کتابت قرآن
کتابت قرآن به نوشتن قرآن اشاره دارد. کتابت قرآن که موجب حفظ قرآن از تحریف است مورد تأکید پیامبر(ص) بوده است. وی برخی از صحابه، مانند امام علی(ع) و زید بن ثابت را مأمور نوشتن قرآن کرد. گردآوری قرآن در مرحله نخست به دست افرادی چون علی بن ابیطالب، زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود و اُبَیّ بن کَعب انجام شد؛ اما تعدد و اختلاف نسخههای قرآن باعث اختلاف میان مردم شد. به همین دلیل عثمان بن عفان شورایی را برای یکسانسازی قرآن تشکیل داد تا نسخه واحدی از قرآن ارائه کند. با وجود اشکالاتی که در روند این کار رخ داد، اصل یکسانسازی قرآن مورد رضایت امام علی(ع) قرار گرفت.
در صدر اسلام، نگارش قرآن با خطی ابتدایی انجام گرفت که هیچ علامت و نقطهای نداشت و این امر موجب اشتباه مردم در قرائت میشد. ازاینرو اَبو الاَسْوَدِ دُؤَلی، نصر بن عاصم و خلیل بن احمد فراهیدی قرآن را نقطهگذاری و اعرابگذاری کردند و علامتهایی را برای سادهسازی قرائت قرآن، به کار بردند.
کتابت قرآن در هنرهای مختلفی مانند خوشنویسی، تذهیب، صفحهآرایی و صحافی نمود پیدا کرده است؛ زیرا مسلمانان تلاش میکنند از هرآنچه در زیبایی کتابت تأثیر دارد استفاده کنند. به همین دلیل، خطهایی اختراع کردند، که از جمله آنها میتوان به خطهای ثُلْث، نَسْخ، ریحان، و نستعلیق اشاره کرد. خط نسخ به دلیل واضحبودنش در کتابت قرآن، اهمیت یافت و به عنوان خط مناسب کتابت قرآن معرفی شد.
جایگاه
کتابت قرآن از مباحث علوم قرآنی است[۱] و در آن، تاریخ و چگونگی کتابت و جمعآوری قرآن بحث میشود.[۲] کتابت قرآن از عوامل حفظ قرآن از تحریف دانسته شده و به همین دلیل، پیامبر(ص) بر آن تأکید میکرد.[۳] همچنین چگونگی کتابت قرآن در فهم معنای آیات اثرگذار شمرده شده است؛ چنانکه گفتهاند یکی از عوامل پیدایش احتمالات گوناگون در تفسیر برخی آیات، نارساییهای رسمالخط و شیوه کتابت در صدر اسلام بوده است.[۴]
کتابت قرآن از موضوعات مورد توجه در مطالعات تاریخ قرآن و علوم قرآنی است. درباره جنبههای مختلف آن از جمله تاریخ نگارش قرآن، تحول رسمالخط، ارتباط کتابت و قرائات و سیر تطور مصاحف، پژوهشهای متعددی انجام شده و آثاری نیز تألیف شده است.
