هادی الی الحق
| بنیانگذار زیدیان در یمن | |
![کتابی مشتمل بر ۲۴ کتاب و رساله از هادی الی الحق.[۱]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86.jpg) کتابی مشتمل بر ۲۴ کتاب و رساله از هادی الی الحق.[۱] | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام کامل | یحیی بن حسین بن قاسم رَسّی |
| لقب/کنیه | هادی الی الحق و امام |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه زیدی |
| زادروز | سال ۲۴۵ق |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | سال ۲۹۸ق |
| مکان وفات | صُعْده |
| محل دفن | کنار مسجد جامع صعده |
| اطلاعات علمی | |
| آثار | بیش از ۴۹ اثر |
هادی الی الحق (۲۴۵-۲۹۸ق)، لقب یحیی بن حسین بن قاسم رَسّی، از امامان زیدیه و بنیانگذار حکومت زیدیان در یمن بود. او در سال ۲۸۴ق حکومت زیدیان را در یمن بنیان نهاد و صَعْده را مرکز حکومت خود قرار داد و در سال ۲۸۸ق بر صَنْعاء نیز تسلط یافت. در دوره حکومتش با کارگزاران بنیعباس و قرمطیان درگیر شد.
یحیی بن حسین از متکلمان و فقیهان زیدیه و بنیانگذار مکتب هادَوِیه بود. او تحث تاثیر عقیده معتزله بود و در کتاب «الرَّد على الامامیة» برخی باورهای امامیه را نقد کرد. یحیی، امامت را منصبی الهی و از اصول دین میدانست که تنها در فرزندان و نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) جایز است. از وی بیش از ۴۹ اثر علمی از او بر جای مانده است. آرامگاه او در صعده از زیارتگاههای مشهور زیدیان به شمار میرود.
شخصیتشناسی
هادی الی الحق، لقب یحیی بن حسین بن قاسم رَسّی، از امامان زیدیه[۲] و بنیانگذار حکومت زیدیان در یمن بود.[۳] بنابر منابع زیدیه، او پیش از قیام در برخی سرزمینهای اسلامی شناخته شده بود[۴] و علویان و برخی بزرگان آمل، وی را «امام» خطاب میکردند.[۵]
یحیی بن حسین از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) است که از طریق پدر و مادر با شش واسطه به امام حسن(ع) میرسد. او در سال ۲۴۵ق در مدینه متولد شد[۶] و در ۲۰ ذیحجه سال ۲۹۸ق،[۷] در ۵۳سالگی در صَعْده درگذشت.[۸] بنابر برخی گزارشها، وی با زهر کشته شد.[۹] پیکر او در کنار مسجد جامع صعده به خاک سپرده شد[۱۰] و آرامگاهش از زیارتگاههای مشهور زیدیان به شمار میرود.[۱۱] وی پنج فرزند به نامهای محمد، احمد، حسن، فاطمه و زینب داشت.[۱۲]
قیام و حکومت
بنابر برخی گزارشها، یحیی بن حسین در ۳۵سالگی قیام خود را آغاز کرد.[۱۳] در دوران خلافت معتضد عباسی،[۱۴] به دعوت عبدالله بن بَشْر معروف به ابوالعَتاهِیه هَمْدانی،[۱۵] حاکم یمن، و گروهی از بزرگان آن سرزمین،[۱۶] در سال (۲۸۰[۱۷] یا ۲۸۳ق[۱۸]) به یمن رفت و مردم با او بیعت کردند.[۱۹] پس از مخالفت برخی قبایل، به مدینه بازگشت؛ و در سال ۲۸۴ق دوباره به یمن رفت.[۲۰]
یحیی بن حسین پس از بازگشت، حکومت زیدیان را در یمن بنیان نهاد[۲۱] و صَعْدَه را مرکز حکومت خود قرار داد.[۲۲] از آن پس با لقب «الهادی الی الحق» شناخته شد.[۲۳] همچنین گزارش شده، به مدت هفت سال در مکه به نام او خطبه خوانده میشد.[۲۴] هادی الی الحق در سال ۲۸۸ق وارد صَنْعاء شد و مردم در منابر او را «امیرالمؤمنین» خطاب کردند[۲۵] و به نام او سکه ضرب شد.[۲۶] او بر نَجْران،[۲۷] صنعاء و صعده تسلط یافت و با کارگزاران بنیعباس درگیر شد.[۲۸]
بنابر گزارش منابع، از دیگر رخدادهای دوره حکومت هادی الی الحق، درگیری با قَرمَطیان به رهبری علی بن فضل بود. وی ادعای پیامبری کرد، برخی احکام اسلامی را تغییر داد، نام خود را در اذان وارد ساخت و قصد حمله به مکه و ویران کردن کعبه را داشت. یحیی بن حسین جهاد با او را واجب دانست و آنها را در جنگ شکست داد.[۲۹] همچنین حضور او در بیش از هفتاد نبرد در منابع ذکر شده است.[۳۰]
ویژگیهای رفتاری
گزارشهای تاریخی، یحیی بن حسین را در دوران حکومتش فردی معرفی کردهاند که به امور مردم رسیدگی میکرد؛ از جمله به عیادت بیماران میرفت و به مجروحان و مهمانان رسیدگی میکرد.[۳۱] او بر بازار نظارت داشت، به شکایتها رسیدگی میکرد، میان مردم داوری میکرد و زکات را میان نیازمندان توزیع میکرد.[۳۲] همچنین گفته شده است که در تقسیم اموال میان یاران، مساوات را رعایت میکرد.[۳۳] برخی منابع، از علاقه هادی الی الحق به دانش، زهد[۳۴] و عبادت شبانه یاد کردهاند. همچنین گزارشهایی درباره علاقه او به شهادت در راه خدا همانند زید بن علی نقل شده است.[۳۵]
جایگاه علمی هادی الی الحق
یحیی بن حسین از متکلمان و فقیهان زیدیه بود.[۳۶] او در جوانی تحت تأثیر اندیشههای معتزله قرار داشت.[۳۷] او بر توحید، عدل و حسن و قبح عقلی تأکید میکرد و تشبیه و تجسیم را رد میکرد[۳۸] و با جبرگرایی مخالف بود.[۳۹]
یحیی بن حسین بنیانگذار «مکتب هادویه» دانسته شده است.[۴۰] گفته شده است که در مناظره توانایی داشت.[۴۱] برخی مبانی فکری او، بهویژه آنچه از قاسم رسی گرفته بود، به دیدگاههای امامیه نزدیک دانسته شده است.[۴۲]
امامت در نظر هادی الی الحق
یحیی بن حسین امامت را از اصول دین[۴۳] و منصبی الهی میدانست و معتقد بود مردم در تعیین امام نقشی ندارند.[۴۴] هادی الی الحق، امامت را تنها در فرزندان و نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، جایز میشمرد.[۴۵] از نظر او، امام باید از برتری علمی و اخلاقی، انتساب به پیامبر(ص)، تقوا، شجاعت، عدالت[۴۶] و توانایی قیام و اجرای احکام الهی برخوردار باشد[۴۷] و قیام چنین فردی، اطاعت از او را واجب میکند.[۴۸] او معتقد بود ارتکاب گناه کبیره و اصرار بر آن، منصب امامت را از بین میبرد.[۴۹]
یحیی بن حسین برای امام جایگاه علمی ویژهای قائل بود و معتقد بود امام باید از دانش و معارف پیامبران آگاهی داشته باشد و بتواند نیازهای دینی مردم را تا روز قیامت پاسخ دهد.[۵۰] همچنین دریافت و مصرف زکات را از وظایف امام میدانست.[۵۱]
آثار علمی
یحیی بن حسین علوم مقدماتی را نزد پدرش و عموهایش، محمد و حسین، فراگرفت.[۵۲] وی از هفدهسالگی به تألیف پرداخت[۵۳] و بیش از ۴۹ اثر علمی از او بر جای مانده است.[۵۴] بنابر گزارش منابع، بیشتر آثار یحیی بن حسین، در دوره دوره فعالیتهای سیاسی و نظامی او نوشته شدهاند.[۵۵]
«الأحکام»، «المُنْتَخب»، «الفنون» و «المجموع» از آثار مهم او به شمار میروند.[۵۶] همچنین ۲۴ اثر از وی در «مجموع رسائِل الإمام الهادی إلى الحق القَویم» منتشر شده است.[۵۷]
از دیگر آثار او «المَنْزِلَة بین المَنْزِلَتَین» است که در آن، اصول دین را بر اساس دیدگاه معتزله مطرح کرد.[۵۸] به گفته برخی پژوهشگران، «الرَّدُ على الاِمامِیة» را نیز در نقد برخی باورهای امامیه نوشت.[۵۹] از او همچنین اشعاری بر جای مانده است.[۶۰]
پانویس
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ص۳۳-۳۸.
- ↑ ابنهارون، شرح البالغ المدرک، ۱۴۱۷ق، ص۵-۶.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ ابنهارون، شرح البالغ المدرک، ۱۴۱۷ق، ص۵-۶.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۳.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۰.
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ۱۴۲۱ق، ص۳۲.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید،۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۰.
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ص۳۲.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۵۰.
- ↑ ابنهارون، شرح البالغ المدرک، ۱۴۱۷ق، ص۶.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، ج۲، ص۱۹؛ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، ج۲، ص۱۹.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ وجیه، معجم رجال الاعتبار...، ۱۴۲۱ق، ص۴۷۸.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ وجیه، معجم رجال الاعتبار...، ۱۴۲۱ق، ص۴۷۸.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ محمد المدنی، «الامام الهادی الی الحق...»، ص۱۹۸.
- ↑ موسوینژاد، «کتابهای منتشرشده از زیدیه(۱)»، ص۱۶۸.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید،۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۰.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۲۲، ص۳۲۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۵.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید،۱۴۰۸ق، ج۲، ص۱۹.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۷.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۹.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۷.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۵-۴۶.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۳.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار بر قدرت الهادی الی الحق»، ص۶۰.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار بر قدرت الهادی الی الحق»، ص۶۰-۶۱.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۲.
- ↑ وجیه، اعلام المولفین الزیدیة، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۰۳.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۲.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار بر قدرت الهادی الی الحق»، ص۶۰.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار...»، ص۶۰.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۵۳۷.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۲۰.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۵۶ و ۵۳۷.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۵-۱۴۶.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۵۶.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۲۳.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۴۳۱.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۷۶.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۲.
- ↑ وجیه، اعلام المولفین الزیدیة، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۰۳؛ همچنین بنگرید به: عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، ج۲، ص۲۰-۲۲.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ص۳۳-۳۸.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار بر قدرت الهادی الی الحق»، ص۶۰-۶۱.
- ↑ جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، ۱۳۹۴ش، ص۲۶.
- ↑ صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ۱۳۸۱ق، ج۲۸، ص۹۲-۹۳.
منابع
- ابنهارون، یحیی بن حسین، شرح البالغ المدرک، صنعا، مکتبة مرکز بدر العلمی والثقافی، ۱۴۱۷ق.
- الهادی الی الحق، یحیى بن حسین، مجموع رسائل الإمام الهادی إلى الحق القویم یحیى بن الحسین بن القاسم بن إبراهیم(ع)، تحقیق عبدالله بن محمد شاذلی، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق.
- جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۴ش.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- سازندگی، محمدتقی و محمد طاهر یعقوبی، سید محمدرضا حسینی و سید حسن قریشی کربن، «عوامل تأثیرگذار بر قدرت الهادی الی الحق»، مجله تاریخ اسلام، شماره ۳۵، پاییز ۱۳۹۸ش.
- شاذلی، عبدالله بن محمد، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی إلى الحق القویم یحیى بن الحسین بن القاسم بن إبراهیم(ع)، تالیف یحیى بن حسین، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق.
- صبحی، احمد محمود، فی علم الکلام: دراسة فلسفیة لاراء الفرق الإسلامیة فی اصول الدین، بیروت، دار النهضة العربیة، ۱۴۰۵ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، کتاب الوافی بالوفیات، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر، ۱۳۸۱ق.
- عماره، محمد، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، تالیف حسن بصری، قاهره، دار الشروق، ۱۴۰۸ق.
- محمد المدنی، محمد، «الامام الهادی االی الحق یحیی بن الحسین»، مجله رسالة الاسلام، شماره ۲، جمادی الثانیة، ۱۳۷۰ق.
- موسوینژاد، سید علی، «کتابهای منتشرشده از زیدیه(۱)»، مجله علوم حدیث، شماره ۲۵، پاییز ۱۳۸۱ش.
- هارونی، یحیی بن حسین، الإفادة، تحقیق محمدکاطم رحمتی، تهران، میراث مکتوب، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- واسعی یمانی، عبدالواسع بن یحیى، تاریخ الیمن فرجة الهموم و الحزن فی حوادث و تاریخ الیمن، قاهره، المطبعة السلفیة ومکتبتها، ۱۳۴۶ق.
- وجیه، عبدالسلام بن عباس، اعلام المولفین الزیدیة، صنعاء، موسسة الامام زید بن علی الثقافیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- وجیه، عبدالسلام بن عباس، معجم رجال الاعتبار و سلوة العارفین، صنعاء، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق.