مقاله قابل قبول
پیوند کم
بدون عکس
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب

اسماعیل بن جعفر الصادق

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از اسماعیل بن جعفر)
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
اسماعیل بن جعفر الصادق (ع)
نقش از امامزادگان شیعی (امام هفتم اسماعیلیان)
نام اسماعیل بن جعفر الصادق (ع)
زادروز نخستین سال‌های سده دوم قمری
درگذشت ۱۳۳، ۱۳۸ یا ۱۴۵ قمری
مدفن قبرستان بقیع در مدینه
پدر امام صادق (ع)
مادر فاطمه‌، دختر حسين‌ بن علی بن حسین بن علی بن‌ ابی‌طالب‌(ع‌)
فرزند(ان) محمد و علی
امامزادگان مشهور

اسماعيل‌ بن‌ جعفر، فرزند ارشد امام‌ جعفر صادق‌ (ع‌) است که‌ خلفای فاطمی‌ و امامان‌ اسماعیلی او را جد خود و جانشين‌ امام‌ صادق‌ (ع‌) می‌دانند. اعتقاد به‌ امامت او سرآغاز جدايی‌ شاخه اسماعیلیه از شيعيان‌ امامی‌ است‌. اصطلاح‌ اسماعيليه‌ به‌ عنوان‌ يکی‌ از فرقه‏‌های شيعی‌ برگرفته‌ از نام‌ او است‌.

برخی، اسماعیل را با ابوالخطاب در ارتباط دانسته و عقاید غلوآمیز به او نسبت داده‏‌اند. اسماعيل‌، هیچ حديثی‌ روایت نکرده‏ است.

تبارنامه

پدر اسماعیل، امام صادق (ع) و مادرش، فاطمه‌ دختر حسین بن علی بن حسین بن علی بود.[۱]

تاریخ‌ تولد اسماعیل‌ دقیقا مشخص نیست‌، اما برخی عنوان کرده‌اند با توجه به تولد امام کاظم(ع) در ۱۲۸ق یا ۱۲۹ق و اختلاف ۲۵ سال میان امام کاظم(ع) و اسماعیل، احتمالا اسماعیل در سال ۱۰۳ق یا ۱۰۴ق به دنیا آمده است.([نیازمند منبع])

در منابع آمده است که امام صادق اسماعیل را بسیار دوست می‌داشت.[۲]
  • فرزندان

اسماعیل دو فرزند به نام‌های محمد و علی داشت که نسل اسماعیل از این دو ادامه پیدا کرد.[۳]

محمد دو فرزند به نام‌های اسماعیل ثانی و جعفر اکبر داشت،[۴] و نسل علی بن اسماعیل نیز از فرزندی به نام محمد باقی ماند.[۵]

بازماندگان اسماعیل در سرزمین‌هایی چون خراسان، نیشابور[۶]، دمشق[۷]، مصر[۸]، اهواز، کوفه، بغداد[۹]، یمن،[۱۰] صور[۱۱] و حلب[۱۲] می‌زیستند. ابوالحسن حسین بن حسین بن جعفر بن محمد بن اسماعیل، نخستین فرد از سادات حسینی است که در قم سکونت یافت.[۱۳]

شخصیت اسماعیل

آگاهی ما درباره زندگی‌ و فعاليت‌های اسماعيل‌ اندک‌ است‌. مهم‌ترين‌ مطلبی‌ که‌ در این میان وجود دارد این است که، اسماعيل‌ با برخی‌ از گروه‌های افراطی‌ شيعی‌ و غاليان‌ ارتباط داشته و امام‌ صادق(ع‌) از اين‌ روابط، آگاه‌، اما ناخشنود بوده‌ است‌.