به گفته محققان، کتابت در جهان اسلام، با کتابت قرآن آغاز شد و به سبب پیوند خط با کتابت قرآن، خط در جهان اسلام اهمیت یافت.[۵] با ظهور اسلام و نزول قرآن، خط و کتابت مورد توجه قرار گرفت؛ زیرا قرآن معجزه پیامبر(ص) بود و قرائت و کتابت آن، فریضهای مقدس به شمار میرفت.[۶]
تاریخ کتابت قرآن
در زمان حیات پیامبر اسلام(ص) و همزمان با نزول قرآن، علاوه بر کسانی که قرآن را حفظ میکردند عدهای نیز به کتابت آن میپرداختند. با این حال، بر اساس دیدگاه مشهور، قرآن تا پیش از رحلت پیامبر به صورت یک مصحف واحد و مدوّن گردآوری نشده بود و نوشتههای قرآنی بر روی مواد مختلفی مانند شاخههای درختان، استخوانها و پوستهای دباغیشده پراکنده بود.[۷]
پس از رحلت پیامبر(ص)، بنا بر گزارشها، امام علی(ع) نخستین فردی بود که به گردآوری قرآن و تدوین مصحفی مستقل اقدام کرد.[۸] همچنین شماری دیگر از صحابه، از جمله زید بن ثابت، عبدالله بن مسعود و اُبَیّ بن کعب، مصحفهای مستقلی فراهم کردند.[۹] میان این مصحفها تفاوتهایی وجود داشت که در برخی گزارشها از آن به عنوان منشأ اختلاف میان مسلمانان یاد شده است.[۱۰] از همین رو، در دوره خلافت عثمان بن عفان، هیئتی متشکل از زید بن ثابت، عبدالله بن زبیر و چند تن دیگر مأمور تهیه نسخهای واحد از قرآن شد. به گزارش منابع، این مصحفها نیز خالی از اختلافات و خطاهای کتابتی نبودند.[۱۱] برخی پژوهشگران معتقدند که بر اساس گزارشها، امام علی(ع) با اصل یکسانسازی مصحفها موافق بود و با وجود برخی کاستیهای گزارششده در مصحفهای عثمانی، مسلمانان را به پیروی از آنها فرا میخواند تا از تحریف قرآن به بهانه اصلاح آن جلوگیری شود.[۱۲]
رواج کتابت در دوره صفوی و عثمانی
در عصر صفوی در ایران و عثمانی در ترکیه کتابت قرآن رواج گستردهای یافت.[۱۳] در این دوره، قرآنها به صورت کامل، یا به صورت چهار، پانزده، سی و شصت جلدی کتابت میشدند؛ اما به تدریج نگارش قرآن در قالب یک مجلد کامل رواج یافت.[۱۴] با گسترش صنعت چاپ، استفاده از نسخههای چاپی قرآن افزایش یافت و از میزان کتابت دستی قرآن کاسته شد.[۱۵]
رسمالمُصحف
رسمالمصحف به رسمالخط ویژه مصحف عثمانی گفته میشود. در این مصحف، کلمات قرآنی برخلاف قواعد کتابت نوشته شده است؛[۱۶] مانند نوشتهشدن «الصلوٰة»[۱۷] بهجای «الصلاة» و «ابرٰهــٖم»[۱۸] بهجای «ابراهیم».[۱۹] برای رسمالمصحف شش قاعده حذف، زیادت، همزه، اِبدال، وصل و فصل ذکر شده که هیچیک مطابق قواعد کتابت نیست.[۲۰] در نگاه برخی قرآنپژوهان، رسمالخط عثمانی چنان اهمیتی یافته که در صورتی که قرائتی با آن مغایرت داشته باشد، باید اصلاح شود.[۲۱] به نظر محققان، اشتباه کاتبان وحی، ابتداییبودن خط در صدر اسلام و اثرپذیری رسمالخط قرآن از اختلاف قرائات، از عوامل مطابقتنداشتن رسمالمصحف با قواعد کتابت بوده است.[۲۲] در مقابل، برخی از اهلسنت رسمالخط قرآن را توقیفی میدانند؛ یعنی معتقدند چگونگی نوشتن کلمات را پیامبر(ص) به وسیله وحی به کاتبان قرآن تعلیم داده است.[۲۳]
درباره اینکه آیا تغییر رسمالمصحف جایز است یا نه، دیدگاههای زیر مطرح شده است:
- با توجه به توقیفی بودن رسمالمصحف، نوشتن قرآن به رسمالخط دیگری جایز نیست.[۲۴]
