بتریه
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| سال تأسیس | قرن دوم هجری قمری |
| گستره جغرافیایی | کوفه |
| اطلاعات دینی | |
| از فرقه‌های | شیعه |
| باورها | ضمن پذیرش افضلیت امام علی(ع) معتقد به خلافت ابوبکر و عمر، انکار رجعت |
| رهبران/امامان | کثیرالنَّواء، حسن بن صالح بن حی، سالم بن ابی‌حفصه، حکم بن عتیبه، سلمة بن کهیل و ثابت حداد |
بُتریه بَتْریّه (اَبْتَریّه)، از فرقه‌های منسوب به زیدیه است که صالحیه نیز نامیده می‌شود. بتریه ضمن پذیرش برتری امام علی(ع)، خلافت ابوبکر و عمر را به‌دلیل بیعت اختیاری امام علی(ع) با آنان مشروع می‌دانستند و عثمان، طلحه و زبیر را نکوهش می‌کردند. آنان امامت را به انتخاب برگزیدگان امت و قیام به امر به معروف و نهی از منکر وابسته می‌دانستند و امامت هر فرد واجد شرایط از فرزندان امام حسن(ع) یا امام حسین(ع) را می‌پذیرفتند. کثیرالنواء، حسن بن صالح بن حیّ و سالم بن ابی‌حفصه از شخصیت‌های برجسته این فرقه بودند که در فعالیت‌های علمی و حدیثی کوفه نقش داشتند. انتساب بتریه به زیدیه و زمان شکل‌گیری آن محل اختلاف پژوهشگران است. از دیگر دیدگاه‌های آنان، توقف درباره عثمان، انکار رجعت و پذیرش امامت فرد مفضول در صورت مصلحت و جلوگیری از اختلاف بود. شهرستانی نویسنده المِلل و النَّحَل نیز آنان را در اصول پیرو معتزله و در فروع عمدتاً پیرو ابوحنیفه دانسته است.
شکل‌گیری و گسترش بتریه
(بَتْرِیَّه، أَبْتَرِیَّه) از فرقه‌های منسوب به زیدیه[۱] که آنها را صالحیه (منسوب به حسن بن صالح از شخصیت‌های برجسته این گروه) نیز می‌خواندند.[۲] از پیروان بتریه می‌توان به کثیرالنواء، حسن بن صالح بن حیّ، سالم بن ابی‌حَفْصَةَ، حَکَمُ بْنُ عُتَیْبَةَ، سَلَمَةُ بْنُ کُهَیل و ثابت حَدَّاد اشاره کرد.[۳]
برخی پژوهشگران با بررسی شخصیت‌های مهم این فرقه، بتریه را بخشی از جریان حدیثی کوفه دانستند که در طول عمر کوتاهشان نقش فعال و اثرگذاری در مناسبات فکری و فرهنگی داستند.[۴] به گفته آنان، عالمان و فقیهان این فرقه با برخورداری از شهرت، زهد و تواضع، در گسترش بتریه و تقویت جایگاه اجتماعی آن نقش مهمی داشتند؛[۵] به‌گونه‌ای که شمار قابل توجهی از مردم کوفه به این فرقه گرایش یافتند.[۶] اعتدال نیز در برخی باورهای این فرقه سبب شد تا این فرقه در میان گروه‌های شیعه جایگاه ویژه‌ای داشته باشند.[۷] همچنین گفته شده، بسیاری از روایات شیعیان درباره منزلت امام علی(ع) و روایات اهل‌سنت درباره منزلت ابوبکر و عمر را راویان بتری نقل کرده‌اند.[۸]
دوری امام باقر(ع) و امام صادق(ع) از پیروان خود در کوفه و جایگاه علمی و اجتماعی رهبران بتریه، سبب شد که برخی شیعیان معتقد به نص، برای پاسخ‌گویی به پرسش‌های خود به آنان مراجعه کنند.[۹] عالمان بتریه نیز از ارتباط خود با امامان شیعه به سود خود بهره می‌بردند و گاه سخنان جعلی را به ایشان نسبت می‌دادند که به گسترش اندیشه بتریه و کم‌رنگ‌شدن اندیشه امام باقر(ع) و امام صادق(ع) می‌انجامید.[۱۰] از سوی دیگر، بزرگان بتریه به یکسان بودن مقام پیشوایان امامیه معتقد نبودند و جایگاه علمی امام صادق(ع) را به اندازه جایگاه پدرشان نمی‌دانستند از این رو، ارتباط گسترده‌ای که میان امام باقر(ع) و سالم بن ابی حفصه (از بزرگان بتریه) وجود داشت، در دوره امام صادق(ع) قطع شد.[۱۱]
در روایتی که از رجال کشی، نقل شده، زید بن علی برخی از سران بتریه را نکوهش کرده و از آنان بیزاری جسته است؛[۱۲] ازاین‌رو، انتساب بتریه به زیدیه محل تردید دانسته شده است.[۱۳] برخی پژوهشگران با استناد به روایت رجال کشی، شکل‌گیری جریان بتریه را پیش از قیام زید بن علی دانسته‌اند.[۱۴] در برخی روایات، از انحراف بتریه[۱۵] و رویارویی آنان با امام زمان(ع) هنگام ظهور سخن گفته شده و در یکی از این روایات، از جنگ امام زمان(ع) با گروهی از بتریه در کوفه و کشته‌شدن آنان خبر داده شده است.[۱۶]
درباره وجه تسمیه بتریه چند دیدگاه ذکر شده است، از جمله؛ انتساب لقب «ابتر» به کَثِیرُ النَّواء؛[۱۷] و نیز سخن زید بن علی(ع) که پیروان این گروه را به‌سبب گسستن امر اهل‌بیت(ع)، «بتریه» نامید.[۱۸]
سیره صادقین(ع) در تعامل با بتریه
برخی پژوهشگران با استناد به گزارش‌های تاریخی، رفتار امام صادق(ع) با پیروان بتریه را که برای پایین آوردن منزلت ایشان می‌کوشیدند، در دو شیوه خلاصه کرده‌اند؛ مدارا و پاسخ‌گویی مستدل در برخی برخوردها[۱۹] و پرهیز از گفت‌وگو[۲۰] با هدف جلوگیری از اختلاف و تنش.[۲۱] همچنین نقل شده که امام باقر(ع) و امام صادق(ع) افزون بر دوری از اختلاف در مواردی، گفتارشان همراه با تقیه بوده است.[۲۲] به گفته توحیدی‌نیا، پژوهشگر، سیره این دو امام(ع) در راستای روشن‌گری، حل شبهه‌هایی بود[۲۳] که بتریه در موضوعات مختلف نقل می‌کردند.[۲۴]
عقاید
بتریه از جریان‌های شیعی متمایل به اهل‌سنت دانسته شده‌اند که با وجود اعتقاد به برتری امام علی(ع)، خلافت ابوبکر و عمر را نیز مشروع می‌شمردند.[۲۵] به باور آنان، امام علی(ع) با رضایت و اختیار خود با آن دو بیعت کرد و حکومت را به آنان واگذار نمود؛ ازاین‌رو، خلافتشان مشروع دانسته و پذیرفتند.[۲۶] در مقابل، عثمان، طلحه و زبیر را نکوهش می‌کردند.[۲۷] گفته شده است که بتریه پس از قیام و کشته‌شدن زید بن علی، امامت او را پذیرفتند و به جریان زیدیه پیوستند[۲۸]
در اندیشه بتریه، امامت به فردی معین که از سوی خداوند یا پیامبر(ص) تعیین شده باشد، اختصاص نداشت؛ بلکه برگزیدگان امت از راه شورا امام را انتخاب می‌کردند.[۲۹] آنان معتقد بودند هر یک از فرزندان امام حسن(ع) یا امام حسین(ع) که عالم، زاهد و شجاع باشد[۳۰] و برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کند، شایستگی امامت دارد.[۳۱] برخی از آنان زیبایی چهره را نیز از شرایط امامت می‌دانستند.[۳۲] به اعتقاد آنان در صورت وجود هم‌زمان دو فرد واجد شرایط برای امامت، بر اساس افضیلت، زاهدتر بودن و در صورت تساوی دراین دو خصلت به استواری رأی و توانایی اداره امور، یکی را بر دیگری مقدم می‌کردند.[۳۳] درباره جواز امامت هم‌زمان چند نفر نیز اختلاف داشتند؛ برخی آن را جایز نمی‌دانستند و گروهی دیگر، وجود دو یا چند امام را در شهرهای نزدیک به یکدیگر مجاز می‌شمردند.[۳۴]
بتریه امامت فرد مفضول را (یعنی کسی را که در فضیلت از فرد دیگری پایین‌تر است)، در شرایطی از جمله؛ مصلحت امت، حفظ وحدت و جلوگیری از اختلاف و خون‌ریزی جایز می‌دانستند؛[۳۵] مشروط بر اینکه او از دانش و فضیلت نیز برخوردار باشد یا به ارتکاب رفتارهای ناپسند و اعمال مشکوک شناخته نشود.[۳۶] همچنین، توقف در داوری درباره عثمان، به معنای نه مؤمن دانستن او و نه کافر شمردنش،[۳۷] و انکار رجعت،[۳۸] از دیگر دیدگاه‌های منسوب به بتریه است. شهرستانی نویسنده المِلل و النَّحَل بتریه زمان خود را در اصول پیرو معتزله و در فروع عمدتاً پیرو ابوحنیفه دانسته و به موافقت آنان با شافعی و شیعه در برخی مسائل اشاره کرده است.[۳۹] جواز نوشیدن شراب نبیذ و خوردن مارماهی از دیدگاه‌های فقهی منسوب به بتریه گزارش شده است.[۴۰]
پیروان بتریه
معرفی برخی از از پیروان بتریه؛ کثیرالنواء، حسن بن صالح بن حیّ و سالم بن ابی‌حفصه.
