پرش به محتوا

جمعه (روز)

از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از جمعه)
برای دیگر کاربردها، جمعه (ابهام‌زدایی) را ببینید.

جمعه، هفتمین روز هفته و در فرهنگ اسلامی روزی با جایگاه عبادی و اجتماعی ویژه است. در منابع اسلامی، اعمال و آدابی مانند غسل جمعه، نماز جمعه، دعا، زیارت و صلوات برای آن بیان شده و در برخی روایات از جمعه با عنوان «عید» مسلمانان یاد شده است. این روز افزون بر کارکرد دینی، در جوامع اسلامی کارکردهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نیز داشته است.

در برخی کشورهای اسلامی، جمعه تعطیل رسمی است. این تعطیلی به معنای خودداری از فعالیت‌های روزمره (همچون تعطیلی شنبه برای یهودیان) نیست، بلکه با جایگاه عبادی این روز ارتباط دارد.

جایگاه و فضیلت جمعه

واژه «جمعه» تنها یک‌بار در قرآن آمده و سوره شصت‌ودوم قرآن نیز به همین نام است.[۱] در این سوره، مسلمانان به حضور در نماز جمعه و ترک دادوستد هنگام برپایی آن فراخوانده شده‌اند.[۲] در روایات اسلامی، جمعه از روزهای بافضیلت دانسته شده و برای آن ویژگی‌هایی مانند فزونی پاداش اعمال نیک،[۳] آمرزش گناهان، نزول رحمت الهی[۴] و وجود زمانی برای استجابت دعا بیان شده است. در برخی روایات، درگذشت مؤمن در روز جمعه موجب ایمنی از عذاب قبر دانسته شده[۵] و آمده است که ارواح مؤمنان در این روز به دیدار بازماندگان می‌روند.[۶] همچنین از تجدید عهد فرشتگان با پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)[۷] در این روز سخن گفته شده است.

جمعه در میان صوفیان نیز جایگاه ویژه‌ای داشته است. مجالس ذکر و سماع و دیگر آیین‌های جمعی در این روز گزارش شده است.[۸] برخی زاهدان و صوفیان نیز که در طول هفته به خلوت و عبادت می‌پرداختند و تنها در این روز برای ادای نماز جمعه به میان مردم می‌آمدند.[۹]

در روایات، برخی حوادث مربوط به آفرینش، پیامبران و تاریخ دینی به روز جمعه نسبت داده شده است؛ از جمله آفرینش و هبوط حضرت آدم(ع)، پذیرفته‌شدن توبه او، نجات حضرت ابراهیم(ع) از آتش نمرود، قربانی قوچ در ماجرای ذبح اسماعیل، رفع بلا از حضرت ایوب(ع)، ازدواج حضرت علی با فاطمه، واقعه غدیر، برخی ولادت‌ها و شهادت‌های چهارده معصوم، ظهور امام مهدی، نابودی لشکر سفیانی و کشته‌شدن دجال و برپایی قیامت.[۱۰]

شب جمعه

مقالهٔ اصلی: شب جمعه

در فرهنگ اسلامی، شب جمعه نیز مانند روز جمعه دارای فضیلت و آداب ویژه‌ای است. در روایات، این شب هم‌رتبه روز جمعه دانسته شده و از فرود آمدن فرشتگان به زمین و عرضه اعمال به پیامبر(ص) یا ارواح نزدیکانِ تازه‌درگذشته سخن گفته شده است.[۱۱] همچنین شب جمعه، شب سرور ائمه(ع) معرفی شده است.[۱۲] برای این شب اعمالی مانند توبه، عبادت، نماز مستحب،[۱۳] تلاوت قرآن، به‌ویژه برخی سوره‌ها، صلوات بر پیامبر(ص) و دعا[۱۴] سفارش شده است. در میان شیعیان، خواندن دعای کمیل از اعمال مشهور شب جمعه است.[۱۵]

درباره فضیلت، اعمال و احکام جمعه، آثار مستقلی در میان مسلمانان نوشته شده است. همچنین در بسیاری از کتاب‌های حدیثی، فقهی و ادعیه، باب‌ها یا بخش‌هایی به فضیلت، احکام و اعمال جمعه اختصاص یافته است.

نامگذاری و نام‌ها

واژه جمعه، از ریشه جمع، به معنای گردآوردن و پیوستن است و در زبان عربی به صورت‌های جُمُعَه، جُمْعَه و جُمَعَه،[۱۶] بیشتر قاریان، در تنها آیه‌ای كه نام این روز را در بر دارد[۱۷] آن را جُمُعَه خوانده‌اند،[۱۸] آدینه معادلِ فارسی جمعه است[۱۹] عرب‌های پیش از اسلام نیز این روز را «یوم العَروبة» می‌نامیدند.[۲۰] در برخی منابع، «عروبة» نام آسمان هفتم دانسته شده و نام‌گذاری آن برای هفتمین روز هفته به این مناسبت احتمال داده شده است.[۲۱]

درباره علت نام‌گذاری جمعه، دیدگاه‌های مختلفی در منابع نقل شده است. بر اساس برخی گزارش‌ها، کعب بن لؤی، از نیاکان پیامبر(ص)، مردم را در این روز گرد می‌آورد و برای آنان سخنرانی می‌کرد[۲۲] و تغییر نام «یوم العروبة» به «جمعه» نیز به او نسبت داده شده است.[۲۳] در روایاتی دیگر، اسعد بن زراره پیش از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، مردم را در این روز گرد آورد و با آنان نماز گزارد و از آن پس این روز «جمعه» نامیده شد.[۲۴]

در برخی روایات، علت‌های دیگری نیز برای نام‌گذاری این روز ذکر شده است؛ از جمله گردآروی گل حضرت آدم، پایان یافتن آفرینش آسمان‌ها و زمین و گردآمدن مسلمانان برای نماز جمعه.[۲۵] در برخی روایات شیعی، این روز زمان جمع شدن مخلوقات و گرفتن میثاق از آنان بر ربوبیت خداوند و نبوت پیامبر اكرم(ص) و ولایت حضرت علی(ع) دانسته شده است.[۲۶]

در منابع اسلامی، برای جمعه نام‌ها و عناوین دیگری مانند «سیدالایام»،[۲۷] «افضل الایام»،[۲۸] «روز عید»،[۲۹] «روز شاهد»،[۳۰] «روز عتیق»،[۳۱] «روز عبادت»[۳۲] و «روز حجت» نیز ذکر شده است.

اعمال

مهمترین اعمال عبادی روز جمعه عبارتند از:

نماز جمعه

مقالهٔ اصلی: نماز جمعه

نماز جمعه نمازی دو رکعتی و به جماعت (گروهی) است که در ظهر جمعه به جای نماز ظهر می‌خوانند و دو خطبه(سخنرانی) پیش از نماز دارد. بیشتر مراجع تقلید آن را در زمان غیبت ، واجب تخییری می‌دانند. در سوره جمعه خداوند اهمیت این نماز را بیان فرموده و روایات، نماز جمعه را حج فقرا و موجب آمرزش گناهان معرفی کرده و ترک کردن آن را نیز باعث نفاق و پریشانی زندگی دانسته‌اند.

غسل جمعه

مقالهٔ اصلی: غسل جمعه

غُسل جمعه از مهمترین غسل‌های مستحبی است که در روز جمعه به جا آورده می‌شود. پیامبر اکرم(ص) در اهمیت آن می‌فرماید: «هیچگاه غسل جمعه را ترک نکن، هر چند ناچار باشی از پول غذا و خوراک خود صرفه جویی کرده و برای غسل خرج کنی؛ چراکه غسل جمعه یکی از بزرگترین و برترین کارهای مستحب است.»