- اگر چه رسمالخط قرآن توقیفی نیست، برای جلوگیری از تصرفات دیگر در قرآن، باید رسمالمصحف به همان صورت خود باقی بماند.[۲۵]
- رعایت رسمالمصحف لازم نیست و میتوان قرآن را به رسمالخط دیگری نوشت.[۲۶]
- به دلیل ناآشنایی افراد عصر حاضر از رسمالمصحف و برای جلوگیری از اشتباهخواندن قرآن از سوی آنان، باید قرآن را بهگونهای نوشت که درست خوانده شود؛ بنابراین نباید قرآن را براساس رسمالمصحف نوشت.[۲۷] ناصر مکارم شیرازی، مؤلف تفسیر نمونه تغییر رسمالمصحف را کاری ضروری دانسته است.[۲۸]
تحول خط قرآن
در دوران حیات پیامبر(ص)، قرآن به خط حجازی (شبیه خط نَسخ در قرن پنجم) نوشته میشد.[۲۹] با تأسیس شهر کوفه در سال ۱۷ق و رواج خط کوفی، قرآنها (از جمله قرآنهای مادر که در دوران عثمان نوشته شد و کاتبان قرآنها را از روی آنها مینوشتند) به خط کوفی نوشته شد.[۳۰] نخستین قرآنهای نوشتهشده، نقطه و اعراب نداشت و این امر موجب اشتباه میشد.[۳۱]
اَبوالاَسْوَدِ دُؤَلی (درگذشت: ۶۹ق) با راهنمایی امام علی(ع)، قرآن را حرکتگذاری کرد؛ اما برای این کار، نه از حرکتهای کشیده، که از نقطه استفاده کرد؛[۳۲] بدین صورت که برای علامت فتحه، نقطهای روی حرف، برای کسره، نقطهای زیر حرف و برای ضمه، نقطهای در جلوی حرف و به رنگ دیگری غیر از خط قرآن قرار داد.[۳۳] پس از ابوالاسود، شاگردش نصر بن عاصم (درگذشت: ۸۹ ق) برای متمایزکردن حروفِ بینقطه از یکدیگر (مانند حروف ح، خ و ج که بدون نقطه شبیه هم هستند) از نقطه استفاده کرد و برای آنکه با نقطههایی که استادش برای حرکتِ حروف قرار داده بود، اشتباه نشود، آنها را به همان رنگ اصلی حروف نوشت.[۳۴] در گزارشهای دیگری نقطهگزاری به یحیی بن یعمر (از شاگردان اَبوالاَسْوَد دوئلی)[۳۵] یا اَبوالاَسْوَد دوئلی و یا به ابنسیرین نسبت داده شده است.[۳۶] پس از مدتی خلیل بن احمد فراهیدی (درگذشت: ۱۷۵ق) نقطههایی را که ابوالاسود برای حرکتگذاری به کار برده بود، به حرکتهای ــَـ ــِـ ــُـ تبدیل کرد و علامتهای تشدید و همزه و غیره را برای سادهسازی قرائت قرآن به کار برد.[۳۷] روند علامتگذاری برای تسهیل قرائت قرآن ادامه داشت تا آنکه در اواخر قرن سوم قمری، از علائمی همچون «سهدندانه» برای تشدید، «خـ» و «مـ» برای سکون و «صـ» برای الف وصل استفاده شد.[۳۸]
مسلمانان در قرن اول هجری قمری به کتابت قرآن توجه ویژه کردند و تلاش کردند شیوۀ کتابت را اصلاح کنند.[۳۹] در قرن چهارم شیوههای کتابت قرآن بسیار متنوع شد و بیش از بیست سبک نوشتاری در جهان اسلام به وجود آمد.[۴۰] گوناگونی این سبکها مشکلاتی را برای کاتبان و خوانندگان به وجود آورد.[۴۱] به همین دلیل، ابنمُقْله (درگذشت: ۳۲۸ق) در صدد اصلاح سبکها بر آمد[۴۲] و برای اقسام ششگانه خط (۱. ثُلْث ۲. مُحَقَّق ۳. ریحان ۴. نَسْخ ۵. توقیع ۶. رُقاع) که قرآن با آنها نوشته میشد، اصولی قرار داد.[۴۳]
هنر و کتابت قرآن
کتابت قرآن در دوران اسلامی، علاوه بر خط و خوشنویسی، در هنرهای دیگری مانند تذهیب، صفحهآرایی و صحافی بازتاب داشته است.[۴۴] مسلمانان به غیر از خط، از هر آنچه در زیبایی کتابت تأثیر داشت (مانند تذهیب و تصحیف) استفاده میکردند.[۴۵] به گفته محققان، از آنجا که هنرِ کتابت، کلام وحی را به خوانندگان نشان میدهد و مفاهیم دینی را در بر دارد، در بین هنرهای دیگر اهمیت بسیاری دارد.[۴۶] کتابت قرآن در دوره ایلخانی (قرن هفتم هجری قمری) به اوج رسید و قرآنهای نوشتهشده در آن دوره، هم بهلحاظ خط، هم بهلحاظ تذهیب و هم بهلحاظ نسخهشناسی ارزش فراوانی دارند.[۴۷]
