دارالفنون
دارالفنون یکی از مدارس نظاممند در ایران بود که به جهت اولین بودن، باعث تحول در نظام آموزشی ایران شد. سنگ بنای این مدرسه را امیرکبیر در سال ۱۲۶۶ق چید و در سال ۱۲۶۸ق به صورت رسمی بازگشایی شد.
رشته های تحصیلی در مدرسه عموما نظامی و فنی بود، اما بعدها رشته ادبیات نیز به آنها اضافه شد. مدرسه کم کم با افول مواجه شد و رشتهها به خاطر تاسیس دانشگاه در تهران، عموما تعطیل شدند و به همین خاطر، مدرسه از حالت دانشگاهی به دبیرستان تغییر کاربری داد و در نهایت نیز به موزه تبدیل شد.
تحول در نظام آموزشی ایران
نظام رسمی آموزش و پروش در ایران، با تأسیس مدرسه دارالفنون آغاز شد.[۱] این مدرسه نخستین مدرسه تأسیس شده به دست دولت بود و مستقیماً زیر نظر دولت اداره میشد.[۲] با وجود بهکارگیری معلمان اروپایی در این مدرسه، فرهنگ غربی در نظام آموزشی ایران رسوخ کرد.[۳] تأسیس چنین مدرسه ای در ایران توسط دولت، حامل پیامی بود. دولت لزوم اصلاحات فوری در نظام آموزشی را ضروری تشخیص داده بود که گام نخست در تحول آموزشی ایران به حساب میآمد. با این وجود بسیاری از مخالفان اروپایی شدن تحصیل در ایران، با ساخت چنین مدرسه ای موافق نبودند.[۴]
وجود مدرسه دارالفنون در شناخت فرهنگ غربی به شدت مؤثر واقع شد.[۵] در بین تحصیل و تدریس، موضوع تألیف و پژوهش در مدرسه نیز پیگیری شد و موجب ترجمه و تألیف آثاری در زمینه تحصیل و کتب درسی شد. به عقیده محمودآبادی، دارالفنون به عنوان یک نهاد و بنیاد فرهنگی در ایران در سه محور اصلی تأثیرگذاری داشت:[۶]
- پدیدار کردن عقلانیت گرایی در جامعه محصل ایران
- توزیع کتابهایی با موضوع آشنایی با تمدن غرب در سراسر ایران
- تأثیرگذاری بر درخواستهای مردم و مقدمهای برای ایجاد مشروطیت در ایران
تاریخچه
امیرکبیر در سال ۱۲۶۶ق تأسیس دارالفنون را پیشنهاد داد.[۷] او پس از سفر به روسیه و مشاهده مدارس فنی و نظامی، ایده ایجاد مدرسه مشابهی در ایران را در ذهن داشت.[۸] همچنین شنیدن خبر تأسیس دارالفنون در ترکیه در سال ۱۲۶۳ق، علاقهاش را برای این کار بیشتر کرد.[۹] به گفتهٔ عباس میلانی، در زمان تأسیس، جمعی از روحانیون بهدلیل ترس از تضعیف جایگاه آموزشی و قضایی خود با آن مخالفت کردند.[۱۰]
مدرسه در سال ۱۲۶۸ق / ششم دی ۱۲۳۰ش، تنها ۱۳ روز پیش از قتل امیرکبیر افتتاح شد. مراسم افتتاح با حضور ناصرالدین شاه، میرزا آقاخان نوری و گروهی از اساتید و شاگردان برگزار شد.[۱۱] رشتههای نخستین شامل پیادهنظام، سوارهنظام، توپخانه، مهندسی، پزشکی، جراحی، داروسازی و معدن بود.[۱۲] دروس پایه شامل زبان فرانسه، علوم طبیعی، ریاضی، تاریخ و جغرافیا میشدند.[۱۳] بعدها رشتههای ادبیات (فارسی و عربی) و طب نیز افزوده شدند.[۱۴]
نخستین دورهٔ محصلان در سال ۱۲۷۴ق فارغالتحصیل شدند: ۴۴٪ نظامی، ۱۹٪ ریاضی، ۱۵٪ طب، و بقیه ادبیات.[۱۵] در سال ۱۲۷۲ق، تدارک دورهٔ دوم آغاز شد ولی تأمین استاد دشوار گشت و ناصرالدین شاه نسبت به مدرسه بدبین شد.[۱۶] برخی این بدبینی را ناشی از ترس از افزایش آگاهی مردم و برخی ناشی از تأثیر میرزا ملکمخان و طرح جمهوریت او میدانند.[۱۷]
پس از مدتی، مدرسه دچار افول علمی و تعطیلی رشتهها شد[۱۸] و تا زمان مشروطه از نظر کمی و کیفی ضعیف گشت.[۱۹] پس از تأسیس دانشگاه تهران، دارالفنون نقش دانشگاهی خود را از دست داد و بین سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۶۴ش بهعنوان دبیرستان فعالیت کرد. امروزه این مکان به موزه دارالفنون تبدیل شده است.[۲۰]
ساختار اداری
مدرسه به جهت درباری بودن، مستقیم زیر نظر شاه و دربار اداره میشد. مدیریت مدرسه بیشتر بر عهده معلمان اروپایی بود ولی ریاست آن به دست ایرانیها گزارش شدهاست.[۲۱] اولین رئیس مدرسه دارالفنون را میرزا محمدعلی خان شیرازی گزارش کردهاند.[۲۲] او وزیر خارجه وقت بود. پس از وی عزیزخان مکری که سرداری کل کشور را عهدهدار بود، این مسند را عهدهدار شد. رئیس بعدی مدرسه، رضاقلی هدایت بود. در سال ۱۲۷۴ق علیقلی میرزا اعتمادالسلطنه عهدهدار ریاست مدرسه شد. یکسال بعد، اعتمادالسلطنه به عنوان نخستین وزیر علوم منصوب شد.[۲۳]
نخستین معلمان مدرسه را امیرکبیر از میان اساتید تحصیل کرده در خارج از کشور یا از معلمان اعزامی از کشورهای اروپایی انتخاب کرده و با آنها عقد قرارداد نمودهاست. معلمان انگلیسی، اتریشی، ایتالیایی، آلمانی و فرانسوی از اساتید اروپایی مدرسه بودند.[۲۴]
در میان تاریخ، افراد مشهوری در مدرسه دارالفنون تحصیل کردهاند. از میان آنها میتوان به سید محمدحسین شهریار، محمد قریب، عباس اقبال آشتیانی، یدالله سحابی، فرهاد فخرالدینی، فریدون آدمیت و علیاکبرخان نفیسی اشاره کرد.[۲۵]
پانویس
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۲-۳۳.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۷-۳۸.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۷-۳۸.
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵؛ صفامنش، «تهران»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۰-۳۱.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۰-۳۱.
- ↑ میلانی، معمای هویدا، ص۴۹.
- ↑ https://blog.rahbal.com/darolfonoon-high-school/
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۴-۳۵.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۵-۳۶.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۵-۳۶.
- ↑ صفامنش، «تهران»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ ظهیری، «سیر تحول قوانین مجلس شورای ملی»، اسناد بهارستان، ص۲۲۷.
- ↑ آزاد، «مدرسه ای که موزه شد»، رشد معلم، ص۴۴-۴۵.
- ↑ آزاد، «مدرسه ای که موزه شد»، رشد معلم، ص۴۴-۴۵. https://blog.rahbal.com/darolfonoon-high-school/
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۵.
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ نوری مجیری، «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون»، رشد آموزش تاریخ، ص۳۵.
- ↑ محمودآبادی، «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه»، تاریخ پژوهی، ص۳۳-۳۷.
- ↑ آزاد، «مدرسه ای که موزه شد»، رشد معلم، ص۴۴-۴۵.
منابع
- آزاد، سمانه. «مدرسهای که موزه شد؛ این روزهای دارالفنون دیدن دارد». رشد معلم، ش. ۲۸۷ (۱۳۹۳): ۴۴ تا ۴۵.
- صفامنش، کامران. «تهران». در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷.
- ظهیری، نرگس. «سیر تحول قوانین مجلس شورای ملی از دارالفنون تا تأسیس دانشگاه تهران». اسناد بهارستان، ش. ضمیمه پاییز (۱۳۹۰): ۲۲۵ تا ۲۳۴.
- محمودآبادی، مهدیه. «اصلاحات آموزشی از دارالفنون تا مدارس رشدیه - ۱۲۶۸ تا ۱۳۱۵ ه. ق». تاریخ پژوهی، ش. ۵۱ (۱۳۹۱): ۲۱ تا ۴۴.
- میلانی، عباس (۱۳۸۰). معمای هویدا. تهران: اختران. شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۷۵۱۴-۵۹-۰
- نوری مجیری، مهرداد. «آموزش و پرورش ایران از قرن اول تا تأسیس دارالفنون». رشد آموزش تاریخ، ش. ۴۹ (۱۳۹۱): ۲۹ تا ۳۵.