سایر اعمال عبادی

روز جمعه، در احادیث، روز عبادت خوانده شده[۳۳] و به این دلیل برترین روز هفته دانسته شده است. به موجب احادیث، پیامبر اكرم (ص) و صحابه و نیز ائمه از روز پنج شنبه خود را برای به جا آوردن عبادات جمعه آماده می‌كردند.[۳۴]

از مهم‌ترین كارهای عبادی روز جمعه اینهاست:

بنا بر احادیث، در وقت خاصی از این روز دعا مستجاب می‌شود.[۴۵][یادداشت ۴]گفتنی است برای برخی از روزهای جمعه، از جمله جمعه‌های ماه‌های رجب و رمضان، آداب خاصی ذكر شده است.[۴۶]افزون بر این اعمال، در منابع روایی و کتب ادعیه دعاها و نمازهای متعددی برای روز جمعه ذکر شده است. [۴۷]

آداب

مکروهات

تعطیلی روز جمعه

تعطیلی روز جمعه در جوامع اسلامی با برگزاری نماز جمعه و دیگر شعائر عبادی این روز ارتباط داشته است، اما به معنای خودداری کامل از کار و فعالیت‌های روزمره نبود. بازارها و مراکز دادوستد معمولاً پس از نماز جمعه فعالیت خود را از سر می‌گرفتند. در شهرهایی که نماز جمعه برگزار می‌شد، معمولاً جمعه‌بازار نیز برپا بود و روستاییان و ساکنان اطراف شهرها برای عبادت و انجام خریدهای هفتگی به شهر می‌آمدند.[۵۰]

تعطیلی جمعه از دوره‌های نخستین اسلام در جوامع مسلمان رواج داشت. در دوره معتضد عباسی، سه‌شنبه نیز تعطیل اعلام شد و در مقابل، در روز جمعه رسیدگی به برخی امور دیوانی ادامه یافت.[۵۱] تعطیلی جمعه در میان برخی فرقه‌های اسلامی[۵۲] و شماری از جوامع غیرمسلمان ساکن سرزمین‌های اسلامی[۵۳] نیز رواج داشت.

تعطیلی جمعه با «سبت» در آیین یهود تفاوت داشت و به معنای تعطیلی مطلق و منع کار نبود.[۵۴] جمعه در جوامع اسلامی، افزون بر کارکرد عبادی، از نظر اجتماعی و اقتصادی نیز روزی فعال بود.

تعطیلی در کشورهای اسلامی

جمعه در بسیاری از کشورهای اسلامی، تعطیل هفتگی یا یکی از روزهای تعطیل پایان هفته است.[۵۵] در برخی كشورها مانند ایران و عربستان جمعه جایگاه اصلی خود را در تعطیلات هفتگی حفظ کرده است؛ در برخی دیگر، جمعه در کنار شنبه تعطیل است و در شماری از کشورها نیز نیمه‌تعطیل یا عمدتاً دارای کارکرد دینی است.[۵۶] ترکیه از سال ۱۹۳۵م تعطیلی هفتگی جمعه را لغو و یکشنبه را جایگزین آن کرد.[۵۷]

ارتباط حاکمان با مردم

نماز جمعه ـ مهم‌ترین فعالیت عبادی روز جمعه به ویژه به سبب خطبه‌هایش، برای حاكمان مسلمان، فرصتی مناسب فراهم می‌ساخت تا ضمن برقراری ارتباط با مردم، از امكانات رسانه‌ای این روز نیز به خوبی استفاده كنند. اعلام تغییر خلیفه، سلطان یا حاكمان رده‌های پایین‌تر، ولایت عهدی، اخذ بیعت از مردم، اعلام براندازی، شورش یا استقلال و خودمختاری، عزل و نصب كارگزاران ارشد، اعلام فرمان‌های حكومتی، ضرب سكه جدید، لعن مخالفان، معرفی مدرّسان جدید مدرسه‌های بزرگ و... معمولاً قبل یا بعد از ادای نماز جمعه یا در ضمن ایراد خطبه این نماز انجام می‌گرفت.[۵۸] نماز جمعه همچون نمازهای عید، برای نمایش قدرت و شكوه حكومت، فرصتی غیرقابل چشم پوشی تلقی می‌شد. حضور خلیفه یا سلطان برای ملاقات عمومی با مردم و شنیدن تَظَلُّم آنان در نماز جمعه حائز اهمیت بود.[۵۹]

برپایی جشن ها

پس از ادای نماز جمعه و انجام متعلقات آن (همچون دعاها و شعارهای سیاسی و لعن مخالفان حكومت و...)، فرصت باقی مانده از روز جمعه، معمولاً صرف برخی رفتارهای جشنی می‌شد چرا كه مسلمانان جمعه را عید می‌دانسته‌اند و علاوه بر رعایت مستحباتِ توصیه شده برای این روز، برای شب یا روز جمعه، خوراک ویژه تدارک می‌دیدند[۶۰] جشن‌های عروسی یا بخش‌هایی از آن را در این روز برپا می‌داشتند،[۶۱] گاه نوزادان متولد این روز را از از باب تبرک عید یا جمعه می‌نامیدند،[۶۲] در مساجد یا مكان‌های تجمع دیگر همچون قهوه‌خانه‌ها به قصه‌گویی و شعرخوانی،[۶۳] ترانه خوانی، استماع موسیقی، رقص و پایكوبی می‌پرداختند؛[۶۴] جشن ختنه كودكان را با ساز و آواز و راهپیمایی در خیابان‌ها می‌گرفتند چنان كه گاه سروصدای آنان مانع استماع صدای خطیب جمعه می‌گردید،[۶۵] برای سیر و سیاحت به تفرجگاه‌ها یا میدان‌های شهر می‌رفتند و مسابقات ورزشی از جمله تیراندازی، دو، اسب‌دوانی، چوگان بازی برگزار می‌كردند یا در زورخانه‌ها برای تماشای ورزش‌های پهلوانی جمع می‌شدند یا در كوی و برزن جنگ خروس به راه می‌انداختند،[۶۶] به زیارت مكان‌های مقدّس یا فاتحه اهل قبور یا ملاقاتِ زندانیان می‌رفتند،[۶۷] فقیران و یتیمان را می‌نواختند.[۶۸]

آیین و رسوم

جمعه در برخی جوامع و مناسبت‌های خاص، محل برگزاری آیین‌های دینی و عامیانه بوده است. در میان شیعیان، برگزاری مجالس روضه و ذکر مناقب امامان در شب یا روز جمعه و خواندن دعای ندبه در صبح جمعه رواج داشته است.[۶۹] در برخی زیارتگاه‌ها نیز مردم در روزهای جمعه برای نذر، شمع‌افروزی و دیگر آیین‌ها گرد می‌آمدند. برای نمونه، زنان کربلایی عصرهای جمعه در مقام مهدی در کنار نهر الحسینیه گرد می‌آمدند و به نذر، شمع‌افروزی و انداختن عریضه در آب می‌پرداختند.[۷۰]

برخی آیین‌های محلی نیز با جمعه پیوند داشته‌اند؛ از جمله «جمعه جار» در فین و کاشان که پیش از مراسم قالیشویان اردهال برگزار می‌شود و «جمعه قالی» که مراسم اصلی قالیشویان در دومین جمعه پاییز است.[۷۱] در برخی مناطق ایران، آخرین جمعه رمضان و برخی جمعه‌های خاص سال نیز با آیین‌های عامیانه‌ای چون تهیه چل بسم‌اللَّه، دعانویسی برای رفع سیاه‌سرفه، دفع سترونی، عملیات بخت‌گشایی و حلواپزان همراه بوده است.[۷۲]

برخی مکان‌ها و اشیای مقدس، به‌ویژه در برخی دوره‌ها، در روزهای جمعه برای بازدید مردم اختصاص می‌یافتند، از جمله نمازگزاردن در کعبه[۷۳] انتقال منبر پیامبر(ص) به كنار دیوار کعبه ـ میان حجرالاسود و ركن عراقی،[۷۴] گشودن درهای مسجد امیرالمؤمنین علی(ع) در بصره،[۷۵] زیارت مصحف منسوب به عثمان در مسجد دمشق و سوگند دادن اصحاب دعوا به آن،[۷۶] و زیارت خرقه شریف نبوی در عثمانی،[۷۷] معمولاً در روز جمعه انجام می‌شد.[۷۸]

در فرهنگ عامیانه

در معرفتِ اربابِ ساعات، باور بر این بوده كه سیاره زهره، رَبِّ روز جمعه است.[۷۹]

بنا بر سنّت، در كتاب‌های علوم غریبه اسلامی كه به اخبار و روایاتِ منقول از قول پیامبر(ص) و امامان، بسیار وابسته‌اند، مجموعه‌ای از تفأل‌های خیر برای این روز یاد شده است: عقد و ازدواج، خرید و فروش گاو و گوسفند و استر، نوبریدن و نوپوشیدن، حجامت و دارو خوردن و...[۸۰]

جمعه در فرهنگ عوام نیز موضوعِ باورهای مختلف و در بسیاری موارد، مغایر با این دسته از روایات شده است؛ مثلاً برخلاف احادیثی كه در آنها جمعه سخت مبارک دانسته و گفته شده كه در این روز، ساعتی نیکو است كه در آن هر دعای خیری برآورده خواهد شد[۸۱] برخی عوام معتقدند در روز جمعه ساعتی نحس هست و ازاین رو هیچ كار مهمی را نباید در این روز آغاز كرد.[۸۲] جندی در مقاله‌ای كه در رد این باور نوشته، منشأ آن را در باور مسیحیان به این كه عیسی در روز جمعه به صلیب كشیده شده، دانسته است.[۸۳]

دیگر باورها

برخی از باورهای عامیانه در باره جمعه، با عملیات ویژه حاجت خواهی همراه‌اند؛

  • در تهران قدیم، زنان و دختران برای بخت‌گشایی و نذر، شب‌های جمعه به سراغ توپ مروارید[یادداشت ۵] رفته بر آن دخیل می‌بستند.[۸۵]
  • در شب جمعه، گرگ به گله نمی‌زند و مال را دزد نمی‌برد.[۸۶]
  • جمعه «سنگین» است و كارها در این روز به كندی به انجام می‌رسند.[۸۷]
  • چیدنِ سفره حضرت رقیه در سه شب جمعه متوالی و تهیه و نذر آجیل مشكل گشا در سه، پنج یا هفت شب جمعه آخر ماه[۸۸]
  • نذرِ چهل صبح جمعه زیارت حضرت عبدالعظیم در ری[۸۹] برای حصول حاجات، بسیار سودمند دانسته می‌شد.

تعبیر خواب

در علم تعبیرخواب، باور بر آن بود كه اگر كسی جمعه را به خواب ببیند یا ببیند كه نماز جمعه می‌خواند، تعبیرش آن است كه امورش اصلاح گردد و بركت یابد و كار او از سختی به آسانی گراید یا به سفری پر بركت برود.[۹۰]

همچنین اعتقاد بر این بود كه جمعه در قیامت، برای كسانی كه آن را ارج می‌نهند به صورتِ جوانی زیبا متجسم خواهد شد.[۹۱][۹۲]

آثار درباره جمعه

در باره ویژگی‌ها، آداب و احكام روز جمعه آثار بسیاری به استقلال تألیف شده، همچنین در برخی كتاب‌ها ضمناً به این موضوع نیز پرداخته شده است كه برخی از آنها عبارتند از:

در منابع حدیثی و فقهی شیعه و اهل سنت باب یا باب‌هایی را به روز جمعه اختصاص داده‌اند.[۹۶]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۸.
  2. ↑ سوره جمعه، آیه۹.
  3. ↑ رجوع کنید به كلینی، کافی، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۴۱۴؛ طوسی، تهذیب الاحكام، تهران، ۱۳۹۰ق،ج۳، ص۲ـ۳؛ سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة، ۱۴۰۵، ص۹۸.
  4. ↑ حرّ العاملی، وسائل الشيعة، ط-آل البیت، ج۷، ص۳۷۸، حدیث۱۱.
  5. ↑ تهذیب الاحكام، ج۳، ص۲ـ۳؛ كلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱۴ـ ۴۱۵.
  6. ↑ رجوع کنید به اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۴۹، ۵۷-۵۹.
  7. ↑ رجوع کنید به اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۴۹، ۵۷-۵۹.
  8. ↑ برای نمونه رجوع کنید به: ابن بطوطه، بیروت ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م، ج۱، ص۳۰۱؛ میرزا سمیعا، تذکرة الملوک، ۱۳۶۸ش، ص۱۸؛ یونگ، ص۱۷۰؛ دخیل اللَّـه، التّجانیة، ریاض، ۱۴۰۱ق، ص۲۶۱؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Duruz", "Hadra", "Mawlawiyya.l", "Mawlawoyya.۵", "Tidjaniyya"
  9. ↑ رجوع کنید به: سهروردی، کتاب عوارف المعارف، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م، ص۲۲۲؛ باخرزی، اوراد الاحباب و فصوص الآداب، ج۲: فصوص الآداب، چاپ ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۸ش.ج۲، ص۳۱۲؛ برای نمونه‌های مختلف رجوع کنید به ابن عماد، ج۵، ص۹؛ سبكی، طبقات الشافعیة الکبری، قاهره، ۱۹۶۴ -۱۹۷۶، ج۶، ص۵۰،ش ۵۸۸، ج۷، ص۶۹،ش ۷۵۸
  10. ↑ رجوع کنید به شافعی، الامّ، چاپ محمد زهری نجار، بیروت، ج۱، ص۲۴۰؛ صنعانی، تفسر عبدالرزاق، ۱۴۱۱۹ق،ج۳، ص۲۵۹؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م، ج۳، ص۶؛ مجلسی،بحارالانوار، ۱۴۹۳ق، ج۷، ص۵۹، ج۸۶، ص۲۸۱؛ اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات: آئین جمعه، قم، ۱۳۶۳ش،ص۷۳ـ۷۷
  11. ↑ سیوطی، نوراللمعة، ۱۴۰۵، ص۱۱۰؛ اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۸۰.
  12. ↑ رجوع کنید به: كلینی،کافی، ج۱، ص۲۵۴؛ ابن بابویه، ۱۳۸۷، ص۱۷۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۶، ص۲۷۲، ۲۸۲.
  13. ↑ صدوق، کتاب من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۷۱؛ طوسی، تهذیب الاحكام، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۵؛ اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۱۰۵ـ۱۱۴، ۳۰۴.
  14. ↑ دارمی، سنن الدارمی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م، ج۲، ص۴۵۴، ۴۵۷؛ سیوطی، نوراللمعة، ۱۴۰۵، ص۵۴-۵۵، ۹۹ـ۱۰۰؛ اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۸۷ ۹۹.
  15. ↑ ابن طاووس، جمال الاسبوع، ۱۳۷۱ش، ۱۲۹ـ۱۳۵؛ اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۱۱۵ـ۱۷۳.
  16. ↑ ابن فارس، مقاییس اللغه، ۱۳۹۹ق، ج۴، ص۳۰۱؛ ابن اثیر، النهایه، ۱۹۷۹م،ج۱، ص۲۹۱؛ فیروزآبادی، القاموس المحیط،؛ طریحی، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران، ۱۳۶۲ ش،ج۱، ص۳۹۵. ذیل «جمع»
  17. ↑ سوره، جمعه: ۹
  18. ↑ طوسی، التبیان،چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت؛ ابن جوزی؛ قرطبی،الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م، ذیل آیه
  19. ↑ صفیپوری، ذیل «جمع»؛ دهخدا، ذیل «جمعه»
  20. ↑ ابن منظور، لسان العرب،۱۴۱۴ق، ج۸، ص۱۴۶؛مرتضی زبیدی، تاج العروس، بیروت نشر دار الهدایه،ج۲۰، ص۴۵۹. ذیل «جمع»
  21. ↑ حسینی بیرجندی، غریب الحدیث فی بحارالانوار، ج۳، ص۳۵؛ ابن اثیر، النهایه، ۱۳۹۹ق،ج۳، ص۲۰۳.
  22. ↑ رجوع کنید به: ابن حجر عسقلانی، الاصابة، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م،ج۲، ص۲۸۱ـ ۲۸۲.
  23. ↑ برای نمونه رجوع کنید به: عسكری، الاوائل، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م، ص۲۶؛ سیوطی، ۱۴۰۸، ص۳۰.
  24. ↑ رجوع کنید به صنعانی، تفسیر عبدالرزاق، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۵۹ـ ۱۶۰؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، مصر ۱۳۴۸، ج۲، ص۲۸۱ـ ۲۸۲؛ اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۳۶ـ ۳۷.
  25. ↑ رجوع کنید به صنعانی، تفسیر عبدالرزاق، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۲۵۶؛ ابن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، دارصادر، ج۲، ص۳۱۱؛ ابن‌خزیمه، صحیح ابن خُزیمه، بیروت ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م، ج۳، ص۱۱۸؛ اصفهانی، ابواب الجنّات، ۱۳۶۳ش، ص۳۶.
  26. ↑ رجوع کنید به كلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱۵؛ طبرسی، مجمع البیان، بیروت ۱۴۱۵ق،ذیل اعراف: ۵۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۶، ص۲۷۷ـ ۲۷۸
  27. ↑ حرّ العاملی، وسائل الشيعة ط-آل البیت، ج۷، ص۳۸۱، حدیث۲۲.
  28. ↑ ابن‌ماجة، سنن ابن ماجه، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م، ج۱، ص۳۴۴ـ۳۴۵؛ طوسی، تهذیب الاحكام، ۱۳۹۰ق، ج۳، ص۲.
  29. ↑ حرّ العاملی، وسائل الشيعة ط-آل البیت، ج۷، ص۳۷۹ و ۳۸۱، حدیث ۱۸ و ج۱۰، ص۴۴۳.
  30. ↑ حر العاملی، وسائل الشيعة ط-آل البیت، ج۷، ص۳۷۸، حدیث۱۰.
  31. ↑ حرّ العاملی، وسائل الشيعة ط-آل البیت، ج۷، ص۳۷۶، حدیث۴.
  32. ↑ ابن ابی شیبة، المصنَّف فی الاحادیث و الا´ثار، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م،ج۲، ص۵۸؛ حر عاملی، وسائل الشيعة ،ط-آل البیت، ج۷، ص۳۷۶ـ۳۸۲.
  33. ↑ رجوع کنید به: ابن بابویه، ۱۳۶۲ ش، ج۱، ص۴۱۶؛ ابن بابویه،کتاب من لایحضره الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، ۱۴۰۴، ج۱، ص۴۲۵
  34. ↑ ابن بابویه، ۱۴۰۴، ج۱، ص۴۱۶؛ طوسی، تهذیب الاحكام، تهران،۱۳۹۰ق، ج۳، ص۲۳۶
  35. ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۲۸۰.
  36. ↑ https://erfan.ir/mafatih411/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86
  37. ↑ نک: ابن طاووس، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، مؤسسة الافاق، ۱۳۷۱ش،ص۱۷۱ـ۱۹۱، ۲۰۲ـ۲۰۶؛ اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات: آئین جمعه، قم، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۸ـ۲۱۰
  38. ↑ سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة، ۱۴۰۵، ص۱۰۱، ۱۰۵؛ شهیدثانی، رسائل الشهیدالثانی، قم، ۱۳۷۹-۱۳۸۰ ش،ج۱، ص۲۸۵ـ۲۸۹؛ اصفهانی،ابواب الجنّات فی آداب الجمعات: آئین جمعه، قم، ۱۳۶۳ش، ص۲۱۱ـ ۲۶۵
  39. ↑ اصفهانی، ، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات، قم، ۱۳۶۳ش،ص۲۹۳ـ۳۰۳، ۴۱۴ـ۴۳۳
  40. ↑ برقی، کتاب المحاسن، قم، ۱۳۳۱ ش، ج۱، ص۵۹؛ كلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱۶، ۴۲۸؛ طوسی، تهذیب الاحكام، تهران،۱۳۹۰ق، ج۳، ص۴؛ برای صلوات خاص روز جمعه رجوع کنید به: ابن طاووس، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، مؤسسة الافاق، ۱۳۷۱ش،ص۱۵۴ـ ۱۵۵؛ سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة،۱۴۰۵، ص۱۰۲ـ ۱۰۴؛ اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات، قم، ۱۳۶۳ش،ص۲۸۲ـ۲۹۳، ۴۴۸ـ۴۵۲
  41. ↑ بابایی، برگزیده تفسیر نمونه، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۴۲۲؛ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۹-۱۰۸.
  42. ↑ ابن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، ج۱، ص۲۷۲، ۳۰۷، ۳۱۶؛ دارمی، سنن الدارمی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م، ج۲، ص۴۵۲، ۴۵۴؛ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م، ج۱، ص۲۱۴ـ۲۱۵؛ سیوطی، ۱۴۰۵، ص۵۳، ۵۵، ۹۹؛ اصفهانی، ص۹۹ـ۱۰۴
  43. ↑ كلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۹ـ۴۹۰؛ بیهقی، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر،ج۳، ص۲۵۰؛ سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة، بیروت، ۱۴۰۵ق.۱۴۰۵، ص۷۴؛ برای ادعیه خاص امام سجاد در روز جمعه رجوع کنید به: علی بن حسین(ع)، الصحیفة السجادیه، قم، ۱۴۱۱ق،ص۲۳۷ـ۲۴۳، ۳۱۳ـ۳۱۶، ۵۵۶ ۵۵۷، ۵۵۹، ۵۸۸
  44. ↑ كلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۰؛ ابن بابویه، کتاب الخصال، ۱۳۶۲ ش، ج۲، ص۳۹۳؛ ابن طاووس،جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، ۱۳۷۱ش، ص۳۰۷ـ ۳۱۹؛ سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة، ۱۴۰۵، ص۱۰۷
  45. ↑ رجوع کنید به: ابن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، ج۲، ص۲۸۴؛ برقی، محاسن، ج۱، ص۵۸؛ كلینی،کافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱۶؛ بخاری، صحیح البخاری،۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م، ج۱، ص۲۲۴ـ۲۲۵؛ قس سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة، ۱۴۰۵، ص۷۵ـ۷۶؛ در باره این زمان رجوع کنید به: ابن طاووس، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، مؤسسة الافاق، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۲؛ سیوطی، نوراللمعة فی خصائص الجمعة،۱۴۰۵، ص۷۷ـ۸۱؛ مجلسی،بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۶، ص۲۶۹، ۲۷۳، ۲۷۹؛ اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات، ۱۳۶۳ش، ص۶۵ـ۶۷
  46. ↑ رجوع کنید به: اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۳ـ۴۷۶، ۴۷۹ـ۴۸۱
  47. ↑ به عنوان نمونه رک: سید بن طاووس، جمال الاسبوع، ناشر: دار الرضي‌، صص۴۱۱-۴۶۴.
  48. ↑ برای نظر علمای اهل سنّت رجوع کنید به شافعی، الامّ، چاپ محمد زهری نجار، بیروت، ج۱، ص۲۲۶؛ ابن ماجه، ج۱، ص۳۴۸ـ ۳۴۹؛ سیوطی، ۱۴۰۵، ص۳۶ـ۴۳، ۹۸، ۱۰۴ـ۱۰۵، ۱۰۹؛ برای نظر علمای شیعه رجوع کنید به الفقه المنسوب للامام الرضا علیه‌السلام،مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۶ق، ص۱۲۸ـ ۱۲۹؛ قمی، ذیل جمعه: ۹؛ كلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱۷، ج۶، ص۲۹۹؛ ابن بابویه، ۱۳۶۲ ش، ج۲، ص۳۹۱؛ طوسی، تهذیب الاحكام، تهران،۱۳۹۰ق، ج۳، ص۱۰، ج۹، ص۱۰۰؛ اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات،قم، ۱۳۶۳ش، ص۲۷۳، ۴۴۰ـ۴۴۱
  49. ↑ نک: کافی، كلینی،۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۳۶؛ طوسی، تهذیب الاحكام، تهران،۱۳۹۰ق، ج۹، ص۱۳؛ علی بن ابی بکر، هیثمی،بیروت ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م، ج۵، ص۹۲؛ سیوطی،نوراللمعة فی خصائص الجمعة، ۱۴۰۵، ص۱۱۵ـ۱۱۶، ۱۳۱؛ اصفهانی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات،۱۳۶۳ش، ص۳۹ـ۴۱، ۴۵۴ـ۴۵۵
  50. ↑ رجوع کنید به كوتوک اوغلو، ص۶۰۹؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Suk.۷"
  51. ↑ رجوع کنید به: صابی، الوزراء، او، تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء، قاهره، ۱۹۵۸م، ص۲۷؛ نیز رجوع کنید به: عواد، «العطلة الاسبوعیة فی الدولة العباسیة»، ص۵۳ -۵۴
  52. ↑ رجوع کنید به: حسنی، ص۲۰.
  53. ↑ رجوع کنید به: دروویل، ص۳۳۱.
  54. ↑ نک: شیمل، ص۷۳؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل " a ـ "Djum
  55. ↑ برای فهرستی از كشورهای عضو كنفرانس اسلامی كه جمعه را روز تعطیل رسمی خود اعلام كردند رجوع کنید به: د. ا. د. ترک، ج۱۵، ص۱۳۲، جدول
  56. ↑ رجوع کنید به: شیمل، ص۷۳ـ ۷۴
  57. ↑ د. ا. ترک، ذیل "Cuma"
  58. ↑ برای چند نمونه رجوع کنید به: طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۱۰، ص۵۳ ۵۴؛ ابن صاحب الصلاة، المنّ بالامامة: تاریخ بلاد المغرب و الاندلس فی عهد الموحدین، بیروت،۱۹۸۷م، ص۲۱۷؛ ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، بیروت، ۱۳۸۳ق/، ج۳، ص۱۹۳؛ ابن عماد، ج۲، ص۱۱۷
  59. ↑ رجوع کنید به: ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، بیروت ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م، ج۱، ص۳۳۸ـ۳۳۹؛ ایپشیرلی، ص۱۳۶؛ آیدین، ص۴۵۶؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Maeasim.۴"؛ د. ا. د. ترک، ذیل "Cuma Selamligi"؛ د. ترک، ذیل "Cuma"؛ نیز رجوع کنید به: علامی، اکبرنامه،کلکته ۱۸۷۷-۱۸۸۶م،ج۱، ص۳۵۸
  60. ↑ رجوع کنید به: جمیل،طهران قدیم، تهران، ۱۳۸۱ ش ص۱۰۰؛ شهری باف، ج۲، ص۲۴۱؛ جَبَرتی، ج۱، ص۲۸۸
  61. ↑ رجوع کنید به: مطهربن طاهر مقدسی، کتاب البدء و التاریخ، پاریس ۱۸۹۹-۱۹۱۹، ج۲، ص۵۵؛ قزوینی، عجائب المخلوقات و غرایب الموجودات (تحریر فارسی)، تهران، ۱۳۶۱ش، ص۶۸ـ۶۹؛ خاطر، العادات و التقالید اللبنانیة، بیروت، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۲۷۹
  62. ↑ رجوع کنید به: خاطر، العادات و التقالید اللبنانیة، بیروت، ۲۰۰۲م، ج۱، ص۳۲۷
  63. ↑ رجوع کنید به: ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، بیروت ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م، ج۱۱، ص۱۳۱؛ احسن، ص۲۸۵
  64. ↑ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ۱۴۱‍۵ق، ج۸، ص۳۲۱؛ طعمه، کربلا فی الذاکره، بغداد، ۱۹۸۸م، ص۱۹۶
  65. ↑ رجوع کنید به: جبرتی، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الاخبار، بیروت: دارالجیل، ج۱، ص۶۴۸
  66. ↑ برای نمونه رجوع کنید به: جاحظ، البخلاء، قاهره، ۱۹۷۱، ص۲۴ـ ۲۵؛ جبرتی، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الاخبار، بیروت: دارالجیل، ج۲، ص۷؛ جملی كارری، ص۲۶؛ سیلوا ای فیگروا، ص۱۵۸؛ فرانكلین، ص۲۲؛ الفینستون، ص۳۴۲ـ۳۴۳
  67. ↑ رجوع کنید به: جبرتی، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الاخبار، بیروت: دارالجیل، ج۲، ص۷۸؛ تاورنیه، ج۱، ص۲۹۹ـ۳۰۰؛ مؤلفی ناشناس، سیاست الملوک، ۱۹۷۹م، ص۳۷۰
  68. ↑ رجوع کنید به: ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، لیدن ۱۹۳۱-۱۹۳۴م، ص۲۹۰؛ باستانی پاریزی، شمعی در طوفان، ۱۳۷۸ ش، ص۳۰۷، پانویس ۳؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Masdjid. VII"
  69. ↑ رجوع کنید به: فرانكلین، مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سالهای ۱۷۸۷ -۱۷۸۶ میلادی، تهران، ۱۳۵۸ش.ص۵۷؛ فرهنگ،جامعه شناسی و مردم شناسی شیعیان افغانستان، قم، ۱۳۸۰ش، ص۳۱۳، ۳۱۷؛ مظفرالدین قاجار،دومین سفرنامه مظفرالدین شاه به فرنگ،تهران، ۱۳۶۲ ش، ص۴۲، ۱۱۹، ۱۲۵
  70. ↑ طعمه، ص۱۶۰ـ۱۶۱.
  71. ↑ رجوع کنید به بلوكباشی، ص۳۸ـ۳۹، ۵۰، ۶۳؛ روح الامینی، ص۱۷۰ـ ۱۷۳، ۱۸۱ـ۱۸۲
  72. ↑ در ایران رجوع کنید به كتیرائی،از خشت تا خشت، تهران ۱۳۷۸ ش، ص۱۱۶؛ وكیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، تهران ۱۳۷۰ ش، ج۱، ص۱۵۲ـ۱۵۳؛ شاملو، کتاب کوچه، حرف ج، تهران، ۱۳۸۱ ش، ج۱۱، ص۲۵۸؛ در عراق رجوع کنید به طعمه،کربلا فی الذاکره، بغداد، ۱۹۸۸م، ص۲۶۷
  73. ↑ رجوع کنید به ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،ج۱، ص۱۴۷ـ ۱۴۸
  74. ↑ رجوع کنید به ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،ج۱، ص۱۷۳
  75. ↑ رجوع کنید به ابن بطوطه، ج۱، ص۱۹۷
  76. ↑ رجوع کنید به ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،ج۱، ص۱۰۶
  77. ↑ رجوع کنید بهد. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Khirka-yi Sh erif"
  78. ↑ برای نمونه‌ای از زیارتگاه‌های جمعگی در ایران رجوع کنید به: رضائی، بیرجندنامه: بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدی، تهران ۱۳۸۱ ش، ص۱۳۸
  79. ↑ ابوریحان بیرونی، تحقیق ماللهند، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷ق/۱۹۵۸م، ص۱۷۱؛ قس: اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت: دارصادر، ج۱، ص۱۲۵؛ نیز رجوع کنید به روح الامینی، آیین‌ها و جشن‌های کهن در ایران امروز، تهران ۱۳۷۶ ش، ص۱۹۷ـ ۱۹۹
  80. ↑ رجوع کنید به كلیات مجمع الدعوات كبیر، بمبئی، ۱۳۷۶، چاپ افست تهران، ۱۳۳۵ش، ص۳۲۹؛ كتاب جامع الدعوات، چاپ عبداللَّه طهرانی، بمبئی: مطبع نادری، ۱۳۴۱ق، ص۳۵
  81. ↑ رجوع کنید به: ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، قاهره، ج۱، ص۲۷۵ـ۲۷۶؛ ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، بیروت، ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م، ص۱۰۶
  82. ↑ رجوع کنید به جندی، «یوم الجمعة: یوم سعد و یمن و عید»، مجلة الازهر، سال ۴۷،ش ۱۱ (محرّم ۱۳۹۵)، ص۱۱۵
  83. ↑ جندی، «یوم الجمعة: یوم سعد و یمن و عید»، مجلة الازهر، سال ۴۷،ش ۱۱ (محرّم ۱۳۹۵)، ص ۱۲۰
  84. ↑ https://amordadnews.com/80218/
  85. ↑ شهری باف،طهران قدیم، تهران، ۱۳۸۱ ش، ج۱، ص۷۶؛ برای موارد دیگری از عملیات بخت گشایی در جمعه‌ها در اصفهان و یزد رجوع کنید به شكورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۸۹ـ۹۰
  86. ↑ اسدیان خرم آبادی و همكاران،باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، ۱۳۵۸ش، ص۲۱۹
  87. ↑ اسدیان خرم آبادی و همكاران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، ۱۳۵۸ش، ص۲۱۹
  88. ↑ رجوع کنید به شهری باف، تهران، ۱۳۸۱ ش، ج۱، ص۱۴۱؛ شكورزاده،عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، ۱۳۶۳ ش، ص۵۹، ۷۰ـ۷۱، ۷۴
  89. ↑ شهری باف، طهران قدیم، تهران، ۱۳۸۱ ش، ج۳، ص۴۴۶
  90. ↑ ابن سیرین، تفسیر الاحلام الکبیر، بیروت ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م، ص۶۲؛ نابلسی، تعطیر الانام فی تعبیرالمنام، چاپ افست قم، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۰۶ـ۱۰۷
  91. ↑ شیمل، ص۲۳۶
  92. ↑ برای نمونه‌هایی از حضور جمعه در تعاویذ، طلسمات و عملیات جادویی رجوع کنید به ابن بسطام، ص۱۸۳ـ۱۸۴؛ كتاب جامع الدعوات، چاپ عبداللَّه طهرانی، بمبئی: مطبع نادری، ۱۳۴۱ق، ص۱۸۴، ۲۲۴؛ بخاری، جواهرالاولیا، تصحیح و تحشیه و مقدمه غلام سرور، اسلام آباد، ۱۳۵۵ش، ص۴۳ـ۴۴، ۴۸ و در هواشناسی عامیانه رجوع کنید: به قطب راوندی، قصص انبیاء، چاپ غلامرضا عرفانیان یزدی، مشهد، ۱۴۰۹ق، ص۲۳۴؛ اسدیان خرم آبادی و همكاران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، ۱۳۵۸ش، ص۱۴۵؛ یوسفی، فرهنگ و آداب و رسوم سوادکوه، ساری، ۱۳۸۰ ش، ص۱۹۹، و در ضرب المثل‌ها رجوع کنید به ثعالبی، ذیل «كلب»؛ دهخدا، ج۲، ص۵۸۶؛ برای برخی باورهای دیگر رجوع کنید به: وسترمارک، ص۱۲۷؛ آل احمد، اورازان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ص۴۶؛ شاملو، کتاب کوچه، حرف ج، تهران، ۱۳۸۱ ش، ج۱۱، ص۲۵۷ـ ۲۵۹؛ باستانی پاریزی، کلاه گوشه نوشین روان مغ، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۸۵؛ د. اسلام، ذیل "Al-Khadir"
  93. ↑ صدوق، خصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۳۹۰.(ماجاء فی یوم الجمعه صص۳۹۰-۳۹۳)
  94. ↑ سید بن طاووس، جمال الاسبوع، قم ناشر: دار الرضي‌، ص۳۷،۴۲،صص۱۱۷-۱۳۳
  95. ↑ برای اطلاع بیشتر در باره این آثار و نیز آگاهی از آثار دیگر نک: نجاشی، رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق، ص۸۷ ۸۸، ۱۰۱، ۱۲۳، ۳۹۸؛ طوسی، الفهرست، قم، ۱۴۱۷ق، ص۶۹، ۹۱ـ۹۲؛ حاجی خلیفه، ج۱، ستون ۶۴، ج۲، ستون ۱۲۷۸، ۱۵۶۵؛ آقا بزرگ طهرانی،الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۷۴، ج۲، ص۵۶، ۲۴۴، ج۷، ص۱۷۵، ج۱۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۲، ج۱۵، ص۲۵۳، ۳۴۴؛ سركیس، ج۱، ستون ۱۰۸۵؛ كحّاله، معجم المؤلفین، دمشق ۱۹۵۷-۱۹۶۱م،ج۱، ص۲۰۸، ج۴، ص۱۲۷، ج۱۲، ص۲۳۶
  96. ↑ برای نمونه رجوع کنید به: مالك بن انس، المُوَطّأ، بیروت، ۱۴۰۶ق.ج۱، ص۱۰۱ـ۱۱۳؛ كلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۱۳؛ طوسی، تهذیب الاحكام، خرسان، تهران،۱۳۹۰ق، ج۳، ص۲؛ بیهقی، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر،ج۳، ص۱۷۰ـ۱۸۰؛ شروانی، حاشیة العلامة الشیخ عبدالحمید الشروانی، یروتا داراحیاپ التراث العربی، ج۲، ص۴۶۴ـ ۴۸۰؛ دسوقی، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، بیروت: داراحیاء الکتب العربی،ج۱، ص۳۷۲ـ۳۹۰