خوشنویسی
ابنمُقْله (درگذشت: ۳۲۸ق) خطهای ثُلْث، مُحَقَّق، ریحان، نَسْخ، توقیع و رُقاع را اختراع کرد.[۴۸] او حروف را بر پایه قوانین هندسه و شکل حروف را بر پایه قانون سطح (سطح حروف کشیده مانند الف و ب) و دور (دور حروف مانند ج و ن) طراحی کرد.[۴۹] بعد از ابنمُقْله، ابنبوّاب در قرن پنجم و سپس یاقوت مُسْتَعْصِمی در قرن هفتم خط نسخ را به اوج رساندند و خط نسخ را به عنوان خط مناسب کتابت قرآن معرفی کردند.[۵۰]خط نسخ، خود به شیوههای مختلفی درآمد که مهمترینشان مکتب عربی، ترکی و ایرانی است.[۵۱] در دوره تیموریان، در هنر خوشنویسی تحولات بسیاری به وجود آمد.[۵۲] در این دوره با ترکیب دو خط رُقاع و توقیع، خط تعلیق و سپس با ترکیب دو خط نسخ و تعلیق، خط نستعلیق پدید آمد.[۵۳] مسلمانها در هند قرآن را به خط بیهاری (بهاری) و در چین به خط سینی (نوع خاصی از خط نسخ) مینوشتند.[۵۴]
خط نسخ به دلیل واضحبودنش، در کتابت قرآن، اهمیت دارد.[۵۵] از مُسْتَعْصِمی، قرآنی به جای مانده که آن را در سال ۶۶۹ق با سه خط ثلث، نسخ و ریحان نوشته است.[۵۶] قرآن نوشتهشده به خط احمد نیریزی، معروفترین قرآن نوشتهشده به خط نَسخ ایرانی است.[۵۷] خط نستعلیق در متون ادبی کاربرد فراوان دارد؛ اما از آنجا که حرکتگذاری آن دشوار است، بهندرت قرآنِ کامل را با آن مینویسند.[۵۸] میر عماد حسنی قزوینی سوره فاتحةالکتاب را به خط نستعلیق نوشت که این اثر شهرت فراوان یافته است.[۵۹] در دوران صفوی، ترجمه فارسی قرآن، به صورت نواری باریک به خط نستعلیق در زیر آیات نوشته شد.[۶۰]
تذهیب
فن تذهیب به تزئین اوراق کتاب یا جلد آن با طلا و رنگهای دیگر گفته میشود.[۶۱] از تذهیب معمولاً برای تعیین سرسورهها و جزءها استفاده میشود.[۶۲] این هنر همراه با خطاطی پیشرفت کرد تا جایی که خطاطان قرآن کار تذهیب آن را نیز انجام میدادند.[۶۳] قدیمیترین آثارِ نقاشی و تذهیب قرآن که موجود است، متعلق به قرن سوم قمری به بعد است.[۶۴] این قرآنها غالباً به دستور سلاطین وقت تهیه میشد.[۶۵] در پایان قرن ششم و آغاز قرن هفتم، شهر تبریز از مراکز مهم برای فن تذهیب بود و مکتب تبریز در تذهیب در این دوره به وجود آمد.[۶۶] هنر تذهیب در دوره تیموریان رونق بسیار گرفت؛ چراکه سلاطین آنها به هنر علاقه داشتند.[۶۷]
کتیبهنویسی
کتیبهها آیات و سورههایی از قرآن هستند که در قالبهای مختلف، بر محلهای مقدسی مانند محراب و گنبد مساجد و ضریح و دیوارهای حرم نوشته میشود.[۶۸] کتیبهها با خطهایی مانند کوفی، ثُلث، نَسخ، نستعلیق و مُعَلّیٰ و بهصورت کاشیکاری، آجری یا گچبری نوشته شدهاند.[۶۹] کتیبهنویسی در عصر تیموریان رواج داشت و در دوره صفویه به اوج رسید.[۷۰]
جلدسازی
مسلمانان هنر جلدسازی را برای حفاظت قرآن از آسیبها به کار بردند.[۷۱] هنر جلدسازی، مانند خوشنویسی، بهخاطر قداست قرآن نزد مسلمانان، بسیار رشد کرد.[۷۲] نخستین جلدها همگی ساده بودند؛ ولی از قرن چهارم قمری، نقشهای هندسی بهصورت دایره و بیضی، در وسط جلدها اضافه شد.[۷۳] پس از مدتی روی جلدها با طلاکاری و تذهیب تزئین شد.[۷۴] تزئین جلدهای چرمی در دوره تیموریان در ایران و عصر ممالیک در مصر اهمیت ویژه داشت[۷۵] و هنر جلدسازی در عصر تیموریان به اوج رسید.[۷۶]
