آیه ۱۱۳ سوره هود
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه رُکون |
| واقع در سوره | هود |
| شماره آیه | ۱۱۳ |
| جزء | ۱۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
آیه ۱۱۳ سوره هود (آیه رُکون) به مسلمانان فرمان میدهد که به ستمگران گرایش پیدا نکرده، به آنان تکیه نکنند. از این آیه بر وجوب عصمت امام(ع) و بر کبیرهبودن گناه گرایش به ستمگران استدلال شده است. با این حال، روابط تجاری و علمی با ظالمان بر اساس حفظ منافع مسلمان و استقلال جوامع اسلامی بدون اشکال دانسته شده است.
اگرچه مطابق برخی دیدگاهها این آیه به مشرکان عصر نزول اختصاص دارد، اما به نظر بسیار از مفسران، این آیه تکلیف مسلمانان را در برابر همه ظالمان بیان کرده است. برخی پژوهشگران قرآنی در توضیح فلسفه و حکمت ممنوعیت گرایش به ستمکران به این موارد اشاره کردهاند: جلوگیری از گسترش ظلم و تقویت ستمگران، ازبیننرفتن زشتی ظلم، و قرارنگرفتن در زمره ظالمان.
آیه ۱۱۳ سوره هود در ابواب مختلف فقه مانند قضاوت، نماز جماعت و وصیت مورد استناد قرار گرفته است.
اهمیت و جایگاه
آیه ۱۱۳ سوره هود را آیه رُکون نامیدهاند.[۱] این آیه در ارتباط با آیه قبلی پس از امر به استقامت و نهی از طغیان، از گرایش به ظالمان نهی کرده است.[۲] به گفته ناصر مکارم شیرازی، مؤلف تفسیر نمونه، این آیه یکی از اساسیترین برنامههای اجتماعی، سیاسی، نظامی و عقیدتی را بیان کرده و عموم مسلمانان را مخاطب قرار داده است.[۳] به گفته عبدالله جوادی آملی، مؤلف تفسیر تسنیم، حرمت گرایش و اعتماد به ظالمان از آموزههای دین و از احکام بین المللی اسلام و همچنین دستور مشترک همه پیامبران الهی است.[۴]
... ﴿وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ ١١٣﴾ [هود:113]
... ﴿و به کسانی که ستم کردهاند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما میرسد و در برابر خدا برای شما دوستانی نخواهد بود و سرانجام یاری ١١٣﴾
سوره هود: آیه ۱۱۳.
کلمه رکن در این آیه به معنای تمایل، همکاری، اظهار رضایت، دوستی، خیرخواهی و اطاعت ذکر شده که به گفته مکارم شیرازی، نویسنده تفسیر نمونه، همه این موارد در مفهوم جامع اعتماد و وابستگی قابل جمع است.[۵] برخی مفسران، منظور از ظالمان در این آیه را بر مشرکان، کافران و مخالفان اسلام تطبیق کردهاند[۶] اما گروهی از مفسران معتقدند این آیه بر همه ظالمان و مفسدان قابل تطبیق است[۷] و مشرکان عصر پیامبر(ص) یکی از مصادیق این آیهاند.[۸]
کاربردهای آیه در مباحث فقهی
فقهای شیعه با استناد به آیه ۱۱۳ سوره هود، میل و گرایش و نیز کمک به ظالمان را حرام دانستهاند.[۹] شیخ صدوق با استناد به آیات مختلفی از جمله آیه ۱۱۳ سوره هود، ظالمین را از ملعونان دانسته و برائت از آنها را واجب دانسته است.[۱۰] محسن قرائتی، مؤلف تفسیر نور، با استناد از فراز «فتمسکم النار»، تکیه بر ستمگران را از گناهان کبیره برشمرده است.[۱۱]
طبرسی روایتی نقل کرده که پیامبر(ص) با استناد به این آیه، ستایشکننده سلطان را برای رسیدن بهرهای از او، همدم سلطان در آتش جهنم دانسته است.[۱۲] کلینی نیز روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده، اگر کسی زندهبودن سلطانی را دوست داشته باشد به امید آنکه سلطان از کیسه خود مالی به او ببخشد مشمول نهی در آیه ۱۱۳ سوره هود خواهد بود.[۱۳]
آیه ۱۱۳ سوره هود در ابواب مختلف فقه مانند تقلید (شروط مرجعیت)،[۱۴] نماز جماعت (عدم جواز امامت فاسق)،[۱۵] قضاوت ( صفات شاهد)،[۱۶] وصایت (وصی قرار دادن کافر)،[۱۷] امر به معروف (یاریخواستن از ظالمان برای دفع منکر یا اقامه معروف)، [۱۸] و ذبح (حرمت ذبح کفار)[۱۹] مورد استناد قرار گرفته است.