به گزارش منابع، اسماعیل رفتارهایی‌ از خود بروز می‌داد و در محافلی‌ آمد و شد می‌کرد که‌ باعث‌ می‌شد در صلاحیتهای اخلاقی‌ وی تردید شود و اساساً شایستگی‌ جانشینی‌ امام‌ (ع‌) را نداشته‌ باشد.[۱۴]

ارتباط با ابوالخطاب

ارتباط خطابیه با اسماعیل‌ و دعوت‌ ایشان‌ به‌ امامت‌ وی‌ در بسیاری‌ از منابع‌ از جمله‌ منابع‌ اسماعیلی‌، امامی‌ و غیرشیعی‌ نقل‌ شده‌ است‌. سعد بن‌ عبدالله‌ اشعری[۱۵] و نوبختی‌[۱۶]اسماعیلیه خالصه‌، را همان‌ خطابیه‌ دانسته‌اند که‌ گروهی‌ از ایشان‌ در زمره پیروان‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ درآمده‌، و قائل‌ به‌ مرگ‌ اسماعیل‌ در زمان‌ حیات‌ پدر شده‌اند.[۱۷] ابوحاتم‌ رازی می‌نویسد:[۱۸] خطابیه‌ در زمان‌ امام‌ صادق‌(ع‌) قائل‌ به‌ امامت‌ اسماعیل‌ بوده‌اند.

در برخی‌ منابع‌ زیدی و نصیری نیز ارتباط اسماعیل‌ با گروه‌ خطابیه‌ و نقش‌ آنها در شکل‌گیری‌ فرقه اسماعیلیه‌ تأیید شده‌ است‌.[۱۹] همچنین‌ در ام‌ الکتاب‌[۲۰]که‌ از کتابهای‌ سرّی و مقدس‌ اسماعیلیان‌ آسیای میانه‌ است‌، ابوالخطاب‌ به‌ عنوان‌ پایه‌گذار فرقه اسماعیلیه‌ شناخته‌ شده‌ است‌. لازم‌ به‌ یادآوری است‌ که‌ فاطمیان‌ هیچ‌گاه‌ در اظهارات‌ رسمی‌ خود نقشی‌ برای ابوالخطاب‌ در پدید آمدن‌ دعوت‌ اسماعیلی‌ قائل‌ نشدند و همچون‌ امامیه‌ وی را شخصی‌ بدعت‌گذار و مطرود و مورد لعن‌ امام‌ صادق‌(ع‌) معرفی‌ نمودند.[۲۱]

ماسینیون‌[۲۲]درباره ارتباط ابوالخطاب و اسماعیل‌ تا بدانجا پیش‌ می‌رود که‌ کنیه ابواسماعیل‌ را که‌ کشی‌[۲۳]برای‌ ابوالخطاب‌ ذکر کرده‌ است‌، به‌ اسماعیل‌ بن‌ جعفر(ع‌) برمی‌گرداند و ابوالخطاب‌ را پدر معنوی و روحانی‌ او می‌داند.

برخی‌ بر این‌ باورند که‌ ابوالخطاب و اسماعیل‌ در زمان‌ حیات‌ امام‌ صادق‌(ع‌) به‌ یاری یکدیگر نظامی‌ از عقاید را پایه‌گذاری کردند که‌ اساس‌ اسماعیلیه شد[۲۴] اما دلیلی بر این مدعا وجود ندارد.

امامت اسماعیل

نوشتار اصلی: اسماعیلیه

اسماعیلیه نام عمومی فرقه‌هایی است که بعد از امام صادق(ع) به امامت فرزندش اسماعیل یا نواده‌اش محمد بن اسماعیل اعتقاد دارند.

دیدگاه اسماعیلیه

  • دیدگاه مبارکیه

به‌ گزارش‌ ابوحاتم‌ رازی،[۲۵] مبارکیه‌ قائل‌ به‌ مرگ‌ اسماعیل‌، و امامت‌ فرزندش‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ در زمان‌ حیات‌ امام‌ صادق‌(ع‌) بوده‌اند. به‌ اعتقاد این‌ گروه‌ اسماعیل‌ جانشین‌ امام‌ صادق‌(ع‌) بوده‌ است‌، اما چون‌ در زمان‌ حیات‌ پدر فوت‌ کرده‌، امام‌(ع) امر امامت‌ را به‌ محمد فرزند وی سپرده‌ است‌، زیرا پس‌ از امام‌ حسن‌ و امام‌ حسین‌(ع‌) جایز نیست‌ که‌ امامت‌ از برادر به‌ برادر منتقل‌ شود.[۲۶]

