درس خارج
درس خارج برترین مرحله تحصیلی حوزههای علمیه، تلاشی آموزشی-پژوهشی با هدف ایجاد ملکه اجتهاد از طریق آموزش منهج استنباط است. در نگاه پژوهشگران، مراحل سهگانه درس خارج به سه دوره «ما قبل درس خارج مثل دوره صاحب معالم، دوره طلایی نجف و دوره امروزی» تقسیم گردیده و آسیب اصلی آن در وضعیت کنونی، تبدیل شدن آن به جلسات صرفاً آموزشی و عبارتآموزی تعریف شده است. برای بازسازی این نهاد حیاتی، راهکارهای کلیدی همچون تعریف مجدد درس خارج با محوریت منهجمحوری به جای قولمحوری، پیادهسازی روش گرایشمحور سید محمدباقر صدر برای دستهبندی اقوال، احیای فرهنگ نقد و تقریر از طریق تقسیم کار تحقیقی میان شاگردان، و ایجاد نظم در مراجعه به آرای فقها بر اساس دستهبندی تاریخی ارائه شده است.
چیستی درس خارج
درس خارج، برترین مرحله تحصیلی حوزههای علمیه در فقه و اصول تعریف شده که هدف آن ایجاد ملکه اجتهاد در طلاب است.[۱] این درس، تلاشی آموزشی-پژوهشی با ماهیت مراجعه استنباطی به منابع، همراه با آموزش شیوه استنباط است.[۲] در تعریفی دیگر، درس خارج آموزشی دووجهی گفته شده است که در آن، استاد و شاگرد همزمان با تدریسِ روشمحورِ اجتهاد (فراتر از نقل اقوال)، به پژوهشِ فعال مشغولاند و آموزش را از تکرار به تولید علم ارتقا میدهند.[۳] اساتید درس خارج از مجتهدان شناخته شده یا مراجع تقلید هستند.[۴] گفته شده که درس خارج از دو خاستگاه شکل گرفت:
- کثرت آرا و کتابها: با افزایش شروح و تعلیقهها، نیاز به استادی بود که بتواند از میان انبوه آرا، رأی نهایی را استخراج کند.
- پیشرفت علم: شعار شیعه «باب اجتهاد باز است» و مخالفت با توقف علمی (برخلاف اهل سنت)، ضرورت حرکت به جلو را ایجاد کرد.[۵]
درباره میراث تاریخی درس خارج گفته شده که از آمیختگی با درس سطح در دوران صاحب معالم، به عصر طلایی نقد و تقریرنویسی اجتهادی در مکتب نجف با حضور بزرگانی همچون آخوند خراسانی، محمدحسین غروی نائینی و آقا ضیاء عراقی رسید و سپس به ساختار کنونی خود تحول یافت که بر تکرار متون و نظم جاری کلاسیک استوار است[۶]
ابوالقاسم علیدوست از اساتید درس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم حداکثر زمان لازم برای حضور در درس خارج را حدود ۱۲ سال دانسته است.[۷]
دو رکن اساسی درس خارج
برای درس خارج دو رکن ذکر کردهاند:
- نقد: بررسی و ارزیابی اقوال. در این بخش، استاد اقوالی را نقل میکند که قصد تأیید یا ردّ آن را دارد.
- تقریر: بازگویی سخن فقیه با بیان و زبان دیگر، نه نقلِ صرف عبارت. تقریر شامل:
- تقریر استاد از قول فقیه
- تقریر شاگرد از سخن استاد (نه نوشتنِ صرفِ کلمات).[۸]
محتوای درس خارج (مراجعه به منابع)
محتوای اصلی، مراجعه به منابع و مبانی است که شامل سه محور میشود:
- خود مراجعه
- قواعد مراجعه
- محل رجوع (منابع و مبانی).[۹]
منابع استنباط (منابع چهارگانه: قرآن، سنت، اجماع، عقل)، مراجع در استنباط (مانند عرف، اقوال فقها، علوم تخصصی برای شناخت موضوع) و شیوههای استفاده از منابع و مراجع (نظم و ترتیب بهکارگیری قواعد) سسه عنصر اصلی درس خارج گفته شدهاند که باید آموزش داده شود.[۱۰]
بر اساس نظریه آیتالله بروجردی، در درس خارج باید آرای چهار دسته از فقها مورد بررسی قرار گیرد که عبارت است از:
- دسته اول: فقهای قرن چهارم تا نیمه قرن پنجم (کلینی، شیخ صدوق، شیخ طوسی، شیخ مفید) که آرای آنان بازتابدهنده رأی معصوم است.
