تفسیر مقاتل بن سلیمان (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نامهای دیگر | تفسیر کبیر |
| نویسنده | ابوالحسن مقاتل بن سلیمان بن بشیر ازدی بلخی |
| تاریخ نگارش | قرن دوم |
| موضوع | تفسیر قرآن |
| زبان | عربی |
| به تصحیح | عبدالله محمود شحاته |
| تعداد جلد | ۵ جلد |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | دار إحیاء التراث |
| محل نشر | بیروت |
| تاریخ نشر | ۱۴۲۳ق |
| نوبت چاپ | اول |
تفسیر مُقاتِل بن سلیمان یا تفسیر کبیر نوشته مُقاتِل بن سلیمان در قرن دوم هجری قمری است که بهعنوان نخستین تفسیر کامل قرآن شناخته میشود. این تفسیر بهعنوان پیشگام تفاسیر جامع و کامل مطرح است. تفسیر مقاتل آمیزهای از تفسیر لغوی، نقلی، عقلی و اجتهادی است که جنبه لغوی آن برجستهتر است.
استفاده از اسرائیلیات (داستانهای غیرقرآنی و افسانهای از منابع یهودی) یکی از نقدهای اصلی به این تفسیر است. بهویژه، ذکر افسانه غرانیق بهعنوان نمونهای از این اسرائیلیات مورد اعتراض قرار گرفته است. همچنین، وجود احادیث بدون سند از دیگر اشکالاتی است که به این تفسیر وارد شده و موجب کاهش اعتبار آن شده است. برخی نیز معتقدند که انتساب برخی مطالب به مقاتل مشکوک است و ممکن است افزودههای راویان باشد.
تفسیر مقاتل بن سلیمان با تصحیح، تحقیق و تعلیق عبدالله محمود شحاته به چاپ رسیده است.
معرفی و جایگاه
تفسیر مقاتل بن سلیمان یا تفسیر کبیر[۱] اولین تفسیر کامل بهجا مانده از قرآن است.[۲] این تفسیر از مهمترین تفاسیر دورهٔ تابعین بهشمار میرود.[۳] گفته شده این تفسیر، رویکرد تألیفی ویژهای دارد[۴] و بیشتر به اهداف عالی قرآن پرداخته است.[۵]
این تفسیر که بهعنوان تفسیر جامع[۶] و ارزشمندی[۷] شناخته میشود، از سوی عالمان اهلسنت ستوده شده است.[۸] بهویژه محمد بن ادریس شافعی بر این باور است که تمامی مفسران وامدار تفسیر مقاتل هستند.[۹]
در مورد تسلط مقاتل به علوم قرآنی گفته میشود که او تمامی علوم مورد نیاز برای تفسیر قرآن را داشت.[۱۰] محمود شحاته، مصحح تفسیر، به مقام علمی مقاتل اشاره کرده و این تفسیر را مورد ستایش قرار داده است،[۱۱] هرچند تأکید دارد که در بخشهای نقلشده باید دقت شود.[۱۲] برخی نیز معتقدند که تفسیر مقاتل بهدلیل خیالپردازیهای او چندان معتبر نیست.[۱۳]
مقاتل برای تفسیر قرآن از روشهای مختلفی مانند تفسیر قرآن به قرآن، روایت، لغوی، عقلی، کلامی و اسرائیلیات بهره برده است.[۱۴] این تفسیر بهعنوان آمیزهای از تفسیرهای لغوی، نقلی، عقلی و اجتهادی شناخته میشود که در آن جنبه لغوی بیشترین اهمیت را دارد.[۱۵]
مؤلف
ابوالحسن مُقاتِل بن سلیمان ازدی بلخی مفسر[۱۶]، متکلم[۱۷] محدث[۱۸] و از دانشمندان علوم قرآنی قرن دوم هجری قمری است.[۱۹] وی در بلخ[۲۰] از شهرهای خراسان قدیم در حدود سال ۹۰ هجری قمری متولد شد[۲۱] و در بصره و بغداد زندگی کرد.[۲۲] مقاتل در سال ۱۵۰ هجری قمری درگذشت.[۲۳]
دربارهٔ مقاتل داوریهای متعارضی صورت گرفته است:[۲۴] عدهای مقاتل را در علوم قرآنی فردی آگاه و از بزرگان تفسیر،[۲۵] و از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) دانستهاند؛[۲۶] اما در بسیاری از تحقیقات درباره شخصیت مقاتل گفته شده وی شخصیتی مقبول در تفسیر و فردی مذموم و غیرقابل اعتماد و جاعل در نقل روایت است.[۲۷] گفته شده در صورت ثقه بودن وی در حدیث، تفسیرش ارزش زیادی پیدا میکرد.[۲۸] وی آثار متعددی در زمینه علوم قرآن و تفسیر نگاشته است.[۲۹]
درباره مذهب مُقاتل اختلاف نظر وجود دارد:[۳۰] آقابزرگ تهرانی[۳۱] و عبدالله محمود شحاته، مصحح تفسیر مقاتل، مقاتل بن سلیمان را شیعه زیدی دانستهاند؛[۳۲] اما عدهای در زیدیبودن وی تردید کردند.[۳۳] برخی او را با توجه به تصریحش به خلافت ابوبکر[۳۴] و ستایش از ابوبکر و عمر به شیوه اهلسنت،[۳۵] وی را از اهلسنت دانستهاند.[۳۶] گزارش شده هرچند وی به اهلبیت(ع) علاقه داشته[۳۷] اما در اینکه او شیعه امامی نبوده اتفاق نظر وجود دارد.[۳۸] برخی مانند شیخ طوسی[۳۹] او را از بَتریه [یادداشت ۱][۴۰] و عدهای نیز او را در شمار مرجئه شمردهاند.[۴۱]
خصوصیات تفسیر مقاتل
تفسیر مقاتل بن سلیمان ترکیبی از عقل و نقل (روایت و درایت) دانستهاند.[۴۲] گفته شده این تفسیر بهصورت پیوسته و مختصر آیات قرآن را تبیین کرده و بیشتر بر تفسیر قرآن به قرآن تأکید دارد.[۴۳] برخی آن را تفسیر اجتهادی میدانند چون مقاتل بر اساس اجتهاد خود تفسیرهایی برای آیات ارائه داده است. [۴۴] روش مقاتل این بود که ابتدا قسمتی از آیه را آورده، سپس توضیح داده و روایتهای پیامبر(ص) یا صحابه و گاهی سبب نزول را ذکر میکرد، بدون اینکه به نقل سند توجه کند.[۴۵] او آرای دیگران را نقد کرده و نظر خود را بیان میکرد.[۴۶]
از ویژگیهای تفسیر مقاتل، قدمت، حجم مناسب، سادگی و روانی قلم،[۴۷] پرهیز از غلو و مباحث جدلی،[۴۸] و جمعآوری آیات مشابه دانسته شده است.[۴۹] همچنین از علوم قرآنی مانند اسباب نزول و ناسخ و منسوخ استفاده کرده است.[۵۰] شحاته، مصحح این تفسیر، سادگی و رسایی عبارتها را از ویژگیهای برجسته کتاب میداند.[۵۱] (در ترجمه لغات نیز مقاتل اجتهاد کرده و از آیات قرآن برای توضیح واژگان استفاده کرده است.[۵۲]
مقاتل در مقدمه تفسیر خود، سی نفر از بزرگان را میشمرد که در تفسیر، از آنان بهره گرفته است که دوازده نفر آنان از علمای تابعین میباشند؛ عطاء و عطیّه و مجاهد و ضحاک.[۵۳] امام باقر(ع) و امام صادق(ع) از کسانی هستند که مقاتل از آنان در کتاب خود روایت آورده است.[۵۴]
تصرف راویان
تفسیر مقاتل بن سلیمان پس از تألیف در زمان حیات مؤلف، مورد توجه عالمان قرار گرفت؛[۵۵] اما در دوران متأخّر به آن بیتوجهی شد. این بیتوجهی بهدلیل تصرفات نادرست راویان در تفسیر و افزوده شدن مطالبی به آن است.[۵۶] این تفسیر از طریق سلسلهروایتهایی به مقاتل بن سلیمان منتقل شده است که شامل عبداللّه بن ثابت مقری، ثابت بن یعقوب توزی، ابوصالح هذیل بن حبیب دندانی و در نهایت مقاتل است.[۵۷]
برخی ادعا کردهاند که ابوصالح مطالب و روایاتی به این تفسیر افزوده است.[۵۸] در تفسیر مقاتل برخی موارد مشکوک وجود دارد که ممکن است از تصرفات راویان باشد.[۵۹] با ینحال، این تفسیر بهطور کلی یک منبع ارزشمند و یکی از کهنترین و غنیترین ذخایر میراث اسلامی باقی مانده است.[۶۰]
استفاده از اسرائیلیات و دیدگاههای کلامی مقاتل
تفسیر مقاتل بن سلیمان به دلیل وجود اسرائیلیات،[۶۱] از جمله ذکر افسانه غرانیق[۶۲] و عدم عصمت پیامبران، مورد نقد قرار گرفته است.[۶۳] مقاتل در تفسیر خود احادیث را بدون ذکر سند نقل کرده که موجب اختلاط احادیث صحیح و جعلی شده است.[۶۴] گفته شده این مشکل سبب کاهش اعتبار اسنادی تفسیر مقاتل شده[۶۵] و باعث دشواری در تفکیک برداشتهای شخصی وی گردیده است[۶۶] احادیث این تفسیر به مرسل و مرفوع تقسیم شده[۶۷] و برخی از آنها ضعیف و اسرائیلیاتی بهشمار میروند.[۶۸]
نظرات کلامی مقاتل در مسائلی مانند ارجاء، تشبیه و تفضیل صحابه نشاندهنده توجه او به مباحث نظری در عقاید است.[۶۹] از خصوصیات تفسیر مقاتل بیان دیدگاههای کلامی وی بهصورت کوتاه در ذیل آیات است،[۷۰] که در موضوعاتی مانند خلقت آسمانها، زمین، عرش و انسان آرای خود را مطرح کرده است..[۷۱] وی در تفسیر آیات متشابه، حضور خدا و رؤیت او در قیامت را قطعی میداند، اما عصمت پیامبران و حضرت محمد(ص) را مخدوش کرده و در مورد امامت به تناقضگویی متهم شده است.[۷۲]
تصحیح و چاپ
