حروف مقطعه
حُروفِ مُقَطَّعه یا مُقَطَّعات یک یا چند حرف از حروف الفبای عربی است که در آغاز ۲۹ سوره قرآن، پس از بسم الله الرحمن الرحیم آمده است. این حروف بهصورت جداگانه و با نام خود خوانده میشوند؛ برای نمونه، «الم» در آغاز سوره بقره، «الف، لام، میم» خوانده میشود.
از میان ۲۹ سوره دارای حروف مقطعه، سورههای بقره و آلعمران مدنی و ۲۷ سوره دیگر مکی هستند. از سورههای دارای حروف مقطعه میتوان به اعراف، یونس، هود، مریم، طه، قصص، غافر و قلم اشاره کرد.
مفسران و قرآنپژوهان درباره معنای حروف مقطعه دیدگاههای گوناگونی ارائه کردهاند و برخی نیز آثاری مستقل درباره آن نوشتهاند. بهگفته علامه طباطبایی، حروف مقطعه از متشابهات قرآن و رمزی میان خدا و پیامبر(ص) است که دیگران از حقیقت آن آگاهی ندارند. این دیدگاه در روایتی از امام صادق(ع) نیز گزارش شده است. از دیگر دیدگاهها درباره حروف مقطعه، اشاره به اعجاز قرآن، اسم اعظم الهی و برخی معانی رمزی و تفسیری دیگر است.
معرفی
حروفِ مُقَطَّعَه، یک یا چند حرف که در آغاز ۲۹ سوره قرآن کریم، پس از بَسْمَلَه، قرار دارند و جداجدا و گسسته خوانده میشوند، مانند الم (الف، لام، میم)، یس (یا، سین)، ص(صاد). نامهای دیگر این حروف عبارتاند از مُقَطَّعات[۱] و فَواتحُ السُّوَر.[۲]
سورههایی که با این حروف آغاز میشوند، مکیاند، به جز بقره و آل عمران،[۳] که آن دو هم در سالهای آغازین دوره مدنی نازل شدهاند.[۴] مطابق شمارش کوفی، که از علی بن ابی طالب(ع) نقل شده است،[۵] حروف مقطعه در پارهای از سورهها از جمله در ابتدای سوره بقره[۶]، آلعمران[۷] و اعراف[۸]، یک آیه مستقل و در برخی دیگر، از جمله سوره یونس[۹] و هود[۱۰]، جزئی از یک آیه است.
این حروف عبارتند از:
| ردیف | نام سوره | حروف مقطعه | ردیف | نام سوره | حروف مقطعه | ردیف | نام سوره | حروف مقطعه |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | بقره | الم | ۱۱ | طه | طه | ۲۱ | غافر | حم |
| ۲ | آل عمران | الم | ۱۲ | شعراء | طسم | ۲۲ | فصلت | حم |
| ۳ | اعراف | المص | ۱۳ | نمل | طس | ۲۳ | شوری | حم، عسق |
| ۴ | یونس | الر | ۱۴ | قصص | طسم | ۲۴ | زخرف | حم |
| ۵ | هود | الر | ۱۵ | عنکبوت | الم | ۲۵ | دخان | حم |
| ۶ | یوسف | الر | ۱۶ | روم | الم | ۲۶ | جاثیه | حم |
| ۷ | رعد | المر | ۱۷ | لقمان | الم | ۲۷ | احقاف | حم |
| ۸ | ابراهیم | الر | ۱۸ | سجده | الم | ۲۸ | ق | ق |
| ۹ | حجر | الر | ۱۹ | یس | یس | ۲۹ | قلم | ن |
| ۱۰ | مریم | کهیعص | ۲۰ | ص | ص |
معانی و تفاسیر مختلف
قرآنپژوهان درباره معنا و مقصود حروف مقطعه دیدگاههای گوناگونی مطرح کردهاند. برخی عالمان مسلمان، با استناد به شماری از روایات، این حروف را از اسراری دانستهاند که حقیقت آنها برای انسان شناختهشده نیست و ازاینرو، از تعیین معنای قطعی آنها خودداری کردهاند.[۱۱] در مقابل، دیدگاههای متعددی درباره تفسیر آنها ارائه شده است؛ هرچند به باور علامه طباطبایی، این دیدگاهها از حد احتمال فراتر نرفته و دلیل کافی برای اثبات آنها وجود ندارد.[۱۲] از جمله:
- رمز میان خدا و پیامبر: برخی عالمان، از جمله علامه طباطبایی و سید محمود طالقانی، حروف مقطعه را رمزی میان خدا و پیامبر(ص) دانستهاند که حقیقت آن برای دیگران آشکار نشده است.[۱۳] این دیدگاه در روایتی از امام صادق(ع) نیز گزارش شده است.[۱۴] امام خمینی نیز حروف مقطعه را از مصادیق رمز میان «محب و محبوب» دانسته و بر ناشناخته بودن معنای آن برای دیگران تأکید کرده است.[۱۵]
- متشابهات قرآن: فخر رازی و سیوطی، از عالمان اهل سنت، بر این باورند که حروف مقطعه از متشابهات قرآن است که تنها خداوند معنای آن را میداند.[۱۶] برخی از روایات نقلشده توسط محدثان شیعه نیز تأییدکننده این دیدگاه است.[۱۷]
- نام سورهها: به باور شیخ طوسی، طبرسی و سیوطی، از مفسران شیعه و سنی، حروف مقطعه، نامهای سورهها هستند و عنوان هر سوره، همان حروف مقطعهای است که با آن آغاز شده است.[۱۸] شیخ طوسی و طبرسی، این قول را بهترین دیدگاه در تفسیر حروف مقطعه دانستهاند.[۱۹] قول مذکور، به زید بن اسلم نسبت داده شده است.[۲۰] همچنین خلیل بن احمد و سیبویه.[۲۱]
- حروف سوگند: ابنعباس و عِکرمه، حروف مقطعه را حروف سوگند دانسته و معتقدند خداوند با این حروف که از نامهای او هستند، سوگند یاد کرده است.[۲۲] سیوطی در توجیه و تأیید این نظر به روایتی از امام علی(ع) استناد کرده که گفته است: «یا کهیعص اغفرلی».[۲۳]
- اشاره به اعجاز قرآن: یکی از دیدگاههای مشهور درباره حروف مقطعه، ارتباط آنها با اعجاز قرآن است. بر اساس این دیدگاه، قرآن با همان حروفی نازل شده است که عربزبانان در گفتار خود به کار میبردند؛ با این حال، آنان از آوردن سخنی همانند قرآن ناتوان بودند. آغاز برخی سورهها با حروف مقطعه، توجه مخاطبان را به این ویژگی قرآن و ناتوانی انسان از همانندآوری آن جلب میکند.[۲۴] این دیدگاه در برخی متون شیعه از جمله تفسیر منسوب به امام حسن عسکری نیز آمده است.[۲۵] سید قطب، از عالمان اهلسنت، این دیدگاه را پسندیده و شایسته ذکر دانسته است.[۲۶]
- اسم اعظم خدا: ابنمسعود[۲۷] و ابنعباس[۲۸] گفتهاند که این حروف، اسم اعظم خدا هستند.[۲۹] همچنین سعید بن جُبَیر معتقد بوده حروف مقطعه، نامهای خداست که تقطیع شده است.[۳۰] این دیدگاه در برخی نقلهای منسوب به امامان شیعه نیز وجود دارد.[۳۱]
- ادات تنبیه: برخی مفسران، حروف مقطعه را مانند ادات تنبیه، مانند «ألا»، «أما» و «هان»، برای جلب توجه مخاطب در آغاز سخن دانستهاند. بر اساس این دیدگاه، حروف مقطعه برای جلب توجه مشرکان و واداشتن آنان به سکوت و گوش دادن به آیات قرآن در آغاز برخی سورهها آمده است.[۳۲]برخی نیز بر این باورند که استفاده از حروف مقطعه، بهعنوان شیوهای نامتعارف برای جلب توجه، با ویژگی بیمانند و غیرعادی بودن سخن قرآن تناسب دارد.[۳۳]
- تفسیر عددی: گروهی از مفسران، این حروف را رمزهایی همراه با معنای نمادینِ مبتنی بر ارزش عددی حروفِ عربی، موسوم به «عَدُّ اَبی جاد» یا «حساب جُمَل»، دانستهاند.[۳۴] این گروه، که از یهودیان اثر پذیرفتهاند، با تفسیر عددی حروف مقطعه خواستهاند زمان تأسیس حکومتها و انقراض آنها، مدت عمر و سیادت اقوام و گروهها و به ویژه مدت دوام و بقای امت مسلمان را به دست آورند و آن را پیشگویی کنند،[۳۵] ابنحجر عسقلانی برای بطلان این تأویلها به رأی ابنعباس تکیه کرده و گفته است که ابنعباس از عدّ ابی جاد منع کرده و آن را از زمره سحر شمرده است، زیرا هیچ ریشهای در شریعت ندارد.[۳۶]
تکنگاری
درباره حروف مقطعه، آثاری به زبانهای عربی و فارسی نوشته شده است. از جمله آثار عربی میتوان به الحروف المقطعة في القرآن، أوائل السور في القرآن الكريم و إعجاز القرآن: تحليل إحصائي للحروف المقطعة اشاره کرد. از آثار فارسی نیز میتوان به حروف مقطعه قرآن، بررسی دیدگاهها درباره حروف مقطعه و روایات آن، سیری در حروف مقطعه و نظریات تفسیری در حروف مقطعه اشاره کرد.
پانویس
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۳۷۳.
- ↑ طبری، تفسیر الطبری، مکتبة ابن تیمیة، ج۱، ص۲۰۶، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ سخاوی، جمال القراء وکمال الإقراء، ۱۴۱۹ ق، ج۲، ص۵۹۱.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، دار الفکر، ج۲، ص۷۱۴.
- ↑ شاطبی، منظومة ناظمة الزهر، ۱۴۲۷ق، ص۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۱.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱.
- ↑ سوره یونس، آیه ۱.
- ↑ سوره هود، آیه ۱.
- ↑ شلتوت، تفسیر القرآن الکریم، ۱۳۷۹ق، ص۵۴.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۸، ص۸.
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۴۵ش، ج۱، ص۴۹؛ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۸، ص۹.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۳۸۴.
- ↑ امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۵۱.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ذیل سوره بقره، آیه ۱؛ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۳، ص۲۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۱، ص۴۸؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۱، ص۴۸-۴۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ذیل سوره بقره، آیه ۱؛ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۱، ص۶۶۲.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۱، ص۴۸-۴۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ طبری، تفسیر الطبری، مکتبة ابن تیمیة، ج۱، ص۲۰۶، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ طبری، تفسیر الطبری، مکتبة ابن تیمیة، ج۱، ص۲۰۷، ذیل سوره بقره، آیه ۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ذیل سوره بقره، آیه ۱؛ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۱، ص۴۷.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷م، ج۳، ص۲۷-۲۸.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۱، ص۶۶۵.
- ↑ التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری، ۱۴۰۹ق، ص۶۲؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۳۷۷.
- ↑ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۳۸۶ق، ج۱، جزء۱، ص۳۸.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، دار الفکر، ج۱، ص۵۷.
- ↑ طبری، تفسیر الطبری، مکتبة ابن تیمیة، ج۱، ص۲۰۶، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۳، ص۲۷.
- ↑ طبری، تفسیر الطبری، مکتبة ابن تیمیة، ج۱، ص۲۰۷، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۹، ص۳۷۵.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۱، ص۴۸؛ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۳، ص۳۱.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۳، ص۳۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، مکتبة ابن تیمیة، ج۱، ص۲۰۹-۲۱۰، ذیل سوره بقره، آیه ۱.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۳، ص۲۹-۳۰؛ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۴۵ش، ج۱، ص۴۶-۴۷.
- ↑ سیوطی، الإتقان، ۱۹۶۷ق، ج۳، ص۳۰.
منابع
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، مصر، ادارة الطباعة المنیریة، بیتا.
- التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری علیهم السلام، قم، مدرسة الامام المهدی(ع)، ۱۴۰۹ق.
- سید قطب، ابراهیم حسین، فی ظلال القرآن، بیروت، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۷م.
- سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۹۶۷م.
- سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- شاطبی، قاسم بن فیره، منظومة ناظمة الزُّهر فی عَدِّ آیِ السُّوَر، تحقیق اشرف محمد فؤاد طلعت، مصر، اسماعیلیه، ۱۴۲۷ق/۲۰۰۶م.
- شلتوت، محمود، تفسیر القرآن الکریم، تهران، ۱۳۷۹ش.
- طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، تهران، ۱۳۴۵ش.
- طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، ۱۳۹۰-۱۳۹۴ق/۱۹۷۱-۱۹۷۴م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق هاشم رسولی محلاتی و فضلالله یزدی طباطبائی، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
- طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری: جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق محمود محمد شاکر و احمد محمد شاکر، قاهره، مکتبة ابن تیمیة، بیتا.
- سخاوی، علي بن محمد، جمال القراء وكمال الإقراء، تحقيق: عبد الحق عبد الدايم سيف القاضي، بيروت، مؤسسة الكتب الثقافية، ۱۴۱۹ ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، بیتا.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، قاهره، بیتا.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تحقیق حسین اعلمی، تهران، ۱۴۱۶ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، تحقیق سید ابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
پیوند به بیرون
- مقاله حروف مقطعه در دایره المعارف بزرگ اسلامی
- مقاله حروف مقطعه در دانشنامه جهان اسلام
- حروف مقطعه قرآنیه یا فواتح سور (۱)
- حروف مقطعه قرآنیه یا فواتح سور (۲)