این مقاله در تاریخ ۲۴ تیر ۱۳۹۶ به عنوان مقاله خوب شناخته شده است. برای توضیحات بیشتر کلیک کنید.

محمد بن عثمان عمری

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از محمد بن عثمان)
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد بن عثمان عمری
سفیر دوم.jpg
مرقد محمد بن عثمان
اطلاعات یاران امامان
لقب: کوفی • سمّان • عسکری
خویشاوندان
سرشناس:
پدرش عثمان بن سعید
محل زندگی: سامرابغداد
وفات: ۳۰۵ق ، بغداد
مدفن: بغداد
از یاران: امام عسکری(ع)،امام زمان(ع)
فعالیت‌های اجتماعی: دومین نائب از نواب اربعه

محمد بن عثمان بن سعید عَمری، (متوفای ۳۰۵ق) دومین نایب از نُواب اربعهٔ امام دوازدهم شیعیان پس از پدرش عثمان بن سعید است. وی ابتدا وکیل امام زمان و از دستیاران پدر بود و پس از وفات پدر به مدت چهل سال (۲۶۵-۳۰۵ق) نیابت امام زمان را در عصر غیبت صغری بر عهده داشت. با اینکه در روایت امام عسکری(ع) و نامه امام زمان(ع)، به نیابت محمد بن عثمان تصریح شده بود، برخی از وکلای سازمان وکالت ائمه در نیابت او تردید و بعضی ادعای نیابت کردند. محمد بن عثمان دستیارانی داشت که در اداره سازمان وکالت با او همکاری می‌کردند. او دارای تألیفاتی در فقه بود و از وی روایاتی درباره حضرت مهدی روایت شده است. ادعیه مشهوری چون سمات، افتتاح و زیارت آل‌یاسین نیز توسط او نقل شده است.

زندگی‌نامه

درباره تاریخ ولادت محمد بن عثمان عمری، زمانی مشخص نشده است. نام او در منابع دینی، محمد فرزند عثمان بن سعید (نایب اول امام مهدی) ذکر شده و کنیه‌اش «ابوجعفر» است. او از قبیله بنی اسد بود.[۱] هیچ کنیه دیگری در کتاب‌های حدیثی و رجالی برای او ذکر نشده است.[۲]

چند لقب برای او بیان شده است: گاهی او را «عَمْری»[۳] گفته‌اند که در بیشتر کتاب‌های رجالی و روایی آمده است. گاهی نیز لقب وی را «اسدی»[۴] نوشته‌اند و گاهی او را «کوفی»[۵] خوانده‌اند. «سمان»[۶] و «عسکری»[۷] نیز از القاب او ذکر شده است. او در عراق به «خلّانی» معروف است.[۸]

وفات

بنابر نقل روایات، محمد بن عثمان زمان مرگ خویش را پیشگویی کرد و دو ماه پیش از وفات خود، از آن خبر داد. راوی، در دیداری که با او داشته، از محمد بن عثمان پرسیده که چرا برای خود قبر حفر کرده‌ای؟ و او گفته است که من مأمورم کارهای خود را جمع کنم و دو ماه بعد از دنیا خواهم رفت.[۹] [۱۰]

وفات نائب دوم در روز آخر جمادی الاول سال ۳۰۵ق رخ داد.[۱۱] پیکرش در بغداد، تشییع و در کنار مقبره پدرش به خاک سپرده شد.[۱۲] طبق وصیت محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی در دارالنیابه بغداد حضور یافت و جانشین او شد.[۱۳]

وکالت و نیابت امام زمان

امام حسن عسکری(ع) به وکالت و نیابت محمد بن عثمان از امام مهدی(ع) تصریح کرده بود. هنگامی که گروهی از شیعیان یمن در شهر سامرا نزد امام عسکری حاضر شدند، امام(ع)، عثمان بن سعید پدر محمد بن عثمان را احضار کرد و بر وکالت و وثاقت محمد شهادت داد و او را وکیل مهدی(ع) خواند.[۱۴]

شیخ طوسی در کتاب الغیبه، روایتی نقل کرده که بر اساس آن، محمد بن عثمان و پدرش، عثمان بن سعید، هر دو ثقه و مورد اعتماد امام حسن عسکری(ع) بوده‌اند. بنابر این روایت، امام حسن عسکری (ع) تصریح کرده است: هر چه برسانند از طرف من می‌رسانند و هر چه گویند از من است. به حرف آنان گوش بده و از آنان پیروی کن که آنان ثقه و امین من هستند.[۱۵]

بخشی از نامه تسلیت
«از نهایت سعادت پدرت آنکه فرزندی مثل تو به او عطا شده که به امر او خلیفه و قائم‌مقام او باشی، و برای او ترحم نمایی و طلب آمرزش کنی. و من می‌گویم که خدا را حمد می‌کنم، پس به راستی قلوب شیعیان از مکان و منزلت تو و آنچه خداوند در تو و در نزد تو قرار داده، مسرور شده است. حق تعالی تو را یاری فرماید و قوت به تو دهد و تو را محکم فرماید و توفیق به تو عطا فرماید و حافظ و نگهبان تو باشد.»