یادداشت

  1. ↑ أَصْبَحْتُ فِى ذِمَّةِ اللّٰهِ، وَذِمَّةِ مَلائِكَتِهِ،وَذِمَمِ أَنْبِيائِهِ وَرُسُلِهِ عَلَيْهِمُ السَّلامُ، وَذِمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، وَذِمَمِ الْأَوْصِياءِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمُ السَّلامُ . آمَنْتُ بِسِرِّ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمُ السَّلامُ وَعَلَانِيَتِهِمْ وَظَاهِرِهِمْ وَبَاطِنِهِمْ، وَأَشْهَدُ أَنَّهُمْ فِى عِلْمِ اللّٰهِ وَطَاعَتِهِ كَمُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.
    • ترجمه:شب را صبح کردم در امان خدا و امان فرشتگان و امان پیامبران و فرستادگان او (درود بر آنان باد) و امان محمّد (درود خدا بر او و خاندان او باد) و امان‌های جانشینان از خاندان محمّد (درود بر آنان باد)، ایمان آوردم به نهان خاندان محمّد (بر ایشان درود باد) و ظاهر و باطن ایشان و گواهی می‌دهم که همانا ایشان در معرفت به خدا و طاعت او همچون محمّد (درود خدا بر او و خاندان او) هستند.
  2. ↑ ۸ رکعت نماز است به شیوه‌ای مخصوص با دعاها واذکاری پس ازآن.[۳۶]
  3. ↑ سوره احقاف،سوره مومنون... [۴۱]
  4. ↑ شيخ طوسى فرموده كه ساعت استجابت دعا ساعت آخر روز جمعه است تا غروب آفتاب و سزاوار است كه دعا در آن ساعت بسيار بكند (و روايت شده كه: ساعت استجابت آن وقتى است كه فرو رود نصف قرص خورشيد و نصف ديگرش غروب نكرده باشد) و حضرت فاطمه صلوات الله عليها در آن وقت دعا مى‌كرد پس مستحب است دعا در آن وقت: و مستحب است كه بخواند دعاى مروى از نبی صلى الله عليه و آله را در ساعت استجابت دعا سُبْحَانَكَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ يَا بَدِيعَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ يَا ذَا اَلْجَلاٰلِ وَ اَلْإِكْرٰامِ. قمی، مفاتیح الجنان، اعمال روز جمعه، شماره ۳۱
  5. ↑ روی سکوی کاشی‌کاری شده‌ای، به بلندی یک متر، در بخش جنوبی میدان ارگ (میدان توپخانه)، جایی بود که توپ مروارید را گذاشته بودند و از دور هم می‌شد آن را دید. درست روبه‌روی نقاره‌خانه‌ی تهران بود. تهرانی‌ها به لهجه‌ی خود آن را «توپ مرواری» می‌گفتند. توپ‌های دیگری هم در میدان بود، اما در چشم تهرانی‌ها هیچ کدام ارج و اهمیت توپ مروارید را نداشت.[۸۴]