فلسفه حرمت گرایش به ظالمان
حکمت اصلی نهی ذکرشده در این آیه (ممنوعیت تکیه بر ستمگران) را در چند محور برشمردهاند: جلوگیری از گسترش ظلم، تقویتنکردن ستمگران، مصونماندن فرهنگ جامعه از عادیسازی ظلم، و در نهایت، دوری از همدستی با ظالمان که سرانجامی جز عذاب الهی ندارد.[۲۰] به گفته مکارم شیرازی، هر اعتمادی که موجب ضعف و وابستگی جامعه اسلامی شود، باید از بین برود. با این حال وی با استناد به سیره پیامبر(ص)، روابط تجاری و علمی با ظالمان را در صورت حفظ منافع و استقلال مسلمانان، مجاز میشمارد.[۲۱]
لزوم عصمت اولوالامر
برخی مفسران با تکیه بر آیه ۱۱۳ سوره هود بر لزوم عصمت امام(ع) و اوُلوالْاَمْر استدلال کردهاند.[۲۲] به گفته آنان، اطاعت از اولیالامر واجب است و گرایش به ظالم حرام، پس اولیالامر باید معصوم باشند تا به ظالمان گرایشی صورت نگیرد.[۲۳] بر این اساس، به گفته محمدحسین طباطبایی، مؤلف المیزان، این آیه به مسلمانان دستور داده تا در هرآنچه به امور دینی مربوط میشود (مانند مدیریت جامعه اسلامی) نباید به ظالمان گرایش پیدا کنند.[۲۴] اما در مسائل غیر دینی، تکیه بر کسانی که در زندگی خود، ظلم کوچکی مرتکب شدهاند، اشکالی ندارد.[۲۵]
عبدالله جوادی آملی، با استناد به این آیه، فتوای برخی عالمان اهلسنت مبنی بر واجببودن اطاعت از هر حاکمی را نادرست خوانده است.[۲۶] از عالمان اهلسنت با استناد به برخی روایات و با توجه به معنای اولوالامرِ ذکرشده در آیه ۵۹ سوره نساء فتوا دادهاند که اطاعت از هر حاکمی واجب است.[۲۷] اما به گفته جوادی آملی، این روایات به دلیل مخالفت با قرآن حجت نیستند.[۲۸]
پانویس
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۸۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۲۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۳۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۲.
- ↑ رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۹، ص۳۱۸.
- ↑ خویی، موسوعه الامام الخویی، ۱۴۱۸ق، ج۳۵، ص۶۴۹؛ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۴، ص۳۵۲.
- ↑ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۸.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۴۲۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ قمی طباطبایی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۹۵.
- ↑ شریف مرتضی، المسایل الناصریات، ۱۴۱۷ق، ص۲۴۵.
- ↑ سبزواری، کفایة الفقه، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۴۲.
- ↑ مصطفوی، فقه المعاملات، ۱۴۲۳ق، ص۵۹۴.
- ↑ سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیله، ۱۴۱۵ق، ص۱۹۹.
- ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۳۱۵.
- ↑ رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۹، ص۳۱۹ و ۳۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰ و ۲۶۱.
- ↑ قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۲۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۲۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۱، ص۵۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۶.
- ↑ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۰۲-۳۰۴؛ قاسمی، تفسیر القاسمی، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۱۸۴.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۶.
منابع
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القران العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، موسسه انتشارات هجرت، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت (عليهم السلام)، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، قم، موسسه احیاء آثار الامام الخویی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- سبزواری، محمدباقر، کفایه الفقه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر، دلیل تحریر الوسیله - الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شریف مرتضی، علی بن حسین موسوی، المسایل الناصریات، محقق: مرکز پژوهش و تحقیقات علمی، تهران، رابطه الثقافه و العلاقات الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق. قمی طباطبایی، سید تقی، مبانی منهاج الصالحین، محقق: عباس حاجیانی، قم، منشورات قلم الشرق، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مهطر، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، محقق: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- قاسمی، جمالالدین، تفسیر القاسمی: محاسن التاویل، محقق: محمد باسل عیون سود، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محقق: حسین درگاهی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات، چاپ اول، ۱۳۶۸ش
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان قم، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مصطفوی، سید محمدکاظم، فقه المعاملات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.