آب چشمه

آب چشمه، آبی است که از زمین به طور طبیعی می‌جوشد و محل جوشش آن را چشمه می‌گویند. از احكام آن در بخش‌های طهارت، صلات و احياء موات سخن گفته‌اند.

به گفته فقیهان، آب چشمه اگر جریان داشته باشد، حکم آب جاری را دارد؛ یعنی با رسیدن نجاست، فقط بخشی که رنگ، بو یا مزه‌اش تغییر کرده نجس می‌شود و قسمت متصل به منبع چشمه، حتی اگر کمتر از کر باشد، پاک می‌ماند. درباره چشمه‌ای که آبش کم است و جریان ندارد اختلاف نظر وجود دارد، اما نظر مشهور این است که چنین آبی حکم آب جاری را ندارد. بااین‌حال، اگر چشمه ظاهراً جاری نباشد ولی به‌گونه‌ای باشد که با برداشتن آب دوباره از منبع بجوشد، باز هم حکم آب جاری دارد و تا وقتی اوصافش با نجاست تغییر نکند پاک است. همچنین چشمه‌های فصلی، فقط در زمانی که واقعاً می‌جوشند، حکم آب جاری دارند.

چشمه‌ای که در زمین موات احداث می‌شود دارای دو نوع حریم است: یکی محدوده نزدیک چشمه که برای استفاده معمولی، برداشتن آب و پاک‌سازی آن لازم است و تصرف در آن بدون اجازه جایز نیست؛ دیگری محدوده‌ای وسیع‌تر که احداث چشمه جدید در آن ممنوع است. حد این حریم بنابر مشهور فقیهان، در زمین‌های سست هزار ذراع و در زمین‌های سخت پانصد ذراع است، اما برخی فقیهان معیار را فقط «ضرر نداشتن به چشمه موجود» دانسته‌اند؛ یعنی اگر در فاصله کمتر زیانی نرساند، احداث جایز است و اگر در فاصله بیشتر زیان‌آور باشد، جایز نیست.

خشک یا کم شدن آب چشمه‌ها از موارد مشروعیت نماز استسقا به‌شمار می‌آید. شفا خواستن و طلب شفا کردن از چشمه‌های آب گرم مکروه دانسته شده و درباره گستره این کراهت اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی، وضو یا غسل با آن، برخی هر استفاده‌ای از آن و بسیاری کراهت آن را تنها به استفاده درمانی محدود می‌کنند. چشمه‌ای که مالک خاصی ندارد از مشترکات است و همه در بهره‌برداری از آن برابرند، اما اگر کسی آب آن را حیازت کند، مالک همان مقدار آب می‌شود. کسی که چشمه‌ای احداث کند مالک آن است و دیگران بدون اجازه حق تصرف ندارند.