  • برخی شاخه‌های دیگر

در منابع اسماعیلی فاطمی و آثار قاضی‌ نعمان‌، نصی‌ درباره امامت‌ اسماعیل‌ نیامده، تنها، جعفر بن‌ منصور الیمن‌[۲۷]احادیث‌ غیرمشهوری را بدون‌ ذکر سلسله راویان‌، درباره امامت‌ اسماعیل‌ و نص‌ بر او آورده‌ است‌.

در برخی‌ منابع‌ اسماعیلی‌ و غیر اسماعیلی‌[۲۸] صریحاً گفته‌ شده‌ است‌ که‌ خلفای فاطمی نخست‌ به‌ جای اسماعیل‌، برادرش‌ عبدالله افطح را امام‌ و جد خود معرفی‌ می‌کرده‌اند و سپس‌ از این‌ امر عدول‌ کرده‌، و امامت‌ اسماعیل‌ را مطرح‌ کرده‌اند.

دیدگاه امامیه

علمای امامیه‌ منکر وجود نص‌ بر امامت‌ اسماعیل‌ بوده‌اند و گاهی روایاتی را نقل کرده‌اند که صریحاً امامت‌ اسماعیل‌ را رد کرده‌ است‌. حدیث‌ منقول‌ از فیض‌ بن‌ مختار از مشهورترین‌ احادیث‌ در این‌ باره‌ است‌.[۲۹] البته گزارش‌هایی‌ هم حاکی‌ از وجود نص‌ درباره اسماعیل‌ به‌ چشم‌ می‌خورد.[۳۰] شیعیان امامی، این روایات را با احادیث بداء توجیه می‌کنند.[۳۱]

  • بداء درباره اسماعیل

از دیدگاه‌ مفید، حصول‌ بداء درباره اسماعیل‌ مربوط به‌ کشته‌ شدن‌ اسماعیل‌ است‌.[۳۲] بدین‌معنا که‌ خداوند نخست‌ در سرنوشت‌اسماعیل‌ کشته‌ شدن‌ را مقدر کرده‌ بود و سپس‌ به‌ دعای امام‌ صادق‌(ع‌) بداء حاصل‌ شد و خداوند از کشته‌ شدن‌ وی درگذشت‌. مفید تفسیر ذکر شده‌ را مستند به‌ روایتی‌ از امام‌ صادق‌(ع‌) نموده‌ است‌.

در برخی‌ دیگر از منابع‌ امامیه‌، حصول‌ بداء درباره اسماعیل‌ از این‌ جهت‌ بوده‌ که‌ مردم‌ ظاهراً او را امام می‌دانسته‌اند و با مرگ‌ وی در زمان‌ حیات‌ پدر آنچه‌ سابقاً بر مردم‌ آشکار نبوده‌، بر ایشان‌ ظاهر شده‌ است‌. بنابراین‌ عقیده‌، بداء ظهور امری است‌ از جانب‌ خداوند که‌ قبلاً ظاهر نبوده‌، اگر چه‌ در علم‌ خداوند ظاهر بوده‌ است‌.[۳۳]

وفات

سالهای ۱۳۳،[۳۴]،۱۳۸[۳۵] و ۱۴۵[۳۶]به عنوان سال وفات اسماعیل در منابع متفاوت ذکر شده است. اما بنا به برخی دلایل، به نظر می‌رسد سال ۱۳۸ صحیح‌تر است.

  • محل دفن

اسماعیل‌ در منطقه‌ای به‌نام‌ عُرَیض‌ در نزدیکی‌ مدینه[۳۷]از دنیا رفت‌[۳۸] و تابوت‌ وی بر دوش‌ مردم‌ در حالی‌ به‌ گورستان‌ بقیع تشییع‌ شد[۳۹]که‌ امام‌ صادق‌(ع‌) با وضعیتی‌ غیرمعمول‌ پیشاپیش‌ آن‌ حرکت‌ می‌کرده‌ است‌. تا پیش از روی کار آمدن وهابیان و تخریب بقیع، بر فراز مدفن اسماعیل بارگاهی بوده است.