تفسیر مقاتل بن سلیمان با تصحیح، تحقیق و تعلیق عبدالله محمود شحاته (درگذشت: ۲۰۰۲م) به چاپ رسید.[۷۳] او این تفسیر را در چهار جلد همراه با متن قرآن چاپ کرد؛ شحاته جلد پنجمی را هم به اصل تفسیر ملحق کرده که دربارهٔ شرح حال، عقاید و روش تفسیری مقاتل بن سلیمان است.[۷۴]
پانویس
- ↑ ناوشکی، «روشهای تفسیری مقاتل بن سلیمان»، ص۶۰.
- ↑ ناوشکی، «روشهای تفسیری مقاتل بن سلیمان»، ص۶۰؛ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۰۲.
- ↑ پاکتچی، «تفسیر»، ج۱۵، ذیل مدخل.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۰۳؛ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ ناوشکی، «روشهای تفسیری مقاتل بن سلیمان»، مجله فروغ وحدت، شماره ۱۹، بهار ۱۳۸۹ش. ص۶۹.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۰۳.
- ↑ داودی، طبقات المفسرین، بیروت، ج۲، ص ۳۳۱؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۱۶.
- ↑ هاشمی، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، ص۲۹.
- ↑ شحاته، «مقدمه»، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۵۲.
- ↑ شحاته، «مقدمه»، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۵۲.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص ۸۵.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»،مجله فروغ وحدت، شماره ۲۱، پاییز ۱۳۸۹ش. ص۶۹.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸؛ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۹۵.
- ↑ ذهبی، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بیروت، ج۴، ص۱۷۳.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص ۸۵.
- ↑ ناوشکی، «روشهای تفسیری مقاتل بن سلیمان»، ص۶۰.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۰.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص ۸۵.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۰.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.
- ↑ زرکلی، الأعلام قاموس تراجم، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۲۷۱؛ آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۱۵.
- ↑ ذهبی، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بیروت، ج۴، ص۱۷۳؛ حیدرینسب، «بازشناسی شخصیّت حدیثی مقاتلبنسلیمان بلخی»، ص۵۴.
- ↑ غلامعلی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۴؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۲۰۱.
- ↑ خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱۹، ص۳۳۷؛ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۴۱۴ش، ج۷، ص۴۸۵.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۹۵؛ حیدرینسب، «بازشناسی شخصیّت حدیثی مقاتلبنسلیمان بلخی»، ص۵۳؛ غلامعلی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۴؛ زرکلی، الأعلام قاموس تراجم، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۲۷۱.
- ↑ ذهبی، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بیروت، ج۴، ص۱۷۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۱۵؛ غلامعلی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۴.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۹۵؛ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۳۱۵.
- ↑ شحاته، «مقدمه»، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۲۴۶.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۸.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۸.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۹۹.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۹۶؛ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۴۸۵.
