هادی الی الحق
| بنیانگذار زیدیان در یمن | |
![کتابی مشتمل بر ۲۴ کتاب و رساله از هادی الی الحق.[۱]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DB%8C%D8%AD%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86.jpg) کتابی مشتمل بر ۲۴ کتاب و رساله از هادی الی الحق.[۱] | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام کامل | یحیی بن حسین بن قاسم رَسّی |
| لقب/کنیه | هادی الی الحق و امام |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه زیدی |
| زادروز | سال ۲۴۵ق |
| زادگاه | مدینه |
| وفات | سال ۲۹۸ق |
| مکان وفات | صُعْده |
| محل دفن | کنار مسجد جامع صعده |
| اطلاعات علمی | |
| آثار | بیش از ۴۹ اثر |
هادی الی الحق از امامان زیدیه و بنیانگذار حکومت زیدیان در یمن بود. او در سال ۲۸۴ق حکومت زیدیان را در یمن بنیان نهاد و صُعْده را مرکز حکومت خود قرار داد و در سال ۲۸۸ق بر صَنْعاء نیز تسلط یافت. در دوره حکومتش با کارگزاران بنیعباس و قرمطیان درگیر شد.
یحیی بن حسین از متکلمان و فقیهان زیدیه و بنیانگذار مکتب هادَوِیه بود. او تحث تاثیر عقیده معتزله بود و در کتاب «الرَّد على الامامیة» برخی باورهای امامیه را نقد کرد. یحیی، امامت را منصبی الهی و از اصول دین میدانست که تنها در فرزندان و نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) جایز است. از وی بیش از ۴۹ اثر علمی از او بر جای مانده است.
یحیی بن حسین، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع)، در سال ۲۴۵ق در مدینه متولد شد و در سال ۲۹۸ق در صعده درگذشت و آرامگاهش از زیارتگاههای مشهور زیدیان به شمار میرود.
شخصیتشناسی
هادی الی الحق، لقب یحیی بن حسین بن قاسم رَسّی، از امامان زیدیه[۲] و بنیانگذار حکومت زیدیان در یمن بود.[۳] بنابر منابع زیدیه، او پیش از قیام در برخی سرزمینهای اسلامی شناخته شده بود[۴] و علویان و برخی بزرگان آمل، وی را «امام» خطاب میکردند.[۵]
یحیی بن حسین از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) است که از طریق پدر و مادر با شش واسطه به امام حسن(ع) میرسد. او در سال ۲۴۵ق در مدینه متولد شد[۶] و در ۲۰ ذیحجه سال ۲۹۸ق،[۷] در ۵۳سالگی در صُعْده درگذشت.[۸] بنابر برخی گزارشها، وی با زهر کشته شد.[۹] پیکر او در کنار مسجد جامع صعده به خاک سپرده شد[۱۰] و آرامگاهش از زیارتگاههای مشهور زیدیان به شمار میرود.[۱۱] وی پنج فرزند به نامهای محمد مرتضی، احمد ناصر، حسن، فاطمه و زینب داشت.[۱۲]
مبانی فکری و اعتقادی
یحیی بن حسین از متکلمان و فقیهان زیدیه بود.[۱۳] او در جوانی تحت تأثیر اندیشههای معتزله قرار داشت و در کتاب «المنزلة بین المنزلتین» اصول دین را بر اساس این دیدگاه مطرح کرد.[۱۴] در اندیشه او، استفاده از استدلال عقلی در کنار منابع نقلی اهمیت داشت و بر توحید، عدل و حسن و قبح عقلی تأکید میکرد. همچنین تشبیه و تجسیم را رد میکرد[۱۵] و با جبرگرایی مخالف بود و آن را افزون بر مسئلهای اعتقادی، روشی سیاسی برای توجیه ستم حاکمان میدانست.[۱۶]
به گفته برخی پژوهشگران، یحیی بن حسین کتاب «الرد على الامامیة» را در نقد برخی باورهای امامیه نوشت و از چهرههای مؤثر در شکلگیری مباحث علمی میان زیدیه و امامیه در دوره خود بود.[۱۷] همچنین برخی مبانی فکری او که از جدش قاسم رَسّی گرفته شده بود، به دیدگاههای امامیه نزدیک دانسته شده است.[۱۸]
امامت
برخی پژوهشگران، دیدگاه یحیی بن حسین درباره امامت را نزدیک به تشیع دوازدهامامی دانستهاند.[۱۹] او امامت را از اصول دین[۲۰] و منصبی الهی میدانست و معتقد بود مردم در تعیین امام نقشی ندارند.[۲۱] به باور او، امامت تنها در میان فرزندان و نوادگان امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، جایز بود.[۲۲]
