شعیب (پیامبر)

شُعَيْب‏ از پیامبران الهی و از نوادگان ابراهیم است، او سومين پيامبر عرب بوده که نامش در قرآن آمده است، سوره‌های اعراف، هود و شعراء بیان می‌کند که او بعد از نوح، هود، صالح و لوط به پیامبری برگزیده شد و پیامبر سرزمین یا قوم مدین و ایکه بوده است. قرآن به جریان موسی و شعیب اشاره دارد و شعیب را به عنوان پدر همسر موسی معرفی کرده است، اما برخی از مفسران شعیب پیامبر را با، ‌پدرهمسر موسی که نامش در قرآن و تورات آمده یکی ندانسته‌اند. قرآن مشکل قوم شعیب را فساد مالی دانسته است که حتی با تلاش شعیب و آوردن پیمانه و ترازو باز دچار فساد مالی بودند.

نسب

شعیب از نوادگان ابراهیم (ع) بود. پدرش مدین بن ابراهیم و مادرش از فرزندان لوط است. بعضی نام پدرش را نویب و مدین را پدربزرگ او دانسته و نامش را شعیب بن نویب بن مدین بن ابراهیم آورده‌اند. زیرا ابراهیم پس از ساره همسری از کنعانیان گرفت. مدین از این همسر است. برخی درباره اینکه آیا یترون پدر زن موسی که نامش در تورات آمده، همان شعیب پیامبر است یا خیر اختلاف نظر دارند.

موسى در خانه شعیب

منابع نقل کردند موسى بعد از اینکه در آب دادن حیوان‌ها به دختران شعیب کمک کرد و آنان را تا درب خانه شعیب همراهی نمود، یکى از دختران شعیب پیشنهاد استخدام موسى را داد. شعیب از پیشنهاد دخترش استقبال کرد، رو به موسى نمود و پیشنهاد کار و ازدواج با دخترش را به موسی داد و او قبول کرد. موسی بعد از اتمام قراردادش، با دختر شعیب ازدواج کرد.

شعیب در قرآن و روایات

گزارش قرآن

قرآن کریم در پنج سوره اعراف، هود، شعراء، عنکبوت و قصص به شرح وقایع و شرح حال مربوط به شعیب اشاره می‌کند و فقط در یازده آیه، کلمه شعیب آمده است. اما بیش از چهل آیه از قرآن کریم مرتبط به حضرت شعیب و وقایع معاصر او است. بیشتر آیات این سوره‌ها در ارتباط با رسالت شعیب و نقش او در راهنمایی مردم تحت مباحثی چون مدیریت؛ حقوق جامعه، اخلاقیات، ترویج فرهنگ توحیدی، اصلاحات اقتصادی، آمده است و همچنین بررسی وضعیت مردم آن زمان به عنوان انکارکنندگان شعیب و عذاب آنان است. خداوند در قرآن از وی حقایق، معارف و ادب نسبت به پروردگارش و مردم را حکایت کرده است تا آنجا که آورده است خدا موسی را مدتی به خدمت شعیب می‌گذارد.

گزارش روایات

برخی روایات به این مسئله اشاره می‌کنند که موضع‌‏گیری قوم شعیب (ع) در برابر او به قدری شدید بود که چند نفر از نمایندگان او را به طرز فجیعی کشتند. ولی با این وجود نقل کردند بیان او به قدری جالب و جاذب و گیرا بود که پیامبر اسلام (ص) فرمود: کان شعیب خطیب الانبیاء ، شعیب خطیب و سخنران در بین پیامبران بود راوندی در روایتی از حضرت سجاد (ع) نقل کرده است: نخستین کسی که پیمانه و ترازو برای مردم ساخت حضرت شعیب(ع) بود و آنان با پیمانه و ترازو سروکار پیدا کردند ولی پس از مدتی شروع به کم‌فروشی نمودند و همین سبب عذاب آنان شد.

شعیب در آثار مسلمانان

در ارتباط با شخصیت شعیب کتاب‌ها و مقاله‌های متعددی نگاشته شده است که برای آشنایی بیشتر به برخی آثار پژوهشگران اشاره خواهد شد.

• شکیبایی ایمان، موسوی‌ گرمارودی، ۱۳۹۲ش.
• شعیب در مدین، سبحانی تبریزی، ۱۳۷۳ش.

همچنین واژه شعیب در اشعار شاعران مسلمان پر کاربرد بوده است، شاعرانی همچون مولانا، فردوسی، حافظ، سعدی و بزرگانی دیگر این واژه را در اشعار خویش استفاده کردند.

نستعلیق

نستعلیق

نابینایی شعیب

شعیب بر اساس اسناد و منابع قدیمی نابینا بود و او را در کنار یعقوب و اسحاق نابینا می‌‏دانند. دانشمندان متعددی چون میبدی در تفسیر کشف الاسرار؛ سید هاشم بحرانی در تفسیر البرهان، تفسیر سورآبادی، طباطبایی در المیزان و برخی دیگر با استناد به آیه وَإِنَّا لَنَرَاکَ فِینَا ضَعِیفًا به نابینا بودن وی اشاره کرده‌اند. آنان علت نابینا شدن شعیب را کثرت گریه او برای حُبّ و اشتیاق زیاد به خداوند دانسته‌اند.