اختلاف در مرگ او پیش از پدرش

  • برخی منابع اسماعیلی

برخی‌ منابع‌ اسماعیلی، معتقدند اسماعیل‌ در زمان‌ حیات‌ پدر از دنیا نرفته‌ است[۴۰] و در برخی‌ ذکر شده‌ که‌ او مدتی‌ پس‌ از وفات‌ امام‌ صادق‌(ع‌) در بصره‌ بوده‌، و کراماتی‌ نیز از وی ظاهر شده‌ است‌.[۴۱]

  • سایر منابع

به‌ نظر بیشتر منابع‌[۴۲] و به اعتراف گزارشهای رسمی‌ اسماعیلیه‌،[۴۳] مرگ‌ اسماعیل در زمان‌ حیات‌ پدرش بوده‌ است‌.

تاکید امام صادق بر مرگ او

برپایه روایتی‌ از زرارة بن‌ اعین‌، ساعاتی‌ پس‌ از مرگ‌ اسماعیل‌ و پیش‌ از دفن‌ او، امام‌ صادق‌(ع‌) حدود ۳۰ تن‌ از یاران‌ نزدیک‌ خود را درباره مرگ‌ فرزندش‌ شاهد گرفت‌.[۴۴]

گویا جمعی‌ از پیروان‌ حضرت به‌ امامت‌ اسماعیل‌ پس‌ از ایشان‌ اعتقاد داشته‌اند و آشکارسازی مرگ‌ او، تنها برای زدودن‌ این‌ تصور از اذهان‌ بوده‌ است‌. تفسیری که‌ امامیه‌ از رفتار امام‌ ششم در مرگ‌ اسماعیل‌ دارند، منطبق‌ بر همین‌ دیدگاه‌ است‌.[۴۵] اما به نظر برخی منابع اسماعیلی، اعلام‌ مرگ‌ او توسط امام‌(ع) صرفاً برای فریب‌ دستگاه‌ حکومت‌ عباسی‌ که‌ درصدد متوقف‌ ساختن‌ حرکت‌ امامان‌ شیعی‌ بود، صورت‌ گرفت‌.[۴۶]

امام‌ صادق(ع) پیش‌ از دفن‌ اسماعیل‌ بارها پارچه‌ای که بر روی جسد او قرار داشت را کنار زده‌، و به‌ صورتی سعی‌ نموده‌ است‌ تا مرگ‌ او را بر همگان‌ آشکار سازد.[۴۷] به گزارش برخی‌ منابع‌، جعفر بن محمد(ع) جمعی‌ از بزرگان و مشایخ‌ و نیز والی‌ مدینه را که‌ از جانب‌ بنی عباس منصوب‌ بود، بر مرگ‌ اسماعیل‌ شاهد گرفت‌ و اقدام‌ به‌ تهیه محضر یا استشهادیه‌ای نمود که‌ خط و امضای شهود در آن‌ دیده‌ می‌شد.[۴۸]