یحیی بن حسین، برای امام شرایطی مانند داشتن نسبت با پیامبر(ص)، برتری در علم و تقوا، قیام و دعوت علنی، پایبندی به کتاب و سنت، امر به معروف و نهی از منکر، شجاعت، عدالت[۲۳] و توانایی اجرای حدود الهی را لازم میدانست.[۲۴] او معتقد بود قیام فرد دارای این شرایط، اطاعت مردم از او را واجب میکند[۲۵] و ارتکاب گناه کبیره و اصرار بر آن، شایستگی امامت را از بین میبرد.[۲۶]
یحیی بن حسین برای امام جایگاه علمی ویژهای قائل بود و معتقد بود امام باید از دانش و معارف پیامبران آگاهی داشته باشد و بتواند نیازهای دینی مردم را تا روز قیامت پاسخ دهد.[۲۷] همچنین دریافت و مصرف زکات را از وظایف امام میدانست.[۲۸]
خلافت و فدک
گزارش شده است که یحیی بن حسین از خلافت ابوبکر انتقاد میکرد و امام علی(ع) را جانشین پیامبر(ص) میدانست. همچنین معتقد بود فدک پیش از وفات پیامبر(ص) در اختیار حضرت فاطمه(س) بوده و پیامبر(ص) آن را به او بخشیده است.[۲۹]
قیام و حکومت
بنابر برخی گزارشها، یحیی بن حسین در ۳۵سالگی قیام خود را آغاز کرد.[۳۰] او در دوران خلافت معتضد عباسی،[۳۱] به دعوت عبدالله بن بَشْر معروف به ابوالعَتاهِیه هَمْدانی،[۳۲] حاکم یمن، و گروهی از بزرگان آن سرزمین،[۳۳] در سال (۲۸۰[۳۴] یا ۲۸۳ق[۳۵]) به یمن رفت و مردم با او بیعت کردند.[۳۶] پس از مخالفت برخی قبایل، به مدینه بازگشت؛ و در سال ۲۸۴ق دوباره به یمن رفت.[۳۷]
یحیی بن حسین پس از بازگشت، حکومت زیدیان را در یمن بنیان نهاد[۳۸] و صُعْدَه را مرکز حکومت خود قرار داد.[۳۹] از آن پس با لقب «الهادی الی الحق» شناخته شد.[۴۰] همچنین گزارش شده، به مدت هفت سال در مکه به نام او خطبه خوانده میشد.[۴۱]
هادی الی الحق در سال ۲۸۸ق وارد صَنْعاء شد و مردم در منابر او را «امیرالمؤمنین» خطاب کردند[۴۲] و به نام او سکه ضرب شد.[۴۳] یحیی بن حسین بر نَجْران،[۴۴] صنعاء و صعده تسلط یافت و با کارگزاران بنیعباس درگیر شد.[۴۵]
بنابر گزارش منابع، از دیگر رخدادهای دوره حکومت هادی الی الحق، درگیری با قَرمَطیان به رهبری علی بن فضل بود. وی ادعای پیامبری کرد، برخی احکام اسلامی را تغییر داد، نام خود را در اذان وارد ساخت و قصد حمله به مکه و ویران کردن کعبه را داشت. یحیی بن حسین جهاد با او را واجب دانست و آنها را در جنگ شکست داد.[۴۶] همچنین حضور او در بیش از هفتاد نبرد در منابع ذکر شده است.[۴۷]
جایگاه علمی و آثار
یحیی بن حسین علوم مقدماتی را نزد پدرش و عموهایش، محمد و حسین، فراگرفت.[۴۸] وی از هفدهسالگی به تألیف پرداخت[۴۹] و بیش از ۴۹ اثر علمی از او بر جای مانده است.[۵۰] «الأحکام»، «المنتخب»، «الفنون» و «المجموع» از آثار مهم او به شمار میروند.[۵۱] همچنین ۲۴ اثر از وی در «مجموع رسائل الإمام الهادی إلى الحق القویم» منتشر شده است.[۵۲]
بنابر گزارش منابع، بیشتر آثار یحیی بن حسین، در دوره دوره فعالیتهای سیاسی و نظامی او نوشته شدهاند.[۵۳] وی نگارش «الأحکام» را در مدینه آغاز کرد و ادامه آن را در فاصله میان نبردها برای کاتب خود املا میکرد.[۵۴] او بنیانگذار «مکتب هادویه» دانسته شده است.[۵۵]
گفته شده، یحیی بن حسین در مناظرهکردن توانایی داشت.[۵۶] همچنین اشعاری از او بر جای مانده است.[۵۷]
سیره و رفتار
در گزارشهای تاریخی، یحیی بن حسین به رسیدگی به امور مردم، از جمله عیادت بیماران، رسیدگی به مجروحان و مهمانان،[۵۸] نظارت بر بازار، رسیدگی به شکایتها، داوری میان مردم و توزیع زکات میان نیازمندان توصیف شده است.[۵۹] همچنین گفته شده است که در تقسیم اموال میان یاران، مساوات را رعایت میکرد و مردم را به حسنظن نسبت به مؤمنان سفارش میکرد.[۶۰]
برخی منابع، از علاقه هادی الی الحق به دانش، زهد[۶۱] و عبادت شبانه یاد کردهاند. همچنین گزارشهایی درباره علاقه او به شهادت در راه خدا همانند زید بن علی نقل شده است.[۶۲]
پانویس
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ص۳۳-۳۸.