- دسته سوم: اقوال علمای اهل سنت (عصر ائمه) که برای درک دقیق روایات ضروری است.
- دسته چهارم: فقهای متأخر و معاصر که بررسی آرای آنان برای تداوم علمی لازم است.[۱۱]
در مقابل، راهکار سید محمدباقر صدر، گرایشمحوری بهجای قولمحوری است. در این راهکار، بهجای نقل تمام اقوال (مثلاً ۱۰ قول)، باید آنها را به ۳ گرایش اصلی برگرداند و عناصر مشترکشان را استخراج کرد.[۱۲] مزایای این روش، پرجاذبهتر و علمیتر، مقایسهای و نتیجهبخشتر، نزدیکتر به منهج اجتهاد و صرفهجویی در زمان گزارش شده است.[۱۳]
ترتیب کتب درسی در درس خارج
مراجع تقلید در درس خارج خود کتاب خاصی را تدریس نمیکنند، بلکه مباحث هر جلسه را برای بیان آرای خود همراه با بررسی آرای مجتهدانِ پیش از خود، طراحی میکنند،[۱۴] اما برای حفظ نظم در درس خارج اصول معمولاً ترتیب کتابهای رسائل و کفایه و در درس خارج فقه، ترتیب کتب ذیل را مبنا قرار میدهند:
آسیبشناسی درس خارج
برخی پژوهشگران به نقد و آسیبشناسی درس خارج پرداختهاند. در نگاه آنان، درس خارج از جایگاه اصیل خود خارج شده و با افت نوآوری اساتید، انبوه آرای غیرشفاف، بیتعریفی ساختاری، رفتار منفعلانه شاگردان (اکتفا به تقلید و شنیدن بدون نقد و تحقیق) و سطح علمی نازلتر از پیچیدگیهای روز، به آموزشی صرفاً تقریری و غیرپژوهشی تنزل یافته که در آن روش اجتهاد بهدرستی تدریس نشده و طلاب تنها به نقل اقوال بسنده میکنند.[۱۶] همچنین امور حاشیهای (نقل اقوال، عبارتآموزی، فهم ضمایر) اصل و متعلق آموزش قرار گرفته و امور اصلی (شیوه استنباط، روششناسی) کنار گذاشته شدهاند.[۱۷]
پانویس
- ↑ موسوی اعظم، «وقتی میگوییم درس خارج، از چه سخن میگوییم؟»، پایگاه خبری و تحلیلی تقریر.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ «نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ غروی، الحوزة العلمیة فی النجف الاشرف، ۱۴۱۴ق، ص۲۵۷.
- ↑ «نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ .«نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «درس خارج بدون خروجی مجتهد درس خارج نیست/ زمان لازم برای رسیدن به اجتهاد»، سایت خبرگزاری ایکنا.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ «نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات.
- ↑ موسوی اعظم، «وقتی میگوییم درس خارج، از چه سخن میگوییم؟»، پایگاه خبری و تحلیلی تقریر.
- ↑ غروی، الحوزة العلمیة فی النجف الاشرف، ۱۴۱۴ق، ص۲۵۷.
- ↑ مبلغی، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات؛ «نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
منابع
- غروی، محمد، الحوزةالعلمیة فی النجف الاشرف، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.
- موسوی اعظم، سید اکبر، «وقتی میگوییم درس خارج، از چه سخن میگوییم؟»، پایگاه خبری و تحلیلی تقریر، تاریخ انتشار: ۱۳۹۱/۰۷/۲۹.
- مبلغی، احمد، «درس خارج؛ ماهیتشناسی و روششناسی»، سایت مباحثات، تاریخ انتشار: ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
- «نگاهی تاریخی، آسیب شناسانه و روشی به درس خارج»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج: ۱۳۹۹/۰۶/۲۵.
- «درس خارج بدون خروجی مجتهد درس خارج نیست/ زمان لازم برای رسیدن به اجتهاد»، سایت خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۱۱ مهر ۱۴۰۱ش.