استهلال

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

استهلال نگاه کردن به آسمان جهت دیدن هلال در شب اول ماه قمری است. استهلال به عنوان عملی مستحب و گاه واجب کفایی مورد دغدغه مسلمانان بوده؛ چراکه بسیاری از وظایف و عبادات فردی و اجتماعی مسلمانان از جمله آغاز و انتهای ماه رمضان، تشخیص ایام حج و عید قربان، تعیین ماه‌های حرام و... بر اساس تشخیص آغاز ماه‌های قمری مبتنی بوده است.
استهلال بحثی تخصصی و فقهی است که بر حسب اختلاف مبانی و فتاوای فقهی و اصولی فقها در جهاتی مانند وحدت یا عدم وحدت افق، اثبات یا عدم اثبات رویت هلال با حکم حاکم، درستی یا عدم درستی رویت با چشم مسلح و... نه تنها باعث تعدد آرا میان فقهای شیعه بلکه باعث دگرگونی نظرات علمای مذاهب اسلامی نیز گردیده است.
ستاد استهلال بر اساس دستور آیت الله خامنه‌ای در اوائل رهبری ایشان، برای نظم بخشیدن به امر استهلال در دفتر رهبری شکل گرفت.

مفهوم‌شناسی

نگاه کردن به آسمان جهت دیدن هلال در شب اول ماه قمری را استهلال گویند.[۱] استهلال را به معانی ماه نو دیدن، جستجوی ماه کردن، گریستن کودک در هنگام ولادت[۲] و پدیدار شدن ماه نو[۳] تعریف کرده‌اند.
واژه استهلال از کلمه اهلال به معنای بالا بردن صدا به تلبیه گرفته شده که حاجیان محرم هنگام دیدن ماه نو آن را ندا می‌دادند؛ به همین دلیل به گریه نوزاد نیز استهلال گفته‌اند.[۴]

اهمیت و جایگاه

استهلال و اِحراز حُلول ماه قمری برای بجا آوردن تکالیف دینی ضروری است همچنین تلاش برای رؤیت هلال ارزش نجومی نیز دارد؛ زیرا ماه‌های قمری ممکن است ۲۹ یا ۳۰ روز باشد و نیازمند محاسبات نجومی دقیقی است.
استهلال به عنوان عملی مستحب و گاه واجب کفایی مورد توجه مسلمانان معرفی شده است؛[۵] چراکه بسیاری از وظایف و عبادات فردی و اجتماعی مسلمانان بر اساس ماه‌های قمری و تشخیص آغاز ماه‌های قمری نیز مبتنی بر رؤیت هلال است. تعیین ماه‌های حرام و ارتباط تنگاتنگ آن با موضوع دیه، تعیین ایام حج و روز عید قربان، تعیین ابتدا و انتهای ماه رمضان و... که نسبت مستقیم با زندگی مسلمانان در اقصی نقاط جهان دارد از طریق استهلال و رؤیت ماه صورت می‌گیرد.[۶]
خداوند در قرآن از هلال ماه، منازل ماه،[۷] گردش ماه بر اساس نظم و محاسبه دقیق[۸] و نقش آن در تعیین اوقات زندگی مردم و تعین زمان حج[۹] سخن گفته است.
بیشتر مذاهب اسلامی بر اساس روایات رویت هلال را مهم‌ترین نشانه شروع ماه قمری می‌دانند به همین دلیل نسبت به آن حساسیت داشته‌اند. وجود روایاتی که گرفتن روزه و افطار را به رویت هلال گره زده‌اند مانند «صُومُوا لِرُؤْیتِهِ وَ أَفْطِرُوا لِرُؤْیتِهِ؛[۱۰] روزه بگیرید با رؤیت آن و افطار کنید با رؤیت آن»، فقها را بر آن داشته تا درباره استهلال به ویژه استهلال ماه رمضان و شوال تاکید فراوانی داشته باشند تا جایی که برخی به وجوب کفایی آن فتوا داده‌اند.

تاریخچه

در کتب تاریخی و روایی داستان‌ها و رویدادهایی درباره رویت هلال آمده است.[۱۱] شیخ طوسی در کتاب تهذیب نقل کرده است در دوران حکومت امیرالمؤمنین(ع)، مردم پس از ۲۸ روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند که امام علی به منادی دستور داد به مردم اعلام کند ماه رمضان ۲۹ روزه است و یک روز روزه قضا بگیرند.[۱۲]

چگونگی استهلال

نوشتار اصلی: رویت هلال

مبدأ محاسبه سنّ هلال، لحظه مقارنه ماه و خورشید است. هنگام مقارنه ماه با خورشید، قسمتی که به طرف زمین است تاریک بوده و قابل دیدن نیست و در اصطلاح نجومی به مُحاق رفته است. هنگامی که ماه از محاق خارج شد باید به شکل هلالی باریک مشاهده شود اما کمی قطر نورانی هلال ماه مانع از دیدن آن می‌شود. با حرکت ماه و فاصله گرفتن آن از خورشید، ماه به صورت هلالی قابل رؤیت در می‌آید. به مدت زمانی که طول می‌کشد هلال ماه حرکت کند تا دیده شود تحت الشعاع می‌گویند. از دید نجومی، مدت زمان حالت محاق و تحت الشعاع، روی هم رفته نزدیک ۴۰ ساعت و ۴۸ دقیقه به طول می‌انجامد. از سوی دیگر گردش ماه به دور زمین همیشه بر دایرۀ منطقة البروج منطبق نیست و این انحراف بر رؤیت هلال اثر می‌گذارد. احتمال رؤیت و در نتیجه اعلام آغاز ماه قمری در کشورهای غربی‌تر (از لحاظ جغرافیایی) بیشتر از کشورهای شرقی‌تر است.[۱۳] عواملی از جمله ارتفاع هلال، اختلاف سمت، مدت مکث و ضخامت بخش میانی در استهلال موثر است.[۱۴]

استهلال نزد فریقین

استهلال، بحثی تخصصی و فقهی است که بر حسب اختلاف مبانی و فتاوای فقهی و اصولی فقها، دیدگاه‌های متعددی در این مسأله وجود دارد. تفاوت مبنای فقها در جهاتی مانند وحدت یا عدم وحدت افق، اثبات یا عدم اثبات رویت هلال با حکم حاکم، درستی یا عدم درستی رویت با چشم مسلح و... نه تنها باعث تعدد آرا میان فقهای شیعه بلکه باعث دگرگونی نظرات علمای مذاهب اسلامی نیز گردیده است.
فقهای اهل‌سنت در برخی از کشورها مانند عربستان و کشورهای حاشیه خلیج معتقد به رؤیت عینی هستند، در حالی که فقهای ترکیه، سوریه، لبنان و مصر بر محاسبات نجومی نیز تکیه می‌کنند. در میان فقهای شیعه، اکثریت با کسانی است که به رؤیت عینی معتقدند. بخشی از مسلمانان اهل‌سنت، افق مکه را ملاک قرار می‌دهند و بر پایه آن ماه رمضان را آغاز و به پایان می‌برند.[۱۵]
در میان علمای اهل سنت مالکیه، حنفیه و حنبلیه معتقد به وحدت افق هستند؛ بنابر نظر اینان اگر در شهری رویت حاصل شد به هر شهری خبر این رویت برسد، حجت است.[۱۶] در مقابل علمای شافعیه وحدت افق را فقط برای شهرهای نزدیک مانند بصره و بغداد حجت دانسته و برای شهرهای دور رویت هر ناحیه را برای همان ناحیه حجت می‌دانند.[۱۷]
عده‌ای از فقها رویت هلال در شهرهای شرقی را برای شهرهای غربی حجت و برخی رویت هلال را در یکی از شهرهای مسلمانان که دارای شب مشترک باشند را برای دیگر شهرها حجت می‌دانند.[۱۸]