- ↑ ابنهارون، شرح البالغ المدرک، ۱۴۱۷ق، ص۵-۶.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ ابنهارون، شرح البالغ المدرک، ۱۴۱۷ق، ص۵-۶.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۳.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۰.
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ۱۴۲۱ق، ص۳۲.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید،۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۰.
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ص۳۲.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۵۰.
- ↑ ابنهارون، شرح البالغ المدرک، ۱۴۱۷ق، ص۶.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۳.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار...»، ص۶۱.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار...»، ص۶۰.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، ۱۳۹۴ش، ص۲۶.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار...»، ص۶۰.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۳.
- ↑ سازندگی، «عوامل تأثیرگذار...»، ص۶۰.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۵۳۷.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۲۰.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۵۶ و ۵۳۷.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۵-۱۴۶.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۵۶.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۲۳.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۴۳۱.
- ↑ هادی الی الحق، مجموع رسائل، ۱۴۲۱ق، ص۷۶.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۴۳.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، ج۲، ص۱۹؛ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، ج۲، ص۱۹.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ وجیه، معجم رجال الاعتبار...، ۱۴۲۱ق، ص۴۷۸.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ وجیه، معجم رجال الاعتبار...، ۱۴۲۱ق، ص۴۷۸.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ محمد المدنی، «الامام الهادی الی الحق...»، ص۱۹۸.
- ↑ موسوینژاد، «کتابهای منتشرشده از زیدیه(۱)»، ص۱۶۸.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید،۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۰.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۲۲، ص۳۲۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۴.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۵.
- ↑ عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید،۱۴۰۸ق، ج۲، ص۱۹.
- ↑ صبحی، فی علم الکلام، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۱۲.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۲.
- ↑ وجیه، اعلام المولفین الزیدیة، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۰۳؛ همچنین بنگرید به: عماره، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، ج۲، ص۲۰-۲۲.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ شاذلی، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی...، ص۳۳-۳۸.
- ↑ واسعی یمانی، تاریخ الیمن، ۱۳۴۶ق، ص۲۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۶.
- ↑ وجیه، اعلام المولفین الزیدیة، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۰۳.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۲.
- ↑ صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ۱۳۸۱ق، ج۲۸، ص۹۲-۹۳.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۷.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۹.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۷.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۱.
- ↑ هارونی، الإفادة، ۱۳۸۷ش، ص۴۵-۴۶.
منابع
- ابنهارون، یحیی بن حسین، شرح البالغ المدرک، صنعا، مکتبة مرکز بدر العلمی والثقافی، ۱۴۱۷ق.
- الهادی الی الحق، یحیى بن حسین، مجموع رسائل الإمام الهادی إلى الحق القویم یحیى بن الحسین بن القاسم بن إبراهیم(ع)، تحقیق عبدالله بن محمد شاذلی، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق.
- جمعی از نویسندگان، جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۴ش.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- سازندگی، محمدتقی و محمد طاهر یعقوبی، سید محمدرضا حسینی و سید حسن قریشی کربن، «عوامل تأثیرگذار...»، مجله تاریخ اسلام، شماره ۳۵، پاییز ۱۳۹۸ش.
- شاذلی، عبدالله بن محمد، «مقدمه»، مجموع رسائل الإمام الهادی إلى الحق القویم یحیى بن الحسین بن القاسم بن إبراهیم(ع)، تالیف یحیى بن حسین، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق.
- صبحی، احمد محمود، فی علم الکلام: دراسة فلسفیة لاراء الفرق الإسلامیة فی اصول الدین، بیروت، دار النهضة العربیة، ۱۴۰۵ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، کتاب الوافی بالوفیات، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر، ۱۳۸۱ق.
- عماره، محمد، «مقدمه»، رسائل العدل و التوحید، تالیف حسن بصری، قاهره، دار الشروق، ۱۴۰۸ق.
- محمد المدنی، محمد، «الامام الهادی االی الحق یحیی بن الحسین»، مجله رسالة الاسلام، شماره ۲، جمادی الثانیة، ۱۳۷۰ق.
- موسوینژاد، سید علی، «کتابهای منتشرشده از زیدیه(۱)»، مجله علوم حدیث، شماره ۲۵، پاییز ۱۳۸۱ش.
- هارونی، یحیی بن حسین، الإفادة، تحقیق محمدکاطم رحمتی، تهران، میراث مکتوب، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- واسعی یمانی، عبدالواسع بن یحیى، تاریخ الیمن فرجة الهموم و الحزن فی حوادث و تاریخ الیمن، قاهره، المطبعة السلفیة ومکتبتها، ۱۳۴۶ق.
- وجیه، عبدالسلام بن عباس، اعلام المولفین الزیدیة، صنعاء، موسسة الامام زید بن علی الثقافیة، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- وجیه، عبدالسلام بن عباس، معجم رجال الاعتبار و سلوة العارفین، صنعاء، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق.