طمأنینه
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
طمأنینه یا استقرار در نماز، به معنای آرامش و ثابت بودن بدن نمازگزار است و یکی از واجبات نماز به شمار میرود. این مفهوم به دو صورت بررسی میشود: یکی مربوط به وضعیت بدن نمازگزار که باید آرام و بدون حرکت اضافی باشد، و دیگری به مکان نمازگزار که باید ثابت و رو به قبله باشد.
به گفته فقیهان، در صورت عدم رعایت طمأنینه در نماز، به ویژه در اذکار و قیامها، نماز باطل است. برخی روایات به شدت بر عدم قبولی نماز بدون طمأنینه تأکید دارند و آن را معادل عذاب تارک الصلاة دانستهاند. همچنین، در صورتی که نمازگزار از روی عمد طمأنینه را رعایت نکند، باید نماز را دوباره بخواند.
فقها طمأنینه را از ارکان نماز نمیدانند و در صورت فراموشی، نماز باطل نمیشود. طمأنینه در بخشهای مختلف نماز، مانند قرائت اذکار، قیام بعد از رکوع، نشستن بین دو سجده و جلسه استراحت، واجب است. در نماز جماعت، رعایت طمأنینه برای مأموم ضروری نیست.
در اذکار مستحبی نماز، اگر ذکر خاصی برای بخش معینی از نماز (مثل تکبیر قبل از سجده) گفته شود، باید با طمأنینه ادا شود. اگر بدون طمأنینه گفته شود، نماز باطل است و باید دوباره خوانده شود. اما اگر ذکر مستحبی برای کل نماز باشد، طمأنینه ضروری نیست. همچنین، در صورت بیماری، رعایت طمأنینه در اذکار مستحبی الزامی نیست.
مفهومشناسی
طُمَأنینه یا استقرار[۱] در نماز به معنای سکون، آرامش[۲] و ثابت بودن[۳] بدن در نماز است و یکی از واجبات نماز شمرده میشود.[۴] گفته شده این مفهوم به دو صورت قابل توجه است: یکی از منظر وضعیت بدن نمازگزار که در آن آرامش و عدم حرکت اضافی لازم است، و دیگری از منظر مکان نمازگزار که باید ثابت و آرام باشد.[۵] در خصوص وجوب طمأنینه، در میان فقها اجماع وجود دارد،[۶] بهگونهای که برخی از علما عدم رعایت طمأنینه در نماز مستحبی را نیز سبب بطلان آن میدانند.[۷]
برخی روایات نیز بر عدم قبولی نماز بدون طمأنینه تأکید دارند و آن را معادل عذاب تارک الصلاة دانستهاند، هرچند حکم او را همچون تارک الصلاة نمیدانند.[۸] رسول خدا(ص) کسی را که طمأنینه در نماز را رعایت نمیکرد، به کلاغی که در حال برداشتن دانه است تشبیه کرده و فرموده است: اگر او در این حالت بمیرد، در دینی غیر از دین من خواهد مرد.[۹]
حکم شرعی طمأنینه
فقها طمأنینه را از ارکان نماز نمیدانند و در صورت فراموشی، نماز باطل نمیشود.[۱۰] مقدار طمأنینه به عرف بستگی دارد[۱۱] و به اندازهای که این آرامش حاصل شود، کافی است.[۱۲] در نماز جماعت، رعایت طمأنینه برای مأموم ضروری نیست.[۱۳] اگر طمأنینه بهدلیل عوامل بیرونی مانند باد از بین برود، مستحب است که نمازگزار پس از آرام شدن بدن، نماز را دوباره اعاده کند.[۱۴] به گفته فقیهان، در صورت عدم رعایت طمأنینه، توسط نمازگزاری که جاهل به حکم است، بر دیگران واجب است که او را ارشاد نمایند و در صورتی که از روی عمد باشد نیز بر دیگران واجب است با امر به معروف به او تذکر دهند.[۱۵]
استقرار در مکان نماز
استقرار در نماز به دو صورت است[۱۶] یکی مربوط به خود نمازگزار است که به طمأنینه تعبیر میشود (آرامش و سکون بدن)، و دیگری مربوط به مکان نمازگزار است که باید در حالت اختیار، از قبیل ایستادن و رو به قبله بودن، ثابت بماند.[۱۷] نماز در حال حرکت (مانند در وسائل نقلیه) معمولاً باطل است، مگر در شرایط اضطراری.[۱۸]
طمأنینه در اجزای نماز
فقها رعایت طمأنینه را در تمامی اجزای نماز لازم میدانند، از جمله:
- قرائت اذکار نماز: بدن باید قبل از قرائت اذکار در آرامش باشد[۱۹]. اگر اذکار در حال حرکت گفته شود، نماز باطل است.[۲۰]
- قیام بعد از رکوع: طمأنینه در قیام نیز ضروری دانسته شده است.[۲۱] اگر از روی عمد این آرامش رعایت نشود، نماز باطل است [۲۲] البته به گفته فقیهان، در صورت بیماری[۲۳] یا فراموشی، [۲۴]نماز صحیح است. البته برخی از علما طمأنینه هنگام قیام بعد از رکوع را از ارکان نماز دانستهاند؛[۲۵] هرچند مشهور علما آن را رکن ندانستهاند.[۲۶]
- بین دو سجده: نشستن بین دو سجده با طمأنینه نیز واجب است،[۲۷] به همینطور جلوس در تشهد.[۲۸]
- جلسه استراحت: برخی فقها طمأنینه در این مرحله را واجب میدانند،[۲۹] درحالیکه برخی آن را مستحب دانستهاند.[۳۰]
طمأنینه در مستحبات نماز
در مورد اذکار مستحبی در نماز، اگر ذکر خاصی که برای یک بخش خاص از نماز است (مثلاً تکبیر قبل از سجده) به قصد آن بخش گفته شود، نمازگزار باید در هنگام گفتن آن ذکر طمأنینه داشته باشد. اگر این ذکر عمداً بدون طمأنینه گفته شود، نماز باطل است و باید نماز به پایان رسیده و در صورت احتیاط دوباره خوانده شود.[۳۱] اما اگر ذکر مستحبی برای تمام نماز باشد (نه مختص به بخش خاصی)، طمأنینه لازم نیست. علاوه بر این، در صورت بیماری، رعایت طمأنینه در اذکار مستحبی الزامی نیست.[۳۲]
ظن و شک در طمأنینه نماز
برخی از علما معتقدند در صورتی که شخص نمازگزار قبل از رفتن به سجده، ظن به عدم رعایت طمأنینه بعد از رکوع پیدا کند، باید برگردد و طمأنینه را به جای آورد و در صورت شک به این موضوع بنا بر احتیاط برگشته و آن را به جای آورد.[۳۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ گیلانی، تحفة الأبرار، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ جوهری، الصحاح، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۲۱۵۸؛ طوسی، الجمل و العقود فی العبادات، ۱۳۸۷ش؛ ص۲۱۹؛ حائری یزدی، کتاب الصلاة، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۵.
- ↑ حلّی، کنز العرفان، قم، ج۱، ص۷۳.
- ↑ گیلانی، تحفة الأبرار، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ فرهنگ فقه فارسی،زير نظر آيةاللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامى، ج۱، ص۴۷۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۲۴۵؛ حائری یزدی، کتاب الصلاة، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۵.
- ↑ دزفولی، صراط النجاة، ۱۴۱۵ق، ص۱۰۷.
- ↑ دزفولی، صراط النجاة، ۱۴۱۵ق، ص۱۱۶.
- ↑ حائری یزدی، کتاب الصلاة، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۵.
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ص۱۱۳؛ اصفهانی، رساله صلاتیه، ۱۴۲۵ق، ص۲۳۳.
- ↑ نجفی، مجمع الرسائل محشّٰی صاحب جواهر، ۱۴۱۵ق ص: ۲۴۰
- ↑ حلّی، کنز العرفان، قم، ج۱، ص۱۴۲.
- ↑ به عنوان نمونه: خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۴۹۳.
- ↑ کابلی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۱ و ۱۶۲.
- ↑ دزفولی، صراط النجاة، ۱۴۱۵ق، ص۱۱۲.
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ص۴۴۸.
- ↑ گیلانی، تحفة الأبرار، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ خمینی، توضیح المسائل ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۴۹۱.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۱۱.
- ↑ نراقی، تحفه رضویه، ۱۴۲۶ق، ص۳۸۹ و ۳۹۳.
- ↑ گیلانی، تحفة الأبرار، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ سبزواری، اسرار الحکم، ۱۴۲۵ق، ص۶۱۷.
- ↑ کابلی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۲.
- ↑ کابلی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۴.
- ↑ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۱
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به: نجفی، جواهر الکلام فی ثوبه الجدید، ۱۴۲۱ق، ج۵، ص۲۰۸؛ اصفهانی، رساله صلاتیه، ۱۴۲۵ق، ص۲۳۳.
- ↑ به عنوان نمونه: خمینی، نجاة العباد، ۱۴۲۲ق، ص۱۰۴.
- ↑ طوسی، الجمل و العقود فی العبادات، ۱۳۸۷، ص۲۲۰.
- ↑ طوسی، الجمل و العقود فی العبادات، ۱۳۸۷، ص۲۲۵.
- ↑ حلّی، کنز العرفان، قم، ج۱، ص۱۴۲.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیلة ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۱۱؛ دزفولی، صراط النجاة، ۱۴۱۵ق، ص۱۰۵.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۱۱.
- ↑ دزفولی، صراط النجاة، ۱۴۱۵ق، ص۱۰۷.
منابع
- اصفهانی، محمد تقی رازی نجفی، رساله صلاتیه، قم، انتشارات ذوی القربی، ۱۴۲۵ق.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۴۱۰ق.
- حائری یزدی، عبدالکریم، کتاب الصلاة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق.
- حلّی، مقداد بن عبداللّه سیوری، کنز العرفان فی فقه القرآن، ترجمه عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم، پاساژ قدس پلاک ۱۱۱، بیتا.
- خمینی، سید روحاللّه، تحریر الوسیله، ترجمه علی اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۵ق.
- خمینی، سید روحاللّه، توضیح المسائل، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۲۴ق.
- خمینی، سید روحاللّه، نجاة العباد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
- دزفولی، مرتضی، صراط النجاة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، ۱۴۱۵ق.
- سبزواری، هادی بن مهدی، اسرار الحکم فی المفتتح و المختتم، قم، انتشارات مطبوعات دینی، ۱۴۲۵ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الجمل و العقود فی العبادات، ترجمه محمد واعظ زاده خراسانی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۸۷ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۷ق.
- کابلی، محمد اسحاق فیاض، رساله توضیح المسائل، قم، انتشارات مجلسی، ۱۴۲۶ق.
- گیلانی شفتی، سید محمد باقر، تحفة الأبرار الملتقط من آثار الأئمة الأطهار، اصفهان، انتشارات کتابخانه مسجد سید، ۱۴۰۹ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۶ق.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی ثوبه الجدید، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، ۱۴۲۱ق.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- نجفی، محمد حسن، مجمع الرسائل محشّی صاحب جواهر، مشهد، مؤسسه صاحب الزمان(عج)، ۱۴۱۵ق.
- نراقی، محمد مهدی بن ابیذر، تحفه رضویه، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۲۶ق.