منابع

  • ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت، ۱۹۶۵م.
  • ابن ابی شیبه، المصنَّف فی الاحادیث و الا´ثار، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۹م.
  • ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، چاپ محمود محمد طناحی و طاهراحمد زاوی، بیروت، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م، چاپ افست قم، ۱۳۶۴ش.
  • ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، مبارک بن محمد، الناشر: المكتبة العلمية - بيروت، 1399هـ - 1979م.
  • ابن بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم، ۱۳۸۷ق.
  • ابن بابویه، الهدایة فی الاصول و الفروع، قم، ۱۴۱۸ق.
  • ابن بابویه، کتاب من لایحضره الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، قم، ۱۴۰۴ق.
  • ابن بابویه، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ ش.
  • ابن بسطام (حسین بن بسطام) و ابن بسطام (عبداللَّه بن بسطام)، طب الائمّة، چاپ محسن عقیل، بیروت ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.
  • ابن بطوطه، رحلة ابن بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
  • ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، چاپ محمدبن عبدالرحمان عبداللَّه، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
  • ابن حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن حجر عسقلانی، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، مصر ۱۳۴۸، چاپ افست بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
  • ابن حزم، المحلّی، چاپ احمد محمدشاکر، بیروت: دارالجیل، بی‌تا.
  • ابن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، بی‌تا.
  • ابن خُزیمه، صحیح ابن خُزیمه، چاپ محمد مصطفی اعظیمی، بیروت ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • ابن سیرین، تفسیر الاحلام الکبیر، بیروت ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م.
  • ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، بیروت، ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م.
  • ابن صاحب الصلاة، المنّ بالامامة: تاریخ بلاد المغرب و الاندلس فی عهد الموحدین، چاپ عبدالهادی تازی، بیروت،۱۹۸۷م.
  • ابن طاووس، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، چاپ جواد قیومی اصفهانی، بی‌جا: مؤسسة الافاق، ۱۳۷۱ش.
  • ابن عبدالبرّ، فتح المالک، بتبویب التمهید لابن عبدالبرّ علی موطّأ الامام مالک، ترتیب و تحقیق مصطفی صمیده، بیروتT ۱۴۱۸ق/۱۹۹۸م..
  • ابن قدامه، المغنی، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ق۱۹۸۳م.
  • ابن کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.
  • ابن ماجه، سنن ابن ماجه، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • ابن نجیم، البحرالرائق شرح کنزالدقائق، بیروت، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م.
  • ابوالفضل بن مبارک علامی، اکبرنامه، چاپ آغا احمدعلی، کلکته ۱۸۷۷-۱۸۸۶م.
  • ابوداوود سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، بی‌تا، چاپ افست، بیروت، بی‌تا.
  • ابوریحان بیرونی، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷ق/۱۹۵۸م.
  • ابونعیم، احمدبن عبداللَّه، کتاب ذکر اخبار اصبهان، چاپ سون ددرینگ، لیدن ۱۹۳۱-۱۹۳۴م، چاپ افست تهران، بی‌تا.
  • اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت: دارصادر،بی تا.
  • ادریسی، محمدبن محمد، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
  • اصفهانی، محمدتقی، ابواب الجنّات فی آداب الجمعات: آئین جمعه، قم، ۱۳۶۳ش.
  • امام رضا، الفقه المنسوب للامام الرضا علیه‌السلام، والمشتهرب فقه الرضا، مشهد: مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۶ق.
  • امام سجاد، الصحیفة السجادیه، چاپ محمدباقر موحدی ابطحی، قم، ۱۴۱۱ق.
  • باخرزی، یحیی بن احمد، اوراد الاحباب و فصوص الآداب، ج۲: فصوص الآداب، چاپ ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۸ش.
  • باستانی پاریزی، محمدابراهیم، در شهرنی سواران، تهران، ۱۳۷۷ش.
  • باستانی پاریزی، محمدابراهیم، شمعی در طوفان، تهران، ۱۳۷۸ش.
  • باستانی پاریزی، محمدابراهیم، کلاه گوشه نوشین روان مغ، تهران، ۱۳۸۱ش.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العترة الطاهرة، قم، ۱۳۶۳۱۳۶۷ ش.
  • بخاری، باقربن عثمان، جواهرالاولیا، تصحیح و تحشیه و مقدمه غلام سرور، اسلام آباد، ۱۳۵۵ش.
  • بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • برقی، احمدبن محمد، کتاب المحاسن، چاپ جلال الدین محدث ارموی، قم، ۱۳۳۱ ش.
  • بلوکباشی، علی، قالیشویان: مناسک نمادین قالیشویی در مشهد اردهال، تهران، ۱۳۷۹ش.
  • بهوتی حنبلی، منصوربن، کشّاف القناع عن متن الاقناع، چاپ هلال مصیلحی مصطفی هلال، بیروت، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
  • بیهقی، احمدبن حسین، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  • پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه پولاک، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش.
  • توحیدی، و مسکویه، علی بن محمد ابوحیان و احمدبن علی، الهوامل و الشوامل، چاپ احمد امین و احمد صقر، قاهره، ۱۳۷۰ق/۱۹۵۱م.
  • ثعالبی، عبدالملک بن محمد ثعالبی، التمثیل و المحاضرة، چاپ عبدالفتاح محمدحلو، قاهره، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
  • جاحظ، عمروبن بحر جاحظ، رسائل الجاحظ، چاپ حسن سندوبی، [قاهره] ۱۳۵۲ق/۱۹۳۳م.
  • جاحظ، عمروبن بحر، البخلاء، چاپ طه حاجری، قاهره، ۱۹۷۱م.
  • جبرتی، عبدالرحمان، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الاخبار، بیروت: دارالجیل، بی‌تا.
  • جلال آل احمد، اورازان، تهران، ۱۳۷۸ ش.
  • جمیل، نینا، الطعام فی الثقافة العربیة، لندن، ۱۹۹۴م.
  • جندی، علی، «یوم الجمعة: یوم سعد و یمن و عید»، مجلة الازهر، سال ۴۷،ش ۱۱ (محرّم ۱۳۹۵).
  • جهشیاری، محمدبن عبدوس، کتاب الوزراء و الکتاب، چاپ عبداللَّه اسماعیل صاوی، قاهره ۱۳۵۷ق/۱۹۳۸م.
  • جورج حبیب، «خضرالیاس»، التراث الشعبی، سال ۱،ش ۱۱ (ربیع الآخر جمادی الاولی ۱۳۹۰).
  • جووانی فرانچسکو جملی کارری، سفرنامه کارری، ترجمه عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ،تبریز، ۱۳۴۸ش.
  • حسنی، عبدالرزاق حسنی، «الاعیاد الدینیة لدی الطائفة الیزیدیة»، همان، سال ۴،ش ۷ (۱۹۷۳).
  • حسنی بیرجندی، حسین، غریب الحدیث فی بحارالانوار،۱۴۲۰ق، ۱۳۷۹ش. تهران وزارت فرهنگ وارشاد.
  • خاطر، لحد، العادات و التقالید اللبنانیة، بیروت، ۲۰۰۲م.
  • خرم آبادی، محمد اسدیان، محمدحسین باجلان فرخی، و منصور کیائی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، ۱۳۵۸ش.
  • خمینی، روح اللَّه، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، تحریرالوسیله، نجف ۱۳۹۰، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • دارمی، عبداللَّه بن عبدالرحمان، سنن الدارمی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • دخیل الله، علی بن محمد، التّجانیة، ریاض، ۱۴۰۱ق.
  • دسوقی، محمدبن احمد، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، بیروت: داراحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.
  • دهخدا، علی اکبر، امثال و حکم، تهران ۱۳۵۲ ش.
  • رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد رافعی قزوینی، فتح العزیز شرح الوجیز، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  • رضائی، جمال، بیرجندنامه: بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدی، به اهتمام محمود رفیعی، تهران ۱۳۸۱ ش.
  • روح الامینی، محمود، آیین‌ها و جشن‌های کهن در ایران امروز، تهران ۱۳۷۶ ش؛ حبیب زیات، «ایام السبوت بدمشق فی عهدالعباسیین»، المشرق، سال ۳۶، اذار ۱۹۳۸.

، سید بن طاووس، جمال الاسبوع، ناشر: دار الرضي‌، قم، چاپ اول، بی تا.

  • مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۴ق.
  • زحیلی، وهبه، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
  • سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ۱۹۶۴ ۱۹۷۶
  • سمرقندی، دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، چاپ محمد رمضانی، تهران ۱۳۳۸ ش.
  • سمیعا، میرزا، تذکرة الملوک، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۶۸ ش.
  • سهروردی، عمربن محمد، کتاب عوارف المعارف، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • سیاست الملوک، از مؤلفی ناشناس، گزیده چاپ شده در J. Sadan, "A new source of the Buyid period" in Israel Oriental studies, vol. a, Tel-Aviv: Tel-Aviv University, ۱۹۷۹م.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، چاپ نجدت نجیب، بیروت، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۱م.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الوسائل الی معرفة الاوائل، چاپ عبدالرحمان جوزو، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، نوراللمعة فی خصائص الجمعة، چاپ محمد سعید زغلول، بیروت، ۱۴۰۵ق.
  • شافعی، محمدبن ادریس، الامّ، چاپ محمد زهری نجار، بیروت، بی‌تا.
  • شاملو، احمد، کتاب کوچه، حرف ج، تهران، ۱۳۸۱ ش.
  • شرلی، آنتونی و ربرت، سفرنامه برادران شرلی، ترجمه آوانس، چاپ علی دهباشی، تهران، ۱۳۶۲ ش.
  • شروانی، عبدالحمید، حاشیة العلامة الشیخ عبدالحمید الشروانی، در حواشی الشروانی و ابن قاسم العبادی علی تحفة المحتاج بشرح المنهاج، چاپ سنگی مصر ۱۳۱۵، چاپ افست بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، ۱۳۶۳ ش.
  • شهری باف، جعفر، طهران قدیم، تهران، ۱۳۸۱ ش.
  • شهید ثانی، زین الدین بن علی، رسائل الشهیدالثانی، قم، ۱۳۷۹-۱۳۸۰ ش.
  • صابی، هلال بن محسن، الوزراء، او، تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء، چاپ عبدالستار احمد فراج، قاهره، ۱۹۵۸م.
  • صائب، محمدعلی، دیوان، چاپ محمد قهرمان، تهران، ۱۳۶۴-۱۳۷۰ش.
  • صفی پوری، عبدالرحیم بن عبدالکریم، منتهی الارب فی لغة العرب، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷- ۱۲۹۸، چاپ افست، ۱۳۷۷ق. صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، چاپ حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • صنعانی، عبدالرزاق، تفسیر عبدالرزاق، ۱۴۱۱۹ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سیدمحمدباقر موسوى همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش
  • طبری، تاریخ، بیروت
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، الناشر: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات - بيروت - لبنان، چاپ اول،۱۴۱۵ق، ۱۹۹۵م.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران، ۱۳۶۲ ش.
  • طعمه، سلمان هادی، کربلا فی الذاکره، بغداد، ۱۹۸۸م.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، بی‌تا.
  • طهرانی، آقا بزرگ، الذریعه،ناشر: اسماعيليان قم و كتابخانه اسلاميه تهران‌، ۱۴۰۸ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، الفهرست، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران،۱۳۹۰ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، کتاب الخلاف فی الفقه، تهران، ۱۳۷۷-۱۳۸۲ق.
  • الشیخ الطوسی، مصباح المتهجد، الطبعة الأولى ۱۴۱۱ هق - ۱۹۹۱ م مؤسسة فقه الشيعة بيروت - لبنان.
  • عسکری، حسن بن عبداللَّه، الاوائل، چاپ عبدالرزاق غالب مهدی، بیروت، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، ۱۴۱۴ق.
  • عناصری، جابر، «بهمن، مظهر عقل اول و امشاسپند آشتی و نیک اندیشی»، چیستا، سال ۲،ش ۶ (بهمن ۱۳۶۱).
  • عنصر المعالی، کیکاوس بن اسکندر، قابوس نامه، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۵۲ ش؛
  • غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی: کتاب الطهارة، تقریرات درس آیة اللَّه خوئی، ج۹، قم، ۱۴۱۴ق.
  • فرخ، مردان، چهار باب از کتاب شکندگمانی ویچار: گزارش گمان شکنی، چاپ صادق هدایت، تهران، ۱۹۴۳م.
  • فرشته، محمد قاسم بن غلامعلی، تاریخ فرشته (گلشن ابراهیمی)، لکهنو. مطبع منشی نولکشور، بی‌تا.
  • فرهنگ، محمدحسین، جامعه شناسی و مردم شناسی شیعیان افغانستان، قم، ۱۳۸۰ش.
  • فیروزآبادی، محمدبن یعقوب، ترتیب قاموس المحیط، چاپ طاهر احمد زاوی، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م.
  • قاضی نعمان، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، چاپ آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره،۱۹۶۳- ۱۹۶۵م، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
  • قزوینی، زکریابن محمد، عجائب المخلوقات و غرایب الموجودات (تحریر فارسی)، چاپ نصراللَّه سبوحی، تهران، ۱۳۶۱ش.
  • قطب راوندی، سعیدبن هبة اللَّه، قصص انبیاء، چاپ غلامرضا عرفانیان یزدی، مشهد، ۱۴۰۹ق.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، چاپ طیب موسوی جزائری، قم، ۱۴۰۴ق.
  • کتاب جامع الدعوات، چاپ عبداللَّه طهرانی، بمبئی: مطبع نادری، ۱۳۴۱ق.
  • کلیات مجمع الدعوات کبیر، بمبئی، ۱۳۷۶، چاپ افست تهران، ۱۳۳۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ۱۴۰۷ق،الناشر: ‌ دار الكتب الإسلامية، تهران ، چاپ چهارم ۱۴۰۷ق.
  • کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران ۱۳۷۸ ش.
  • کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، دمشق ۱۹۵۷-۱۹۶۱م، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • گارسیا دسیلوا‌ای فیگروا، سفرنامه دن گارسیا دسیلوا فیگوئروآ سفیر اسپانیا در دربار شاه عباس اول، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران، ۱۳۶۳ش.
  • گاسپار دروویل، سفر در ایران، ترجمه منوچهر اعتماد مقدّم، تهران ۱۳۶۷ ش.
  • مالک بن انس، المُوَطّأ، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ۱۴۰۶ق.
  • محقق حلی، جعفربن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، نجف، ۱۳۸۹ق/۱۹۶۹م.
  • مظفرالدین قاجار، شاه ایران، دومین سفرنامه مظفرالدین شاه به فرنگ، به تحریر فخرالملک، تهران، ۱۳۶۲ ش.
  • مقدسی، مطهربن طاهر، کتاب البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس ۱۸۹۹-۱۹۱۹، چاپ افست تهران، ۱۹۶۲م.
  • مقری، احمدبن محمد، نفح الطیب، چاپ احسان عباس، بیروت، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۸م.
  • میخائیل عواد، «العطلة الاسبوعیة فی الدولة العباسیة»، مجلة المجمع العلمی العربی، ج۱۸،ش ۱ و ۲ (ذیحجه ۱۳۶۱ و محرّم ۱۳۶۲).
  • میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن، غنائم الایام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، ۱۳۷۵ -۱۳۷۸ ش.
  • نابلسی، عبدالغنی بن اسماعیل، تعطیر الانام فی تعبیرالمنام، چاپ افست قم، ۱۳۷۸ق.
  • نجاشی، احمدبن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
  • نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۵، چاپ عباس قوچانی، بیروت، ۱۹۸۱م.
  • نسائی، احمدبن علی، سنن النسائی، بشرح جلال الدین سیوطی و حاشیه نورالدین بن عبدالهادی سندی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • نووی، یحیی بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذّب، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  • نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، استانبول، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • هیثمی، علی بن ابوبکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
  • واعظ قزوینی، محمدرفیع، دیوان، چاپ حسن سادات ناصری، تهران، ۱۳۵۹ ش.
  • وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، ج۱، تهران ۱۳۷۰ ش؛ صادق هدایت، نیرنگستان، تهران، ۱۳۴۲ ش.
  • ویلیام فرانکلین، مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سالهای ۱۷۸۷ -۱۷۸۶ میلادی، ترجمه محسن جاویدان، تهران، ۱۳۵۸ش.
  • الیان سرکیس، الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ۱۳۴۶ق/۱۹۲۸م، چاپ افست قم، ۱۴۱۰ق.
  • یوسفی، فریده، فرهنگ و آداب و رسوم سوادکوه، ساری، ۱۳۸۰ ش.
  • Muhammad Manazir Ahsan, Social life under the Abbasids , London ۱۹۷۹.
  • Mehmet Akif Aydin, "The Ottoman legal
  • system" in History of the Ottoman state, society & civilisation , ed. Ekmeleddin Ihsanoglu, vol.۱, Istanbul ۲۰۰۱م.
  • Fredrik Barth, Nomads of south Persia , Oslo ۱۹۶۵;
  • Bess Allen Donaldson , The wild rue: a study of MuhammadanMagic and folklore in Iran , London ۱۹۳۸; Mountstuart Elphinstone, An account of the kingdom of Caubul , Karachi ۱۹۷۲;
  • EI ۲ , s.vv. "Djuma" (by S. D. Goitein), "Duruz" (by M. G. Hodgson), "Hadra" (by D. B. Macdonald), "Al-Khadir (Al-Khidr)" (by A. J. Wensinck), "Khatam, Khatim" (by J. Allan), "Khirka- yi Sherif" (by Nurhan Atasoy), "Marasim.۴: in the Ottoman empire" (by A. H. De Groot), "Masdjid. VII: in west Africa" (by A. Samb), "Mawlawiyya.۱: Origins and ritual of the order "(by T. Yazici), "ibid.۵: The last vestiges of the order in the Arab world and the Balkans" (by F. De Jong), "Suk.۷: in Ottoman Anatolia and the Balkans" (by Suraiya Faroqhi), "Tidjaniyya" (by Jamil M. Abun-Nasr).
  • S. D. Goitein, Studies in Islamic history and institutions, Leiden ۱۹۶۸.
  • Mehmet Ipsirli, "Ottoman state organization" in History of the Ottoman state, society & civilisation , ibid; IA , s.v. "Cuma" (by Kasim Kufrali).
  • Fredrick de Jong, Turuq and turuq-linked institutions in nineteenth century Egypt , Leiden ۱۹۷۸.
  • Mubahat Kutukoglu, "The structure of the Ottoman economy" in History of the Ottoman state, society & civilisation , ibid; Annemarie Schimmel, Deciphering the signs of God: a phenomenological approach to Islam , Albany, NY., ۱۹۹۴.
  • Shaul Shaked, From Zoroastrian Iran to Islam Aldershot, Engl. ۱۹۹۵.
  • Jean-Baptiste Tavernier, Les six voyages de Turquie et de Perse , introduction et notes de Stephane Yerasimos, Paris ۱۹۸۱.
  • TA , s.v. "Cuma", "Divan"; TDVIA , s.vv. "Cuma Selamligi" (by Mehmet Ipsirli), "Hafta tatili. Islami donem" (by Cevdet Kucuk); Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli devletinin saray teskilati , Ankara ۱۹۸۸.
  • Edward Westermarck, Pagan survivals in Mohammedan civilisation , Amsterdam ۱۹۷۳.

پیوند به بیرون

برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=جمعه_(روز)&oldid=1523439»