- ↑ رضایی، «مقاتل بن سلیمان و جایگاه تفسیری او»، ص۱۰۸؛ غلامعلی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۵.
- ↑ غلامعلی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۵؛ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۸.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۱۴۶.
- ↑ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۴۸۵.
- ↑ ژیلیو، «مقاتل: مفسر بزرگ، محدث و متکلم مطرود»، ص۵۴.
- ↑ هاشمی، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، ص۲۹.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۹.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۹۸.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۰۴.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸؛ ناوشکی، «روشهای تفسیری مقاتل بن سلیمان»، ص۶۰.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۰۳ و ۱۰۴.
- ↑ شحاته، «مقدمه»، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۵۷؛ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۹.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۷.
- ↑ شحاته، «مقدمه»، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۵، ص۵۷.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۰۵ و ۱۰۶ و ۱۰۷.
- ↑ مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۷؛ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۷؛ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ پاکتچی، «تفسیر»، ج۱۵، ذیل مدخل.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۵۰.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۵۰.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۵۱ و ۱۵۲.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.
- ↑ معرفت، تفسیر و مفسران، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۵۵.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۲ق، ج ۱، ص ۸۵؛ هاشمی، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، ص۲۹.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۶.
- ↑ هاشمی، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، ص۲۹.
- ↑ هاشمی، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، ص۲۹.
- ↑ عقیلی، الضعفاء الکبیر (العقیلی)، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۲۴۰.
- ↑ هاشمی، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، ص۲۹.
- ↑ پاکتچی، «تفسیر»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۵، ذیل مدخل.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۱۸.
- ↑ پاکتچی، «تفسیر»، ج۱۵، ذیل مدخل.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۴.
- ↑ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۴.
- ↑ شایستهنژاد، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، ص۱۱۱ و ۱۱۲ و ۱۱۳.
- ↑ رضایی، «مقاتل بن سلیمان و جایگاه تفسیری او»، ص۱۰۳.
- ↑ رضایی، «مقاتل بن سلیمان و جایگاه تفسیری او»، ص۱۰۳؛ ناوشکی، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، ص۶۰.
یادداشت
- ↑ بَتَریها قائل به امامت و خلافت امام علی(ع) بودهاند؛ ولی بر این باورند که امام به خواست خویش از حقّ خویش چشم پوشید و آن را به خلفا واگذار کرد.(غلامعلی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، ۱۳۹۳ش، ص۲۶۵.)
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
- پاکتچی، احمد، «تفسیر»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۵، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- حیدرینسب، علیرضا، «بازشناسی شخصیّت حدیثی مقاتلبنسلیمان بلخی»، در مجله مطالعات شبه قاره، شماره ۳۶، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بیجا، بینا، ۱۳۷۲ش.
- داودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، بیروت، دارالکتب العلمیة، بیتا.
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- رضایی، حسنعلی، «مقاتل بن سلیمان و جایگاه تفسیری او»، در مجله بینات، شماره ۱ پیاپی ۶۹، بهار ۱۳۹۰ش.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم، بیروت، دارالعلم، ۱۹۸۹م.
- ژیلیو، کلود، «مقاتل: مفسر بزرگ، محدث و متکلم مطرود»، ترجمه: فاطمه تهامی، در مجله آینه پژوهش، شماره ۷۶، مهر و آبان ۱۳۸۱ش.
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۱۲ق.
- شایستهنژاد، علیاکبر، «تفسیر مقاتل بن سلیمان و جایگاه آن»، در مجله مطالعات قرآن و حدیث، شماره ۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۷ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۷۳ش.
- عقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر (العقیلی)، تصحیح: عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۴ق.
- غلامعلی، مهدی، تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
- نمازی شاهرودی، علی، مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران، بینا، ۱۴۱۴ق.
- مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق و تصحیح: عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
- معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید، ۱۳۷۹ش.
- ناوشکی، رسول، «روشهای تفسیری مقاتل بن سلیمان»، در مجله فروغ وحدت، شماره ۱۹، بهار ۱۳۸۹ش.
- ناوشکی، رسول، «معرفی مقاتل بن سلیمان (صاحب تفسیر کبیر)»، در مجله فروغ وحدت، شماره ۲۱، پاییز ۱۳۸۹ش.
- هاشمی، محسن، «تحقیق/ تفسیر مقاتل جمع بین مأثور و معقول»، در مجله گلستان قرآن، شماره ۷۵، مرداد ۱۳۸۰ش.