نخستین چاپ قرآن
قرآن برای نخستینبار در سال ۹۵۰ق در شهر بُنْدُقیّه چاپ شد؛ اما به دستور مقامات کلیسا معدوم گردید.[۷۷] بعد از آن، در سال ۱۱۰۴ق آبراهام هینْکِلمان، اسلامشناس آلمانی، قرآن را در هامبورگ آلمان چاپ کرد.[۷۸] نخستین چاپ اسلامی قرآن در سال ۱۲۰۰ق به دست فردی به نام مولاعثمان در سنپترزبورگ روسیه انجام شد.[۷۹] ایران نخستین دولت اسلامی بود که قرآن را در دو چاپ سنگی، یکی در ۱۲۴۳ق در تهران و دیگری در سال ۱۲۴۸ق در تبریز تهیه کرد.[۸۰] بعد از ایران، دولت عثمانی در سال ۱۲۹۴ق، قرآن را در چاپهای مختلفی ارائه کرد.[۸۱] دولت مصر در سال ۱۳۴۲ق و دولت عراق نیز در سال ۱۳۷۰ق چاپهای نفیسی از قرآن منتشر کردند.[۸۲]
جستارهای وابسته
نگارخانه
-
کتبیه آیة الکرسی در مسجد گوهرشاد -
قرآن به خط نسخ، اثر یاقوت مستعصمی. -
-
قرآن به خط نسخ اثر میرزا احمد نیریزی. -
بخشی از سوره محمد، به خط نستعلیق، اثر استاد علیرضا کدخدایی. -
سوره فاتحةالکتاب به خط شکسته نستعلیق. -
-
کتیبه طلای آیة الکرسی به خط ثلث؛ نصبشده بر روی صندوق چوبی مرقد امام رضا(ع)؛ سازنده: مستِعلی زرگر؛ خطاط: علیرضا عباسی؛ تاریخ ساخت: ۱۰۱۱ق؛ محل نگهداری: موزه آستان قدس رضوی.
.jpg)
پانویس
- ↑ رکنی، آشنایی با علوم قرآنی، ۱۳۷۹ش، ص۴.
- ↑ جعفری، «مقدمه»، در رسمالخط مصحف، ۱۳۷۶ش، ص۵.
- ↑ طاهری، درسهایی از علوم قرآنی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۲۹.
- ↑ مطلب، «تأثیر کتابت در پیامرسانی قرآن»، ص۶۹-۷۲.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۵۵.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۲.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۵؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۲۴.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲ تا ۲۹۸.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۹۲-۳۰۸.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱ و ۳۳۲.
- ↑ السیوطی، الإتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۰۹؛ ابنابی داود، المصاحف، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۸۸و۹۳.؛ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۶ و ۳۳۷ و ۳۴۲-۳۴۵؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۷-۳۳۹.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۵.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۴.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۶.
- ↑ سرشار، «رسم المصحف»، ص۷۹۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۶۴.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۵.
- ↑ نگاه کنید به: معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۶-۱۶۹.
- ↑ سرشار، «رسم المصحف»، ص۷۹۳.
- ↑ سرشار، «رسم المصحف»، ص۷۹۵.
- ↑ رجبی، «رسم المصحف؛ ویژگیها و دیدگاهها»، ص۲۲-۳۱.
- ↑ معارف، درآمدی بر تاریخ قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۷.
