جات، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، اول، ۱۳۷۹ش.
  • نایل، حسین، سرزمین و رجال هزاره‌جات، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان،
  • نظری، «مقاوم شیعیان افغانستان در برابر طالبان در چارچوب تحلیل گفتمان»، ۱۳۸۵ش
  • یزدانی، حسین‌علی، پژوهشی در تاریخ هزاره‌ها، تهران، شریعتی، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.