لویی ماسینیون
| از برجستهترین خاورشناسان و اسلامشناسان غربی | |
 لویی ماسینیون ۱۹۵۶م در مراکش | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| مذهب | مسیحی کاتولیک |
| زادروز | ۱۸۸۳م |
| زادگاه | فرانسه |
| محل زندگی | فرانسه |
| وفات | ۱۹۶۲م |
| محل دفن | پاریس |
| اطلاعات علمی | |
| تحصیلات | تاریخ • باستانشناسی • جغرافیا |
| محل تحصیل | مدرسه مطالعات عالیه سوربن |
| شاگردان | هانری کربن |
| آثار | سلمان پاک و شکوفههای اسلام ایرانی • مباهله و تقدیس حضرت فاطمه(س) • مصائب حلاج |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| تخصص | خاورشناسی • اسلامشناسی • ایرانشناسی |
| فعالیتها | تدریس • تحقیق • فعالیت سیاسی اجتماعی به نفع مسلمانان مستعمرات فرانسه |
| اطلاعات دیگر | |
لویی ماسِینِیون (به فرانسوی: Louis Massignon) شرقشناس، اسلامشناس، ایرانشناس و متخصص تصوف اسلامی اهل فرانسه که از جمله برجستهترین شرقشناسان بهشمار رفته است. نگاه عمیق ماسینیون به اسلام و تلاش همدلانه او برای ارائه آنْ عاملی برای تغییر نگاه غربیان به میراث علمی و معنوی اسلامی قلمداد شده است.
یکی از محورهای اصلی کار ماسینیون، شیعهپژوهی بود؛ سفر او به عراق او را با میراث معنوی شیعه آشنا کرد و در پی آن، تحقیقات گستردهای در زمینههای متنوعی مانند تاریخ تحول و پیدایش مذاهب و فرق شیعه انجام داد و آثار متعددی درباره شخصیتهای شیعی، از جمله حضرت فاطمه(س) و سلمان فارسی تألیف کرد.
تأثیر او بر جریان شیعهپژوهی و شاگردانش نیز چشمگیر بود؛ هانری کربن و علی شریعتی از جمله کسانیاند که تحت تأثیر عمیق او قرار گرفتند. ماسینیون دهها کتاب و مقاله درباره مباحث اسلامی و ارتباط اسلام و مسیحیت تألیف کرد که برخی آثارش به فارسی و عربی نیز ترجمه شدهاند، از جمله سلمان پاک، شکوفههای اسلام ایرانی و مباهله و تقدیس حضرت فاطمه(س).
بااینحال، بر شخصیت علمی و عملی ماسینیون نقدهایی وارد شده است؛ از جمله اینکه فعالیتهای اسلامشناسانه او را ضد اسلام و در راستای تسهیل سلطه قدرتهای استعمارگر غربی بر مسلمانان تلقی کردهاند. برخی محققان این موضوع را رد کردهاند و گفتههای معتقدان این موضوع را فاقد دلیل خواندهاند.
معرفی و جایگاه
لویی ماسینیون (به فرانسوی: Louis Massignon) خاورشناس، اسلامشناس،[۱] ایرانشناس[۲] و متخصص تصوف اسلامی[۳] اهل فرانسه که از جمله برجستهترین شرقشناسان بهشمار رفته است.[۴] نگاه عمیق ماسینیون به اسلام و تلاش همدلانه او برای ارائه آنْ عاملی برای تغییر نگاه غربیان به میراث علمی و معنوی اسلامی قلمداد شده است.[۵]
فعالیتهای اسلامشناسانه ماسینیون شامل تدریس،[۶] تألیف،[۷] عضویت در مجامع علمی و دانشگاهی[۸] و سردبیری مجلات تخصصی اسلامشناسی بوده است.[۹] روش او در اسلامشناسی و شیعهپژوهی نقادانه، پدیدارشناسانه، متنوع، متکی بر منابع گسترده و بهدور از پیشداوری دانسته شده است.[۱۰] تصوف، بهویژه پژوهش درباره حسین بن منصور حلاج، از محورهای اصلی مطالعات او بود[۱۱] و برخلاف برخی شرقشناسان، منشأ تصوف را قرآن و سنت میدانست.[۱۲]
برخی پژوهشگران معتقدند مطالعات علمی ماسینیون درباره اسلام با همدلی اجتماعی و سیاسی او نسبت به جهان اسلام همراه بوده است.[۱۳] او پس از سلطه فرانسه بر برخی سرزمینهای اسلامی، خواستار تعامل سازنده با مسلمانان و ساخت مسجدی در پاریس شد.[۱۴] ماسینیون همچنین سالها با سیاستهای نژادپرستانه فرانسه در مستعمرات، بهویژه الجزایر، مخالفت کرد و حتی در جریان اعتراض به بیعدالتی علیه زندانیان مسلمان به زندان افتاد.[۱۵] افزونبر این، او از مخالفان صهیونیسم بود و برای پایان اشغالگری اسرائیل و حمایت از حقوق فلسطینیان تلاش میکرد.[۱۶]
برای ماسینیون بزرگداشتهایی برگزار شده است؛ از جمله پس از مرگ او در سال ۱۹۶۲م (۱۳۴۱ش)، مجلس بزرگداشتی در دانشگاه تهران برگزار شد و کسانی چون هانری کربن در آن به سخنرانی پرداختند.[۱۷] همچنین، در سال ۱۳۸۶ش، بزرگداشتی برای ماسینیون بههمت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در تهران برگزار شد.[۱۸]
کارنامه شیعهپژوهی: انگیزه و تأثیر
یکی از جنبههای اسلامشناسی ماسینیون شیعهپژوهی قلمداد شده است.[۱۹] سفر ماسینیون به عراق را موجب توجه او به میراث معنوی شیعه دانستهاند:[۲۰] ماسینیون در سفر به نجف، کربلا و کوفه، اماکن مقدس شیعه[۲۱] از جمله مرقد سلمان فارسی را زیارت کرد[۲۲] و همین زیارت، در کنار روایت «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَيْتِ» از پیامبر(ص) عاملی برای توجه پژوهشی او به سلمان فارسی و نگارش کتاب سلمان پاک دانسته شده است.[۲۳]
تحقیقات شیعهپژوهی ماسینیون گسترده و متنوع است و موضوعاتی مانند تاریخ شکلگیری فرق شیعه[۲۴] و شخصیتهایی چون حضرت فاطمه(س)، سلمان فارسی و حسین بن روح نوبختی را دربر میگیرد.[۲۵] از نظر شریعتی ویژگی پژوهش ماسینیون درباره حضرت فاطمه(س) در ترسیم تأثیر آن حضرت بر تاریخ اسلام از طریق زندهنگهداشتن روح عدالتخواهی و مبارزه با ظلم و تبعیض است.[۲۶]
فراتر از پژوهشهای شخصی ماسینیون درباره تشیع، تأثیر او بر جریان شیعهپژوهی نیز چشمگیر قلمداد شده است.[۲۷] از جمله شاگردان او هانری کربن است[۲۸] که آشنایی با ماسینیون مسیر فکری و علمیاش را بهسوی فلسفه معنوی شیعه تغییر داد.[۲۹] همچنین عباس اقبال آشتیانی ماسینیون را مشوق خود در نگارش کتاب درباره خاندان نوبختی میدانست؛[۳۰] اثری که بعدها خودِ ماسینیون از آن بهره برد.[۳۱]
ماسینیون و علی شریعتی
در میان شاگردان ماسینیون، تأثیر او بر علی شریعتی، نظریهپرداز ایرانی تشیع انقلابی، قابل توجه گزارش شده است؛[۳۲] شریعتی در مقاله مناقشهبرانگیزش «معبودهای من»[۳۳] این تأثیر را در حد «اعجاز» برشمرده است.[۳۴] رسوخ اندیشههای معنوی و عرفانی، تکیه بر مشترکات توحیدی ادیان ابراهیمی و تقویت توجه اجتماعی-سیاسی به محرومان و مستضعفان از جمله زمینههای تأثیر ماسینیون بر شریعتی تلقی شده است.[۳۵] نقل شده که شریعتی در جواب کسی که ماسینیون را مانند سایر شرقشناسان به فریبکاری متهم میکند میگوید که ماسینیون با همه آنان فرق میکند.[۳۶]
در منابع آمده که شریعتی در فاصله سالهای ۱۹۶۰-۱۹۶۲م دستیار ماسینیون در انجام پژوهشی درباره حضرت فاطمه(س) بوده است.[۳۷] در سال ۱۳۵۱ش، شریعتی ضمن خطابهای درباره حضرت زهرا(س) مطالبش را حاصل تحقیقات ماسینیون خواند.[۳۸] این خطابه بعداً با عنوان کتاب فاطمه فاطمه است بهچاپ رسید.[۳۹] شریعتی در آنجا ماسینیون را «انسان بزرگ» و «اسلامشناس بزرگوار» خوانده که با دیدن «گور در هم شکسته» سلمان در کنار «ایوان برافراشته» کسری نگاهش را از ظواهر اسلام به معنویت آن متوجه کرده است.[۴۰] او حاصل این توجه را پرداختن ماسینیون به سه «روح انقلابی» اسلام، فاطمه(س)، سلمان و حلاج، دانسته است.[۴۱] در همین زمینه، شریعتی کتاب دیگری از ماسینیون درباره سلمان فارسی را به فارسی ترجمه کرد.[۴۲]
آثار
بهگزارش منابع، از ماسینیون دهها کتاب و مقاله (از جمله مقالاتی در دانشنامه اسلام) درباره مباحث مختلف اسلامی و ارتباط اسلام و مسیحیت بر جای مانده که برخی به فارسی و عربی ترجمه شده است؛[۴۳] از جمله:
- سلمان پاک و شکوفههای اسلام ایرانی
- مباهله و تقدیس حضرت فاطمه(س)
- جغرافیای تاریخی کوفه
- ریشههای اصطلاحات فنی عرفان اسلامی
- مصائب حلاج
- سه نیایش ابراهیم(ع)
- «فاطمه(س) دختر رسول خدا(ص) و جایگاه او در میان شیعه»
- «شیوههای درک هنری در جهان اسلام»
- «مقدسان مسلمان مدفون در بغداد»
- «حسین بن روح نوبختی»
- «قرامطه»
- «نوبختی»
- «تصوف»
- «طریقت»[۴۴]
زندگی، تحصیل و تدریس
لویی ماسینیون در سال ۱۸۸۳م در خانوادهای مذهبی و فرهنگدوست در فرانسه به دنیا آمد.[۴۵] فضای فرهنگی فرانسه در دوران جوانی او و ارتباط گسترده این کشور با سرزمینهای اسلامی شمال آفریقا، زمینهساز علاقهاش به شرق و جهان اسلام شد.[۴۶] سفرهای او به مناطق اسلامی مانند عثمانی[۴۷] و الجزایر[۴۸] نیز نقش مهمی در آشنایی عمیقترش با اسلام داشت. ماسینیون تحصیلات خود را در مدرسه عالی سوربن در رشتههایی چون تاریخ، باستانشناسی، جغرافیا و شرقشناسی ادامه داد.[۴۹]
ماسینیون در سال ۱۹۰۷م همراه هیئت باستانشناسی فرانسه به مصر و عراق سفر کرد.[۵۰] گفته میشود در عراق، در کنار ویرانههای طاق کسری با تجربهای معنوی مواجه شد: مردی مرموز سیدی با عمامه سبز قرآن میخواند[۵۱] و این رخداد که ماسینیون آن را «کشف خدا» نامید، توجه او را به امور معنوی بیش از پیش جلب کرد.[۵۲] او در سال ۱۹۲۲م از رساله دکترای خود درباره حلاج دفاع کرد[۵۳] و از ۱۹۱۹م تا ۱۹۴۵ به تدریس جامعهشناسی اسلامی در کلوژ دوفرانس پرداخت؛ از ۱۹۳۲م نیز در مدرسه عالی سوربن مطالعات اسلامی را آموزش میداد.[۵۴] ماسینیون در سال ۱۹۶۲م در پاریس درگذشت.[۵۵]
نقدها
به کارنامه علمی و اجتماعی-سیاسی ماسینیون نقدهایی نیز وارد شده است. برخی محققان اهلسنت[۵۶] و شیعه فعالیتهای اسلامشناسانه او را ضد اسلام و در خدمت تسهیل سلطه قدرتهای استعمارگر غربی بر مسلمانان دانستهاند. برای نمونه، لطفالله صافی گلپایگانی، مرجع تقلید شیعه، ماسینیون را مأمور وزارت مستعمرات فرانسه معرفی کرده و ادعا کرده که او با طرح نظریاتی درباره رشد زبانهای محلی در میان ملل عرب مسلمان، قصد ایجاد تفرقه و دورکردن آنان از زبان قرآن و هدایتهای اسلامی را داشته است.[۵۷] بااینحال، برخی محققان این اتهام را رد کرده و گفتههای طرفداران آن را فاقد دلیل دانستهاند.[۵۸]
نقد دیگری که به کارنامه علمی و اجتماعی-سیاسی ماسینیون وارد شده، حمایت او از صهیونیسم در جوانی است و برخی او را در نتیجه «عامل صهیونیسم» دانستهاند.[۵۹] بااینحال، اشاره شده است که این حمایت در دوران جوانی و پیش از تأسیس دولت اسرائیل بوده است.[۶۰] پس از تشکیل اسرائیل و وقوع جنایات علیه فلسطینیان، ماسینیون علیه این دولت و در حمایت از حقوق فلسطینیان موضع گرفت.[۶۱]
بر برخی دیدگاههای اسلامشناسانه و شیعهپژوهانه ماسینیون نیز نقدهایی وارد شده است. بهطور مثال، از کتاب سلمان پاک[۶۲] چنین برداشت شده که او امام علی(ع) و اهلبیت(ع) را شایستهترین افراد پس از پیامبر(ص) میدانسته، اما جانشینی در واقعه غدیر را صرفاً معنوی تلقی کرده است.[۶۳] مخالفان این دیدگاه با استناد به آیات و روایاتی مانند آیه ولایت و حدیث منزلت تأکید کردهاند که ولایت امام علی(ع) علاوهبر معنوی، جنبههای سیاسی و علمی نیز داشته است.[۶۴] همچنین، نظر ماسینیون درباره عدم مواخات بین پیامبر(ص) و امام علی(ع)[۶۵] نیز مورد نقد قرار گرفته و با بسیاری از متون تاریخی متقدم مغایر دانسته شده است.[۶۶]
پانویس
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۷.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۸.
- ↑ ژامبه، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ص۱۳.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۸.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۸-۳۷۹؛ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۵.
- ↑ دهشیری، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، ص۱۱۶-۱۱۵.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۹.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۶۰-۶۵.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۹؛ مطهری، علل گرایش به مادیگری، ۱۳۸۳ش، ص۲۴-۲۵؛ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۳-۱۴۴.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام ایران، ۱۳۸۲ش، ص۵۵۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۹؛ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۱؛ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰-۵۱.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۴.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۱.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۴-۵۵.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۷.