حسن بن صالح بن حی
حسن بن صالح بن حیّ (۱۰۰-۱۶۸ق) از عالمان زیدیه و سران فرقه بُتریّه[۴۱] که با وجود درک چهار امام شیعه، تنها از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) روایت نقل کرده است.[۴۲] رجالیان درباره وثاقت او اختلاف نظر دارند؛ برخی او را ثقه[۴۳] و برخی دیگر ضعیف دانسته‌اند.[۴۴] به گفته مورخان او به همراه عیسی بن زید بن علی بر ضد مهدی عباسی قیام کرد.[۴۵] گفته شده شهرت و اهمیت این فرقه مرهون مرد مبارز و متفکر آن زمان حسن بن صالح است.[۴۶]
کثیرالنواء
کثیر بن قاروند یا کاروند، معروف به کثیر نوّاء،[۴۷] از پیشگامان[۴۸] و پیشوایان بتریّه بود که در روایات امامیه نکوهش شده است.[۴۹] از احوال و زندگانی کثیر اطلاع چندانی گزارش نشده است.[۵۰] به گفته برخی پژوهشگران، کثیر النواء به تخریب امامیه اقدام می‌کرد و آنها را به‌عنوان گمراهان از اسلام یاد کرده که اسلام را به بیراهه می‌برند.[۵۱] کشی در رجال خود بیان کرده، حسن بن صالح علت بی‌اعتنایی خود به امام باقر(ع) را مخالفت با سخنی از آن حضرت درباره گشوده‌شدن هفت زمین به دست پیامبر(ص) و خاندانش بیان کرده است.[۵۲] در منابع رجالی شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام باقر(ع) برشمرده[۵۳] اما برقی در رجال خود او را اهل سنت دانسته است.[۵۴]
سلمة بن کهیل
سَلَمه بن کُهَیل از محدثان و فقهای کوفه و از پیروان بَتریّه که با زید بن علی بیعت کرد، اما با قیام وی مخالفت داشت. او را در شمار اصحاب امام سجاد(ع)[۵۵] و امام باقر(ع)[۵۶] و امام صادق(ع)[۵۷] نیز برشمرده‌اند. او را در زمره راویان حدیث برشمرده‌اند که ۲۵۰ حدیث از وی نقل شده است.[۵۸] در منابع رجالی برخی او را ثقه و مورد اعتماد[۵۹] و برخی دیگر او را مذموم دانسته‌اند.[۶۰]
پانویس
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۲۲ و ۲۲۳.
- ↑ مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۵ش، ص۹؛ جلالیمقدم، ابتریه، ص1.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ۱۴۳۹ق، ص۹۱.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۲۶.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۲۸.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۲۹.
- ↑ جلالیمقدم، «ابتریه»، ص۱۹.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۲۸.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۳۲.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۲۹.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۳۱.
- ↑ کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۲۳۶.
- ↑ زریاب، «بتریه»، ص۲۳۲.
- ↑ زریاب، «بتریه»، ص۲۳۲.
- ↑ شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۵۴۴.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۸۴؛ طبری، دلائل الإمامة، ۱۴۱۳ق، ص۴۵۵.
- ↑ اشعری، مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين، ۱۴۰۰ق، ص۶۸.
- ↑ کشی، رجال الكشی، ۱۴۰۹ق، ص۲۳۶.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۱۱۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۳۲.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۳۴.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۳۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۷۰.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۳۷.