مقبره اسماعیل

نقشه بقیع.jpg
  • قبل از تخریب

در دوره خلفای اسماعیلی ِ فاطمیان (۲۹۷ ۵۶۷ق.) که مهمترین مروّج این فرقه شمرده می‌شدند، آرامگاهی بزرگ بر قبر اسماعیل ساخته شد.[۴۹]مرقد اسماعیل با دیوارهایی بدون در و پنجره احاطه شده و در بیرون از گورستان به فاصله ۱۵ متری دیوار بقیع، در جهت غرب و روبه‌روی قبرهای ائمه قرار داشت. نیمی‌ از محوطه در خیابان و نیمی از آن در پیاده‌رو بود و زائران در پیاده رو به زیارت می‌پرداختند.[۵۰] این قبر، بر اساس نوشته مطری (درگذشته ۷۴۱ق.) مزاری بزرگ بود که در غربِ قبه عباس و چهار امام قرار داشت. قبر اسماعیل از سوی محبّان اهل بیت از شیعیان، به ویژه اسماعیلیه زیارت می‌شد و بر اساس گزارش عیاشی در قرن یازدهم هجری، بسیار پر رونق بود.[۵۱] حج‌گزاران شیعه ایرانی در سفر به مدینه، غالبا هنگام زیارت بقیع، به زیارت این امامزاده نیز می‌پرداخته‌اند و برخی از آنان در سفرنامه‌های خود، توصیفی از بارگاه او ثبت کرده‌اند. فرهاد میرزا(درگذشته ۱۳۰۵ قمری)که در سال ۱۲۹۲ قمری/۱۲۵۴ شمسی به مدینه رفته، گزارشی از این بارگاه ارائه کرده است.[۵۲]

  • بعد از تخریب

با قدرت‌گیری وهابیان در حجاز، مرقدها و بارگاه‌ها ویران شد. به سال ۱۳۹۴ق. هنگام زیرسازی خیابان غربی بقیع، محوطه پیرامون قبر اسماعیل تخریب و چنین شایع شد که جنازه او پس از سده‌ها به صورت سالم آشکار شده است.[۵۳] بر پایه برخی دیده‌ها و گفته‌های محلی[۵۴] با پیش‌بینی‌های صورت گرفته و با هماهنگی برخی از بزرگان اسماعیلیه[۵۵]، جسد اسماعیل به درون گورستان بقیع منتقل و نشانه ‌گذاری شد. محل دفن او به دلیل وصف‌های متفاوت و از میان رفتن نشانه‌ها، دقیقاً مشخص نیست. محل آن را درحوالی قبر ام‌البنین یا نزدیک شهیدان حرّه و یا در ۱۰ متری قبر حلیمه سعدیه در انتهای بقیع دانسته‌اند. [۵۶]