بنا به روایت شیخ طوسی، وقتی نخستین نایب درگذشت، پسرش محمد او را غسل داد، کفن کرد و دفن نمود.[۱۶] او نامه تسلیتی از سوی امام دوازدهم دریافت کرد که در آن، با محمد بن عثمان همدردی و به سمت نیابت او پس از پدر اشاره شده بود.[۱۷]

مدت نیابت

شیخ طوسی در الغیبة تصریح کرده که مدت نیابت محمد بن عثمان، نزدیک به پنجاه سال بوده،[۱۸] اما سید محمد صدر این ادعا را نادرست دانسته، چون به باور او، وفات محمد بن عثمان در سال ۳۰۵ق اتفاق افتاده و با وفات امام حسن عسکری(ع) ۴۵ سال فاصله دارد و از آنجا که نایب اول (پدر او) حدود ۵ سال نیابت داشته، نیابت نایب دوم، حدود چهل سال خواهد بود، نه پنجاه سال.[۱۹]

مخالفان

کسانی که پس از وفات عثمان بن سعید، در نیابت محمد تردید کردند و خود، مدعی نیابت شدند، عبارتند از:

وضعیت دوره نیابت

از حوادث مهم دوران نیابت محمد بن عثمان، قیام صاحب زنج و ظهور قرامطه بود. از آنجا که صاحب زنج، نسب خود را به زید، فرزند امام سجاد(ع) می‌رساند، بخشی از علویان به او پیوستند و از سال ۲۵۷ق در قیام او حضور یافتند.[۲۲]

فرقه قرامطه به عنوان شاخه‌ای از فرقه اسماعیلیه، نیز به شیعه ارتباط داشت و این ارتباط می‌توانست مشکلاتی را برای امامیه ایجاد کند. به گفته جاسم حسین، تبلیغات قرامطه در رابطه با قیام قائم، حكومت را تحریک می‌كرد تا فعالیت‌هاى آنها را با غیبت امام دوازدهم مرتبط بداند و آن را به عنوان مرحله آمادگى براى قیام مهدی تلقى كند. وی معتقد است توقیعی که از سوی امام زمان در لعن ابوالخطاب برای محمد بن عثمان صادر شد، ناظر به خطر قرامطه و برای نهی شیعیان از هر گونه ارتباط با آنان بوده است.[۲۳]

شیوه فعالیت

محمد بن عثمان برای آنکه بتواند وظایف سفارت را به دور از هرگونه حساسیت‌زایی برای مخالفان انجام دهد، تقیه می‌کرد. او چنین وانمود می‌کرد که تصور حکومت عباسی درباره جانشین نداشتن امام عسکری درست است و به وکلای خود سفارش می‌کرد که فعالیت‌های خود را با رعایت تقیه انجام دهند و مبادا اسم امام دوازدهم به میان آید، تا بدین وسیله ذهنیت حکومت به حال خود باقی بماند. این موضع‌گیری محمد بن عثمان برای آن بود تا حکومت آسوده‌خاطر باشد که شیعیان رهبر ندارند و قیام نمی‌کنند.[۲۴] [۲۵]

کارگزاران و یاران

در دوران نیابت محمد، افرادی در دستگاه وکالت با او همکاری می‌کردند. برخی نماینده او در بعضی مناطق و عده‌ای هم شاگرد او بودند و از او حدیث نقل می‌کردند. گفته شده که در بغداد، ده نفر زیر نظر او امور را اداره می‌کردند که یکی از آنان حسین بن روح بود که بعدها سومین نائب امام زمان شد.[۲۶] اسامی برخی از آنها از این قرار است:

  1. اسحاق بن یعقوب
  2. جعفر بن عثمان مدائنی
  3. محمدبن همام بغدادی
  4. عبدالله بن جعفر حمیری
  5. قاسم بن علاء
  6. محمد بن ابراهیم مهزیار
  7. علی بن احمد دلال قمی
  8. غیاث بن اسید
  9. احمد بن ابراهیم نوبختی[۲۷]

جایگاه علمی و روایی

شیخ طوسی در کتاب‌های رجال و الغیبه، محمد و پدرش را وکیل امام زمان دانسته که دارای منزلتی بزرگ بودند و سخنان آنها را مورد وثوق و اطمینان دانسته است.[۲۸][۲۹] علامه حلی هم در کتاب رجالی خود، انتصاب محمد بن عثمان به سمت نیابت امام زمان را به معنای جایگاه والای او دانسته است.[۳۰] مامقانی در تنقیح المقال، جایگاه والای او را چنان مشهور دانسته که احتیاج به توضیح یا اقامه برهان ندارد.[۳۱] سید ابوالقاسم خویی نیز در معجم رجال الحدیث، روایاتی را که در شأن و عظمت او آمده کافی می‌داند.[۳۲]

روایات و آثار

از محمد بن عثمان، روایاتی درباره امام زمان نقل شده است از جمله درباره تولد حضرت مهدی[۳۳]، حرام بودن ذکر نام او در عصر غیبت صغری[۳۴][۳۵] و ملاقات‌ها و دیدارهای او با امام مهدی،[۳۶][۳۷]. دعای سمات، دعای افتتاح و زیارت آل یاسین، ادعیه‌ای هستند که از طریق محمد بن عثمان نقل شده است.[۳۸] او همچنین برخی روایات را از پدرش عثمان بن سعید نقل کرده است.

محمد بن عثمان، تألیفاتی هم در فقه داشته که حاوی احادیثی از امام عسکری و حضرت مهدی است. از جمله این کتاب‌ها، «کتاب الاشربة» بود. به گفته ام کلثوم دختر ابوجعفر،‌این کتاب در وقت وصیت محمد بن عثمان، به حسین بن روح (نایب سوم) رسید و در دست او بود. چنانکه ابونصر گفته، این کتاب پس از حسین بن روح به ابوالحسن سَمَری (نایب چهارم) رسید.[۳۹].

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۳۴۴.
  2. غفارزاده، زندگانی نواب خاص امام زمان، ۱۳۷۹ش، ص۱۵۵.
  3. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۴۰۸.
  4. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ق، ج۳، ص۱۴۹.
  5. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ق، ج۳، ص۱۴۹.
  6. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵۴.
  7. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۶ق، ج۸، ص۱۰۹.
  8. سایت المومّل - سفراء ونواب الإمام المهدی
  9. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۴.
  10. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۳۵۱.
  11. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۶.
  12. ره‌توشه عتبات عالیات، ص۳۷۸.
  13. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ق، ص۲۲۳.
  14. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۵۶.
  15. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۳.
  16. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۴.
  17. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵۱۰.
  18. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۶.
  19. صدر، تاریخ الغیبة، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴۰۴.
  20. غفارزاده، زندگانی نواب خاص امام زمان، ص۱۷۹.
  21. جباری، سازمان وکالت، ج۲، ص۶۹۴-۷۰۷.
  22. جاسم حسین، تاریخ سیاسی امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۵و۱۷۶.
  23. جاسم حسین، تاریخ سیاسی امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۷و۱۷۸.
  24. جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۹.
  25. غفار زاده، زندگانی نواب خاص امام زمان، ۱۳۷۹ش، ص۲۲۷.
  26. جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۰.
  27. ره توشه عتبات عالیات، ص۳۷۳-۳۷۴.
  28. طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۴۴۷.
  29. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۳.
  30. حلی، خلاصة الاقوال، ۱۴۱۷ق، ص۲۵۰.
  31. مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ق، ج۳، ص۱۴۹.
  32. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۱۷، ص۲۹۴.
  33. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۱۶.
  34. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۸۳.
  35. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۳۳.
  36. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۳۵.
  37. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۱۵۲.
  38. طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۱۷.
  39. طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۶۳.

منابع

  • ابن اثیر، الکامل فی التاریخ،‌ بیروت، دار صادر، ۱۳۹۹ق.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، قم، اسلامیه، ۱۴۲۱ق.
  • جاسم محمد حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه محمد تقی آیت‌اللهی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵ش.
  • جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمة علیهم السلام، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
  • جمعی از نویسندگان، ره توشه عتبات عالیات، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
  • حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق.
  • ذهبی، سیر أعلام النبلاء، إشراف وتخریج : شعیب الأرنؤوط، تحقیق: إبراهیم الزیبق، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق.
  • صدر، سید محمد، تاریخ الغیبه، بیروت، دارالتغارف، ۱۴۱۲ق.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۳ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، مؤسسة الاعلمی.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۱ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۵ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، مؤسسه فقه شیعه، بیروت، ۱۴۱۱ق.
  • غفارزاده، علی، زندگانی نواب خاص امام زمان، قم، انتشارات نبوغ، سوم، ۱۳۷۹ش.
  • قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، قم، اسوه، ۱۴۱۴ق.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ نجف، ۱۳۵۲ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
  • نجاشی، احمدبن علی، رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، تصحیح سید محمد صادق آل بحر العلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، ۱۳۵۵ق.