- ↑ زریاب، «بتریه»، ص۲۳۳.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ۱۴۳۹ق، ص۴۰.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ۱۴۳۹ق، ص۹۱.
- ↑ زریاب، «بتریه»، ص۲۳۳.
- ↑ حمیری، الحور العین، ۱۹۴۸م، ص۱۵۱.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ۱۴۳۹ق، ص۹۱.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۸۸ و ۱۸۹.
- ↑ حمیری، الحور العین، ۱۹۴۸م، ص۱۵۱.
- ↑ حمیری، الحور العین، ۱۹۴۸م، ص۱۵۱.
- ↑ حمیری، الحور العین، ۱۹۴۸م، ص۱۵۱.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ اشعری، مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين، ۱۴۰۰ق، ص۶۹.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۸۹.
- ↑ مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ۱۳۷۵ش، ص۱۰.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۳؛ ابن‌ندیم، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۲۱.
- ↑ جوادی آملی، رجال تفسیری، ۱۳۹۹ش، ص۵۴۰.
- ↑ امین، أعيان الشيعة، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۱۲۱.
- ↑ علامه حلی، خلاصة الأقوال، ۱۴۱۷ق، ص۳۳۷.
- ↑ سبحانی تبریزی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۱.
- ↑ جلالیمقدم، «ابتریه»، ص1.
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۷، ص۵۵۹.
- ↑ جلالیمقدم، «ابتریه»، ص1.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۵۴۴؛ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۶، ص۲۵۳.
- ↑ جلالیمقدم، «ابتریه»، ص1.
- ↑ توحیدی‌نیا، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه»، ص۱۳۲.
- ↑ کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ج۲۴۲.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۲۷ق، ص۲۷۴.
- ↑ برقی، رجال البرقی، ۱۴۳۰ق، ص۲۵۴.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۲۷ق، ص۱۱۴.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۲۷ق، ص۱۱۴ و ۱۳۶.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۲۷ق، ص۲۱۹.
- ↑ ذهبی، تاريخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۲۰؛ حافظ مزی، تهذيب الكمال، ۱۴۰۰ق، ج۱۱، ص۳۱۵.
- ↑ علامه حلی، رجال العلامة، ۱۴۰۲ق، ص۱۹۲؛ ابن‌داود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۱۰۵.
- ↑ ابن‌داود حلی، کتاب الرجال، ۱۳۹۲ق، ص۲۴۷.
منابع
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌داود حلی، حسن بن علی، کتاب الرجال، تحقیق سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، المعطبة الحیدریة، ۱۳۹۲ق.
- ابن‌ندیم، محد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق رمضان ابراهیم، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
- اشعری، ابوالحسن، مقالات الإسلاميين واختلاف المصلين، آلمان - ویسبادن، فرانتس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
- امین، محسن، أعيان الشيعة، تحقیق حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- برقی، احمد بن محمد، رجال البرقی، قم، موسسة الامام الصادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- توحیدی‌نیا، روح الله، «واکاوی چگونگی تعامل امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام با فرقه بتریه» ، فصلنامه تاریخ اسلام، سال پانزدهم، شماره ۲ (مسلسل ۵۸)، تابستان ۱۳۹۳ش.
- جلالیمقدم، «ابتریه»، ص1.دایره المعارف
- جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، قم، اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۹ش.
- حافظ مزی، يوسف بن عبد الرحمن، تهذيب الكمال في أسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
- حمیری، نشوان بن سیعد، الحور العین، محقق: مصطفی کمال، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۹۴۸م.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، بیروت، دار الكتاب العربي، ۱۴۰۹ق.
- زریاب، عباس، «بتریه» در دانشنامه جهان اسلام، ج۲، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، جامعة المدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، محقق: علی حسن فاعور و امیر علی مهنا، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن الحسن، رجال الطوسی، مصحح: جواد قيومى اصفهانى، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین، چاپ سوم، ۱۴۲۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، موسسة النشر الاسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۱ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، مصحح: مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، دلائل الإمامة، تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسة البعثة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، شیراز، مرکز حافظ شناسی، ۱۴۱۷ق.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، تحقیق محمد بن الحسن طوسی و تصحیح حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ق.
- مشکور، محمدجواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۵ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، محقق: محمدکاظم موسوی، کربلا، مجمع الامام الحسین علیه‌السلام العلمی لتحقیق التراث اهل البیت علیهم‌السلام، ۱۴۳۹ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحلي، تصحیح محمد صادق بحر العلوم، قم، الشريف الرضي، ۱۴۰۲ق.