- ↑ معارف، درآمدی بر تاریخ قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۷.
- ↑ خمینی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۲۴.
- ↑ صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، ۱۳۷۲ش، ص۲۷۸-۲۷۹.
- ↑ صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، ۱۳۷۲ش، ص۲۸۰.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتائات، ۱۴۲۷ش، ج۴، ص۴۹۰.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۳.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۳.
- ↑ میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۷۷ش، ص۱۶۰.
- ↑ میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۷۷ش، ص۱۶۱-۱۶۳.
- ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۹ش، ص۵۳۴.
- ↑ میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۷۷ش، ص۱۶۳-۱۶۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۵۶ و۳۵۷؛ زرقانی، مناهل العرفان، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۳۹۹ و ۴۰۰.
- ↑ زرقانی، مناهل العرفان، دار إحیاء التراث العربی، ج۱، ص۴۰۰.
- ↑ میرمحمدی زرندی، تاریخ و علوم قرآن، ۱۳۷۷ش، ص۱۶۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۵۷-۳۶۰.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۰.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۰.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۰.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۰.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۳.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۴۷.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۲.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۴۷.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۷.
- ↑ گروهی از نویسندگان، نامه دانشوران ناصری، دار العلم و دار الفکر، ج۵، ص۷۳-۷۴.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۰.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۳.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، در مجموعه مقالات کتاب ماه هنر، شماره ۱۲، شهریور ۱۳۷۸ش،ص۲۴.
- ↑ عباسزاده، و مندالی، «نقش حاکمان تیموری در تحول خوشنویسی اسلامی»، ص۱۲۶.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۳-۲۴.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۲-۶۳.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۵۶.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۳.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۴.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۴.
- ↑ حاج سید جوادی، «سیر کتابت قرآن»، ص۲۴.
- ↑ شیرازی، و صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، ص۶۴.
- ↑ نجارپور جباری، «مفاهیم تذهیبهای قرآنی در عصر صفوی»، ص۳۵.
- ↑ کاظمی، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، ص۵۲.
- ↑ برزین، «نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن»، ص۳۶.
- ↑ برزین، «نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن»، ص۳۶.
- ↑ برزین، «نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن»، ص۳۶.
- ↑ برزین، «نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن»، ص۳۷.
- ↑ شایستهفر، «کتابت و تذهیب قرآنهای تیموری در مجموعههای داخل و خارج»، ص۱۰۰.
- ↑ مزنگی، اسماعیلپور، «کتابت و کتیبهنگاری در خوشنویسی اسلامی»، ص۱۲.
- ↑ مزنگی، اسماعیلپور، «کتابت و کتیبهنگاری در خوشنویسی اسلامی»، ص۱۴.
- ↑ حسینی، و طاووسی، «تحول هنر کتیبهنگاری عصر صفوی با توجه به کتیبههای صفوی مجموعۀ حرم مطهر امام رضا(ع)»، ص۶۰.
- ↑ طالبپور، و یزدانی، «مطالعه تطبیقی جلدهای چرمی قرآن کریم در دوره تیموری با جلدهای چرمی قرآن کریم در دوره مملوکی مصر»، ص۵.
- ↑ هاشمی، «هنر جلدسازی»، ص۳۱۳.
- ↑ عتیقی، «جلدسازی قرآن در ایران»، ص۹۲.
- ↑ عتیقی، «جلدسازی قرآن در ایران»، ص۹۲.
- ↑ طالبپور، و یزدانی، «مطالعه تطبیقی جلدهای چرمی قرآن کریم در دوره تیموری با جلدهای چرمی قرآن کریم در دوره مملوکی مصر»، ص۱۲.
- ↑ عتیقی، «جلدسازی قرآن در ایران»، ص۹۲.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۰۶.
منابع
قرآن کریم
- ابن أبی داود الأزدی السجستانی، عبد الله بن سلیمان بن الأشعث، المصاحف، القاهرة، الفاروق الحدیثة، ۱۴۲۳ق.
- ابن الأثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۷ق.
- السیوطی، عبدالرحمن بن أبی بکر، الإتقان فی علوم القرآن، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۳۹۴ق.