پانویس

  1. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۹.
  2. مفید، الارشاد، ص۲۸۴-۲۸۵
  3. فخر رازی، الشجره المبارکه، ۱۴۰۹ق، ص۱۰۱.
  4. فخر رازی، الشجره المبارکه، ص۱۰۱
  5. فخر رازی، الشجره المبارکه، ۱۴۰۹ق، ص۱۰۳
  6. ، سامراءسر السلسلة العلویه، ص۳۶
  7. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۴۶۹
  8. یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۵، ص۱۴۲.
  9. المجدی، ص۱۰۳
  10. ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۰ق، ج۲۰، ص۳۷.
  11. ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۰ق، ج۳۰، ص۳۰۹.
  12. ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۰ق، ج۱۲، ص۴۰.
  13. نوری، خاتمة المستدرک، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۸۵.
  14. نک: کشی‌، رجال، ص۳۰۲، ۴۰۱؛ ابن‌ بابویه‌، کمال‌الدین‌، ص۶۸-۶۹؛ زید نرسی‌، اصل، ص۴۹؛ ابن‌ شهر آشوب‌، المناقب، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۶۶.
  15. اشعری، المقالات و الفرق، ص‌۸۰-۸۱.
  16. نوبختی، فرق الشیعه، ص‌۵۷-۵۹.
  17. نیز نک: مسائل‌...، ۴۷
  18. الزینة، ص‌ ۲۸۹
  19. نک. لویس‌، ۴۱-۴۲
  20. ص‌ ۱۱
  21. نک. قاضی‌ نعمان‌، دعائم‌...، ۵۰/۱
  22. نک. بدوی‌، ۱۹
  23. ص‌ ۲۹۰
  24. نک. لویس‌، ۴۲
  25. ص ۲۸۹
  26. اشعری، المقالات و الفرق، ص۸۱-۸۰؛ نوبختی، فرق الشیعه، ص۵۸.
  27. جعفر بن‌ منصور الیمن‌، سرائر و اسرار النطقاء، ص‌۲۵۶.
  28. نک: همدانی‌، فی‌ نسب‌ الخلفاء الفاطمیین‌، ص۹-۱۲؛ ابن‌ حزم‌، جمهرة انساب العرب، ص۵۹.
  29. سیدمرتضی‌، ۱۰۱-۱۰۲؛ طبرسی‌، ۲۸۴؛ صفار، ۴۹۲؛ ابن‌ بابویه‌، کمال‌الدین‌، ۷۰-۷۱؛ کشی‌، ۳۵۴-۳۵۶
  30. نک: طوسی‌، ۸۲ -۸۳، ۲۰۰-۲۰۲
  31. زیدنرسی‌، ۴۹؛ ابن‌ بابویه‌، التوحید، ۳۳۶؛ سیدمرتضی‌، ۱۰۲-۱۰۱
  32. نگاه کنید. سیدمرتضی‌، ۱۰۲
  33. نک. طوسی‌، همانجا
  34. ابن‌ عنبه‌، ص۲۳۳
  35. عمری، ص‌ ۱۰۰ و مقریزی‌، ص‌ ۱۵
  36. نک: قزوینی‌، ج۳،ص۳۰۹
  37. تاریخ قم، ص۲۲۴
  38. المعتبر، ج۱، ص۲۶۱؛ سر السلسلة العلویه، ص۳۴
  39. سر السلسلة العلویه، ص۳۴؛ المجدی، ص۱۰۰
  40. جعفر، ص۲۶۲؛ ابوالفوارس‌، ص۳۶-۳۷؛ شهرستانی‌، ج۱، ص۱۶۷ جوینی‌، ج۳، ص۱۴۶
  41. جعفر، همانجا؛ صفدی، ج۹، ص۱۰۲؛ نیز نگاه کنید: حامدی، ص۱۹۲؛ «التراتیب»، ص۱۳۶-۱۳۷
  42. سعدبن‌عبدالله‌، ۸۰؛ مفید، ۲۸۵؛قاضی‌ نعمان‌، ج۱۱، ص۳۰۹
  43. نک: قاضی‌ نعمان‌، همان؛ ادریس‌، ج۴،ص۳۳۴
  44. نعمانی‌، ۴۶۷-۴۶۹؛ ابن‌ شهر آشوب‌، المناقب، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷
  45. سیدمرتضی‌، ۱۰۱-۱۰۲؛ طبرسی‌، ۲۸۴
  46. جعفر، ص۲۶۲؛ ابوالفوارس‌، ص۳۶-۳۷؛ شهرستانی‌، ج۱، ص۱۶۷؛ جوینی‌، ج۳،ص۱۴۶.
  47. قاضی‌ نعمان‌، شرح‌، ج۱۱، ص۳۰۹؛ ابونصر، ص۳۴؛ مفید، ص۲۸۵؛ جوینی‌، ج۳، ص۱۴۶؛ طبرسی‌، ص۲۸۴؛ ابن‌ بابویه‌، کمال‌الدین‌، ص۶۹
  48. جعفر، ص۲۶۲؛ شهرستانی‌، ج۱، ص۱۶۷؛ جوینی‌، همانجا
  49. التعریف بما آنست الهجره، ص۱۲۱
  50. تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۲۹۰-۲۸۹
  51. المدینة المنوره فی رحلة العیاشی، أمحزون، ص۱۷۵.
  52. سفرنامه حج فرهاد میرزا معتمدالدوله، ص۱۵۸.
  53. تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۲۹۰
  54. تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۲۹۰؛ آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۳۴۸
  55. آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۳۴۸
  56. تاریخ حرم ائمه بقیع، ص۲۹۱