رسالت

نقشه محل زندگی حضرت شعیب و قومش

شعیب بعد از یوسف بن یعقوب و قبل موسی بن عمران و معاصر ایشان به پیامبری مبعوث شد. نقل شده است که او سومین پیامبر عرب بوده که داستان‌هایی در ارتباط با وی در قرآن آمده است

قوم مدین و اصحاب ایکه

مقالهٔ اصلی: اصحاب ایکه

«مدین» یا «مدین شعیب» شهری در شرق خلیج عقبه است. شعیب نخست در مدین سکونت داشته و از اهل مدبن خواست خداوند یکتا را عبادت واز اعمال قبیح پرهیز کنند، امّا آنان انکار کردند و شعیب و پیروانش را از مدین اخراج کردند. شعیب آنان را نفرین کرد و خداوند هم آنان را به عذاب زلزله مبتلا ساخت و شهر و مردمش نابود شدند.

سوره شعراء آیات ۱۷۶ و ۱۷۷، اشاره می‌کند که شعیب پس از عذاب اهل مدین، به طرف قوم ایکه رفت. ظاهراً شهری به نام ایکه هم بوده که نزدیک مدین قرار داشته است. این شهر امروزه به نام تبوک مشهور است. قرآن آورده است که قوم ایکه نیز به کفر و شرک روی آورده بودند و نصایح شعیب را نمی‏‌پذیرفتند. خداوند ۷ یا ۹ روز محل زندگی آنان را داغ و سپس بر آنان آتش بارید و همه کشته شدند.

اصلاحات اقتصادی

قرآن در آیه فَأَوْفُوا الْكَيْلَ^{[اعراف–۸۵]} اشاره کرده است که اهالی مدین اهل کم‏‌فروشی، گران‌فروشی اجناس، عدم رعایت ضوابط تجارت و معامله بودند. شعیب برای اصلاح آنان وسیله اندازه‌گیری کالا در تجارت و معامله آورد ولی آنان قبول نکردند. برخی بر این عقیده‌اند ترازو و وسایل اندازه‏گیری کالاها ابتکار شعیب است.

گزارش تورات از شعیب

در تورات داستان شعیب و قوم او نیامده، تنها یادى که از شعیب کرده این است که بعد از آنکه موسى(ع) آن مرد قبطى را کشت از مصر به مدین فرار کرد (تا آخر داستان) و در آنجا شخصى را ذکر کرده به نام «اعوئیل کاهن مدیان» (و یا به عبارت دیگر عالم دینى شهر مدین).

محل دفن

تصویر مقام حضرت شعیب در اردن.

پژوهشگران و مورخین درباره عمر شعیب اختلاف نظر دارند. بعضی معتقدند، ۲۴۲ سال زندگی کرد، کسانی هم عمرش را ۲۵۴ و ۴۰۰ سال نوشته‌‏اند. در مورد محل درگذشت و محل دفن او هم اختلاف است و این محل‏‌ها را به عنوان مدفن او معرفی کرده‌‏اند: مکه و نزدیک کعبه دفن شد؛ قبرش در حضرموت است؛ در فلسطین در دهکده‌‏ای به نام حطین دفن شد؛ قبرش در شهر تستر از شهرهای ایران باستان است. بنابراین چهار محل برای دفنش گفته‌‏اند.

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع

• خرمشاهی،دانشنامه قرآن، ج۲، ص۱۳۲۲، چاپ اول: پاییز ۱۳۷۷، انتشارات دوستان، انتشارات ناهید.
• شهيدى، جعفر، شرح مثنوى (شهيدى)، ۷جلد، تهران، شركت انتشارات علمى فرهنگى، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
• عفتی، قدرت الله، دیوان صحبت لاری، قم، انتشارات دفتر فرهنگ معلولین، ۱۳۹۲ش.
• عروسى حويزى عبد على بن جمعه، تفسير نور الثقلين، قم، انتشارات اسماعيليان، ۱۴۱۵ق.
• علامه طباطبايى، ترجمه تفسير الميزان‏، قم، دفتر انتشارات اسلامى‏ قم‏، ۱۳۷۴ش‏، چاپ پنجم‏.
• قرائتى، محسن، تفسير نور، تهران، مركز فرهنگى درس‌هايى از قرآن، ۱۳۸۳ش، چاپ يازدهم.
• قطب الدين راوندى، سعيد بن هبة الله، قصص الأنبياء (ع)، مشهد، مركز پژوهش‌هاى اسلامى، چاپ: اول، ۱۴۰۹ق.
• مولوی، به کوشش بدیع الزمان فروزانفر، کلیات شمس یا دیوان کبیر، تهران، انتشارات دانشگاه تهران؛ امیرکبیر، ۱۳۵۵ش.
• نوری، محمد، حضرت شعیب: پیامبر جامعه ساز، قم، دفتر فرهنگ معلولین، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.

پیوند به بیرون

• حضرت شعیب پیامبر جامعه ساز
• شعیب و اصلاح اقتصادی
• مقاله‌های بیشتر