- ↑ «همایش مراسم نكوداشت لويی ماسينيون، اسلامشناس فرانسوی»، در تارنمای مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۹.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶-۴۷.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰.
- ↑ ژامبه، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ص۱۳.
- ↑ ژامبه، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ص۱۳.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۱۱ش، مقدمه، ص۱۴.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۵.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸-۱۷۹.
- ↑ شریعتی، کویر، تهران، ص۷۸-۸۲.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹-۱۸۱.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۹۱-۶۹۲؛ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۷؛ دهشیری، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، ص۱۱۵-۱۱۶.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۴-۳۸۵؛ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶-۴۷؛ دهشیری، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، ص۱۱۶-۱۱۵.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۳۹.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۷ش.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۸.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۷ش.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۹۰.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۵.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۸.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۸.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۵.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: دسوقی، سير تاريخی و ارزيابی انديشه خاورشناسی، ۱۳۷۶ش، ص۱۰۹.
- ↑ صافی گلپایگانی، پاسخ به ده پرسش، ۱۳۹۳ش، ص۸۶.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: متولی، «عرصههای عملکرد صهیونیزم بین الملل»، ص۱۵۷.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۴-۵۵.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۴-۵۵.
- ↑ ماسینیون، سلمان پاک، تهران، ص۱۴۸-۱۴۹.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۶.
- ↑ ماسینیون، سلمان پاک، تهران، ص۱۴۸.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۹-۵۱؛ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۷-۵۸.
یادداشت
- ↑ عنوان اصلی کتاب به زبان فرانسوی، Salmân Pâk et les prémices spirituelles de l'Islam iranien، با کاربرد واژهٔ «پاک» و عبارت «نخستین شکوفههای معنوی» بر نقش بنیادین سلمان در تکوین عرفان اسلامی در ایران تأکید دارد. این عنوان در ترجمهٔ انگلیسی به Salmān Pāk and the spiritual beginnings of Iranian Islām تغییر یافته است.
منابع
- افقه، علی، «لویی ماسینیون»، در یغما، شماره ۱۷، آذر ۱۳۴۱ش.
- اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، مطبعه مجلس، ۱۳۱۱ش.
- بارانی، محمدرضا و وصال حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، در مطالعات تاریخ اسلام، شماره ۳۸، پاییز ۱۳۹۷ش.
- بدوی، عبدالرحمن، فرهنگ کامل خاورشناسان، ترجمه شکرالله خاکرند، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۵ش.