ستاد استهلال

ستاد استهلال ستادی است که بر اساس دستور آیت الله خامنه‌ای از اوایل رهبر ایشان، برای نظم بخشیدن به امر استهلال در دفتر رهبری شکل گرفت. در ابتدای تشکیل ستاد تا اواخر سال ۱۳۷۹ش همکاری مستمری با متخصصین وجود نداشت؛ ولی با حمایت ستاد در سال ۱۳۸۰ش برای رصد هلال جمادی الثانی سال ۱۴۲۲ق و رصد هلال رجب سال ۱۴۲۳ق که چندین رکورد علمی را به نام ایران ثبت کرد، زمینه همکاری بسیاری از متخصصین با ستاد استهلال فراهم شد.
ارتباط و همکاری گروه‌های رصدی سراسر کشور با ستاد استهلال از سال ۱۳۸۰ش، نیاز به تربیت و به روز رسانی اطلاعات این گروه‌ها را در پی داشت؛ به همین منظور دو کمیته علمی و پژوهشی در ستاد تشکیل شد که در ارتباط دائم با حدود ۱۵۰ گروه رصدی در کشور بود.
گروه‌های رصدی با استفاده از تجهیزات مدرن و حتی هواپیما برای شرایط خاص جوی، رصدهای مشکلی را به ثبت رسانده‌اند که بنا بر گزارش‌های نهادهای بین المللی کم نظیر بوده است.
رصد ماه توسط گروه‌های رصدی مرتبط با ستاد استهلال نه تنها در انتهای ماه شعبان و ماه رمضان بلکه در انتهای تمامی ماه‌های قمری صورت می‌گیرد و در اختیار عموم مردم قرار داده می‌شود.[یادداشت ۱]
ستاد استهلال ارتباط منظم و پیوسته‌ای با بیوت مراجع تقلید داشته و در رصد هلال ماه‌های رمضان و شوال، نتایج به‌دست آمده از رصد در اختیار مراجع قرار می‌گیرد؛ البته بیوت برخی از مراجع تقلید نیز فعالیت‌هایی در زمینه استهلال انجام می‌دهند.[۱۹]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه استهلال.
  2. دهخدا، لغت نامه، ذیل واژه استهلال.
  3. معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه استهلال.
  4. ابن منظور، لسان العرب، ذیل واژه هلل؛ واسطی، تاج العروس، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه هلل.
  5. علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۴۹۳؛ کاشف الغطاء، کشف الغطا، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۱۷.
  6. [ http://hablolmatin.dmsonnat.ir/?_action=articleInfo&article=33]جلیلی، «بررسی فقهی استهلال در نزد فریقین»،
  7. سوره یونس، آیه ۳۹.
  8. سوره الرحمن، آیه ۵.
  9. سوره بقره، آیه ۱۸۹.
  10. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۷۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۵، ص۳۵۶.
  11. نک: مختاری و صادقی، رویت هلال، ۱۴۲۶، ج۱، ص۳۸-۴۷.
  12. طوسی، تهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۵۸-۱۵۹.
  13. استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن
  14. سایت نجوم
  15. جلیلی، «بررسی فقهی استهلال در نزد فریقین»
  16. الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰۰.
  17. الزحیلی، الفقه‌الاسلامی و ادلّته، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۶۵۸.
  18. جلیلی، «بررسی فقهی استهلال در نزد فریقین»
  19. گزارش فعالیت‌های ستاد استهلال از بخش فارسی خامنه‌ای دات‌ ای آر[۱]
  1. برای دریافت گزارشات ماهانه ستاد استهلال به اینجا [۲] مراجعه کنید

منابع

  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت،‌ دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
  • استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن، مجله ره توشه، شماره ۱۰۲، شهریور ۱۳۹۰.
  • الجزیری، عبدالرحمن بن محمد عوض، الفقه على المذاهب الأربعة، بیروت، دار الكتب العلمية، ۱۴۲۴ق.
  • الزحلیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
  • جلیلی، عباس، «بررسی فقهی استهلال در نزد فریقین»، حبل المتین، شماره اول، ۱۳۹۱ش.
  • حلّى، حسن بن يوسف، تحرير الأحكام الشرعية على مذهب الإمامية، قم، موسسه امام صادق، ۱۴۲۰ق.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، مصحح حسن الموسوى‏ خرسان، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • عمید، حسن، فرهنگ فارسی، تهران، نشر اشجع، ۱۳۸۹ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح على اكبر غفارى و محمد آخوندى، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مختاری، رضا، صادقی، محسن، رویت هلال، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۲۶ق.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
  • نجفى، جعفر بن خضر، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغراء، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۲۲ق.