منابع

  • ابن‌ بابویه‌، محمد، التوحید، به‌کوشش‌ هاشم‌ حسینی‌ تهرانی‌، تهران‌، ۱۳۹۸ق‌.
  • همو، کمال‌الدین‌، به‌کوشش‌ محمد موسوی‌ خرسان‌، نجف‌، ۱۳۸۹ق‌/۱۹۷۰م‌.
  • ابن‌ حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
  • ابن‌ شهر آشوب‌، محمد، المناقب‌، قم‌، نشر علامه، ۱۳۷۹ق‌.
  • ابن‌ عنبه‌، احمد، عمدة الطالب‌، به‌کوشش‌ محمدحسن‌ آل‌ طالقانی‌، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/۱۹۶۱م‌.
  • ابوحاتم‌ رازی‌، احمد، «الزینة»، همراه‌ الغلو و الفرق‌ الغالیة فی‌ الاسلام‌ سلّوم‌ سامرایی‌، بغداد، ۱۳۹۲ق‌/۱۹۷۲م‌.
  • ابوالفوارس‌، احمد، الرسالة فی‌ الامامة، به‌کوشش‌ س‌. ن‌. مکارم‌، نیویورک‌، ۱۹۷۳م‌.
  • ابونصر بخاری‌، سهل‌، سرّ السلسلة العلویة، به‌کوشش‌ محمد صادق‌ بحرالعلوم‌، نجف‌، ۱۳۸۱ق‌/ ۱۹۶۲م‌.
  • ابویعقوب‌ سجزی‌، اثبات‌ النبوءات‌، به‌کوشش‌ عارف‌ تامر، بیروت‌، ۱۹۶۶م‌.
  • ادریس‌ بن‌ حسن‌، عیون‌ الاخبار و فنون‌ الا¸ثار، به‌کوشش‌ مصطفی‌ غالب‌، بیروت‌، ۱۹۸۵م‌.
  • «ام‌ الکتاب‌۱» (نک: مل).
  • بخاری، ابی نصر، سر السلسلة العلویه، قم، الرضی، ۱۴۱۳ق.
  • بدوی‌، عبدالرحمان‌، شخصیات‌قلقة، قاهره‌، ۱۹۶۴م‌.
  • «التراتیب‌»، همراه‌ اخبار القرامطة، به‌کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ۱۴۰۰ق‌/۱۹۸۰م‌.
  • جعفر بن‌ منصور الیمن‌، سرائر و اسرار النطقاء، به‌کوشش‌ مصطفی‌ غالب‌، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م‌.
  • جعفریان رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش.
  • جوینی‌، عطاملک‌، تاریخ‌ جهانگشا، به‌کوشش‌ محمد قزوینی‌، لیدن‌، ۱۳۵۵ق‌/۱۹۳۷م‌.
  • حامدی‌، ابراهیم‌، کنز الولد، به‌کوشش‌ مصطفی‌ غالب‌، بیروت‌، ۱۹۷۹م‌.
  • دیلمی‌، محمد، بیان‌ مذهب‌ الباطنیة و بطلانه‌، به‌کوشش‌ رودلف‌ اشتروتمان‌، استانبول‌، ۱۹۳۸م‌.
  • الذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر: به کوشش عمر عبدالسلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۰ق.
  • رشیدالدین‌ فضل‌الله‌، جامع‌ التواریخ‌، به‌ کوشش‌ محمدتقی‌ دانش‌پژوه‌ و محمد مدرسی‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
  • زبیری‌، مصعب‌، نسب‌ قریش‌، به‌کوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ۱۹۵۳م‌.
  • زید نرسی‌، «اصل‌»، الاصول‌ الستة عشر، قم‌، ۱۳۶۳ش‌.
  • سعد بن‌ عبدالله‌ اشعری‌، المقالات‌ و الفرق‌، به‌کوشش‌ محمدجواد مشکور، تهران‌، ۱۹۶۳م‌.
  • سیدمرتضی‌، علی‌، الفصول‌ المختارة من‌ العیون‌ و المحاسن‌ شیخ‌ مفید، نجف‌، مطبعة حیدریه‌.
  • شهرستانی‌، محمد، الملل‌ و النحل‌، به‌کوشش‌ محمدسید کیلانی‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
  • صفار، محمد، بصائر الدرجات‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق‌.
  • صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌کوشش‌ فان‌ اس‌، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
  • طبرسی‌، فضل‌، اعلام‌ الوری‌، به‌کوشش‌ علی‌اکبر غفاری‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
  • طوسی‌، محمد، الغیبة، به‌کوشش‌ عبادالله‌ تهرانی‌ و علی‌احمد ناصح‌، قم‌، ۱۴۱۱ق‌.
  • علوی، علی بن محمد علوی، المجدی فی انساب الطالبیین، به کوشش المهدوی، قم، مکتبة النجفی، ۱۴۰۹ق؛
  • عمری‌، علی‌، المجدی‌، به‌کوشش‌ احمد مهدوی‌ دامغانی‌، قم‌، ۱۴۰۹ق‌.
  • العیاشی، به کوشش محمد محزون، المدینة المنورة فی رحلة العیاشی، کویت، دار الارقم، ۱۴۰۶ق.
  • فخر رازی، الشجره المبارکه فی النساب الطالبیه، منشورات مکتبه آیه الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۹ق.
  • فرهاد میرزا، سفرنامه فرهادمیرزا، تصحیح غلامرضا مجد طباطبایی، موسسه مطبوعاتی علمی، تهران، ۱۳۶۶ش.
  • قاضی‌ نعمان‌، دعائم‌ الاسلام‌، به‌کوشش‌ آصف‌ فیضی‌، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌/۱۹۶۲م‌.
  • همو، شرح‌ الاخبار، قم‌، موسسة النشر الاسلامی‌.
  • قزوینی‌، محمد، تعلیقات‌ بر تاریخ‌ جهانگشا (نک: هم، جوینی‌).
  • قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، ترجمه: عبدالملک قمی، به کوشش تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
  • حلی، جعفر بن حسن بن یحیی بن سعید حلی، معروف به محقق حلی، المعتبر، مؤسسه سید الشهداء، ۱۳۶۳ش.
  • کشی‌، محمد، معرفة الرجال‌، اختیار طوسی‌، به‌کوشش‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
  • مسائل‌ الامامة، منسوب‌ به‌ ناشی‌´ اکبر، به‌کوشش‌ فان‌ اس‌، بیروت‌، ۱۹۷۱م‌.
  • مفید، محمد، الارشاد، نجف‌، ۱۳۸۲ق‌ و قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ ق.
  • مقریزی‌، احمد، اتعاظ الحنفاء، به‌کوشش‌ جمال‌الدین‌ شیال‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.
  • نجمی، محمد صادق، تاریخ حرم ائمه بقیع، قم، مشعر، ۱۳۸۰ش.
  • نشوان‌ حمیری‌، الحور العین‌، به‌کوشش‌ کمال‌ مصطفی‌، قاهره‌، ۱۳۶۷ق‌/۱۹۴۸م‌.
  • نصیرالدین‌ طوسی‌، «قواعد العقاید»، همراه‌ تلخیص‌ المحصل‌، به‌کوشش‌ عبدالله‌ نورانی‌، تهران‌، ۱۳۵۹ش‌.
  • نعمانی‌، محمد، غیبت‌، ترجمة محمدجواد غفاری‌، تهران‌، ۱۳۶۳ش‌.
  • نوبختی‌، حسن‌، فرق‌ الشیعة، به‌ کوشش‌ هلموت‌ ری‌تر، استانبول‌، ۱۹۳۱م‌.
  • نوری، میرزا حسین، خاتمة المستدرک، قم، آل البیت، ۱۴۱۵ق.
  • همدانی‌، حسین‌، فی‌ نسب‌ الخلفاء الفاطمیین‌، قاهره‌، ۱۹۵۸م‌.
  • یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۵م؛
  • Daftary. Farhad, The Isma'ilis : Their History and Doctrines, Cambridge , 1990.
  • Lewis , Bernard , The Origins of Isma'ilism , Cambridge , 1940.
  • X Ummu'l- kit ? b n , ed. W. Ivanow, Der Islam, Berlin, 1936, vol. XXIII

</div>

پیوند به بیرون