- دسوقی، محمد، سير تاريخی و ارزيابی انديشه خاورشناسی، ترجمه محمودرضا افتخارزاده، تهران، انتشارات هزاران، ۱۳۷۶ش.
- دهشیری، سید ضیاءالدین، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، در نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال بیست و هفتم، شماره ۱ و ۲، بهار و تابستان ۱۳۶۸ش.
- رضانژاد، الهام، «پدیدارشناسی چیست و چگونه میتوان آن را در زندگی روزمره کاربردپذیر کرد؟»، در تارنمای مرکز آموزشهای آزاد تخصصی علوم انسانی، درج: ۲۶ آبان ۱۴۰۰ش، بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۳ش.
- رهنما، علی، مسلمانی در جستوجوی ناکجا (زندگینامه سیاسی علی شریعتی)، ترجمه کیومرث قرقلو، تهران، انتشارات گام نو، ۱۳۸۳ش.
- ژامبه، کریستین، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ترجمه حسین اسماعیلی ابهریان، در ماهنامه اطلاعات حکمت و فلسفه، سال چهارم، شماره ۲، اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
- شریعتی، علی، فاطمه فاطمه است، تهران، نشر آیت، ۱۳۵۷ش.
- طامه، مجید، «ماسینیون، لویی»، در ایرانشناسی و ایرانشناسان (برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی: ج۴)، بهکوشش سمیه پهلوان، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۹ش.
- حسینی طباطبایی، سید مصطفی، نقد آثار خاورشناسان، تهران، انتشارات چاپخش، ۱۳۷۵ش.
- ساجدی، طهمورث، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، در نامه فرهنگستان، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۹ش.
- شریعتی، علی، کویر، تهران، بینا، بیتا.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، پاسخ به ده پرسش: پیرامون امامت، خصائص و اوصاف حضرت مهدی (ع)، قم، دفتر تنظيم و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۳ش.
- کاباستیونس، ریچاد، «آغازگاه پدیدارشناسی»، در تاریخ فلسفه راتلج (ج۸:فلسفه قارهای در سده بیستم)، ویراستار ریچارد کرنی، ترجمه حسن مرتضوی، تهران، نشر چشمه، ۱۴۰۰ش.
- ماسینیون، لویی، سلمان پاک، ترجمه علی شریعتی، تهران، انتشارات حسینیه ارشاد، بیتا.
- متولی، یاسر، «عرصههای عملکرد صهیونیسم بینالملل»، در مجله شمیم معرفت، شماره ۲۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام ایران، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۲ش.
- مطهری، مرتضی، علل گرایش به مادیگری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۳ش.
- «همایش مراسم نكوداشت لويی ماسينيون، اسلامشناس فرانسوی»، در تارنمای مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، درج: ۵ تیر ۱۳۸۶ش، بازدید: ۱۸ تیر ۱۴۰۳ش.
تشیع در اروپا | ||
|---|---|---|
| مناطق | آذربایجان • ارمنستان • اسپانیا • استونی • آلبانی • آلمان • اتریش • اوکراین • ایتالیا • ایرلند • انگلیس • بلژیک • بلغارستان • بلا روس • بوسنی و هرزگوین • پرتغال • ترکیه • چک • دانمارک • روسیه • رومانی • سوئد • سوئیس • صربستان • فرانسه • فنلاند • قبرس • کوزوو • کرواسی • گرجستان • لهستان • لوکزامبورگ • لتونی • لیتوانی • مالت • مجارستان • مقدونیه شمالی • مولداوی • موناکو • مونته نگرو • نروژ • هلند • یونان |  |
| مؤسسات | مرکز اسلامی انگلیس • مرکز اسلامی هامبورگ • آکادمی علمی اسلامی آلمان • بنیاد امام خویی • مجمع اسلامی جهانی • مؤسسه محمدی تراست • فدراسیون جهانی شیعیان خوجه اثناعشری • مرکز اسلامی امام رضا بیرمنگام • مرکز اسلامی امام علی وین • مرکز اسلامی منچستر • مرکز اسلامی اهلبیت سوئیس • مرکز اسلامی امام علی استکهلم • مرکز اسلامی اهلبیت ایرلند • مرکز اسلامی رسالت اهلبیت فنلاند • مسجد امام علی(ع) دانمارک • مرکز اسلامی زینبیه استکهلم • بنیاد مطالعات اسلامی روسیه • سازمان حسین کیست؟ | |
| شخصیتهای شیعی | ||
| شیعهپژوهان | ||
| آثار شیعهپژوهان | ||