- برزین، پروین، «نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن»، در مجله هنر و مردم، شماره ۴۹، آبان ۱۳۴۵ش.
- جعفری، یعقوب، «مقدمه»، در رسمالخط مصحف، تألیف غانم قدوری الحمد، قم، اسوه، ۱۳۷۶ش.
- حاج سید جوادی، سید کمال، «سیر کتابت قرآن»، در مجموعه مقالات کتاب ماه هنر، شماره ۱۲، شهریور ۱۳۷۸ش.
- حسینی، سید هاشم، و محمود طاووسی، «تحول هنر کتیبهنگاری عصر صفوی با توجه به کتیبههای صفوی مجموعۀ حرم مطهر امام رضا(ع)»، در کتاب ماه هنر، شماره ۹۱ و ۹۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
- خمینی، سید مصطفی، تفسیر القرآن الکریم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۴۱۸ق.
- رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
- رجبی، محسن، «رسم المصحف؛ ویژگیها و دیدگاهها»، در مجله مشکات، شماره ۱۰۴، پاییز ۱۳۸۸ش.
- رکنی، محمدمهدی، آشنایی با علوم قرآنی، تهران، سمت، ۱۳۷۹ش.
- سرشار، مژگان، «رسم المصحف»، در جلد ۱۹ دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- شایستهفر، مهناز، «کتابت و تذهیب قرآنهای تیموری در مجموعههای داخل و خارج»، در مجله مطالعات هنر اسلامی، شماره ۱۰، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش.
- شیرازی، علیاصغر، و مهدی صحراگرد، «سیر تحول خطوط قرآنی در جهان اسلام»، در مجله تاریخ اسلام و ایران، شماره ۱۵، پاییز ۱۳۹۱ش.
- صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، قم، منشورات رضی، ۱۳۷۲ش.
- طالبپور، فریده، و نفیسه یزدانی، «مطالعه تطبیقی جلدهای چرمی قرآن کریم در دوره تیموری با جلدهای چرمی قرآن کریم در دوره مملوکی مصر»، در مجله نگارینه هنر اسلامی، شماره ۵، بهار ۱۳۹۴ش.
- طاهری، حبیبالله، درسهایی از علوم قرآنی، قم، اسوه، ۱۳۷۷ش.
- طباطبایی، سیدمحممدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعهی مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- عباسزاده، خداویردی، و امیر مندالی، «نقش حاکمان تیموری در تحول خوشنویسی اسلامی»، در مجله بهارستان سخن، شماره ۲۸، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
- عتیقی، مهدی، «جلدسازی قرآن در ایران»، در کتاب ماه مهر، شماره ۱۱۸، تیر ۱۳۸۷ش.
- کاظمی، سامره، «سیر تحول کتابت قرآن تا سدۀ هشتم هجری (دوره ایلخانی)»، در کتاب ماه هنر، شماره ۹۱ و ۹۲، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۵ش.
- گروهی از نویسندگان، نامه دانشوران ناصری، قم، دار العلم و دار الفکر، بیتا.
- مزنگی، جواد، و سمانه اسماعیلپور، «کتابت و کتیبهنگاری در خوشنویسی اسلامی»، در مجله مطالعات علوم اسلامی انسانی، شماره ۱۲، زمستان ۱۳۹۶ش.
- مطلب، علیرضا، «تأثیر کتابت در پیامرسانی قرآن»، در مجله بینات، شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۱ش.
- مظلومی، رجبعلی، پژوهشی پیرامون آخرین کتاب الهی، تهران، آفاق، ۱۴۰۳ق.
- معارف، مجید، درآمدی بر تاریخ قرآن، تهران، مؤسسه نبأ، ۱۳۸۳ش.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۵ق.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ش.
- معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، التمهید، چاپ چهارم، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۴۲۷ش.
- میرمحمدی زرندی، سید ابوالفضل، تاریخ و علوم قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- نجارپور جباری، صمد، «مفاهیم تذهیبهای قرآنی در عصر صفوی»، در مجله نگره، شماره ۴۰، زمستان ۱۳۹۵ش.
- هاشمی، سید عبدالقادر، «هنر جلدسازی»، در مجله نامه بهارستان، شماره ۷ و ۸، ۱۳۸۲ش.