جامعنویسی
جامع حدیثی، به آن دسته از کتابهای روایی میگویند که همۀ موضوعات و ابواب حدیثی در آنها گرد آمده است. در جامع حدیث میتوان در هر موضوعی، حدیثی یافت. "جوامع حدیث"، جمع این تعبیر نیز به کار رفته و از برخی مجموعهها که خود از چند جامع تشکیل شده با تعبیر "مجامع" یاد شده است. جامع حدیثگاه شامل تمام ابواب احادیث و گاه صرفاً جامع ابواب فقهی است.
ویژگیهای جامع حدیثی
محدّثان اهل سنّت، مجموع احادیث و مطالب دینی را در هشت موضوع (عقاید، احکام، سیره، آداب، تفسیر، فِتَن (فتنهها)، اشراطُ السّاعه و مناقب) دسته بندی کرده،[۱] و برآناند که جامع حدیث کتابی است که دربردارندۀ همۀ آنها باشد. اگرچه در باب پارهای از این عناوین اختلاف نظر وجود دارد.
در کتابهای جامع یا جوامع حدیث، ترتیب تدوین احادیث بر اساس موضوعات است نه همچون مُسنَدها و مُعجَمها بر اساس راویان.[۲]
سیر تدوین جوامع حدیث شیعه
در تاریخ تدوین حدیث، تدوین جوامع حدیثی در پی تبویب و دسته بندی احادیث ضرورت پیدا کرد، یعنی از اواخر قرن دوم هجری قمری که زمان شروع تدوین جوامع حدیثی در بین شیعه و اهل سنت بود.
در بین محدّثان شیعه، پیش از پیدایش کتب اربعه، نخستین جوامع حدیث تألیف شد. این کتابها خود بر دو دستهاند: دستهای عنوان الجامع[۳] الجامع فی انواع الشرائع،[۴] الجامع فی ابواب الشریعة،[۵] الجامع فی الحدیث،[۶] الجامع فی الفقه.[۷] دارند که تعدادشان زیاد است، حتی جامعهای فقهی تألیف شده در این دوره نیز سرشتی حدیثی دارد.
دستۀ دیگر، اگرچه عنوانِ الجامع ندارند، محتوای آنها با کتابهای جامع حدیث یکسان است. از این گونه کتابهاگاه با عنوان نوادر، مَشیخِه و گاه با عناوین خاص، نظیر المَحاسِن یاد شده است. از کتابهای المحاسن، ۱۳ کتاب برجامانده که به چاپ رسیده است.
قرن دوم و سوم
برخی جوامع حدیث تألیف شده در قرن دوم و سوم عبارتاند از:[۸]
| نام اثر | مؤلف |
|---|---|
| الجامع فی الاحادیث | احمد بن محمد بن ابی نصر بَزَنطی |
| الجامع فی الحدیث | ابوطاهر وراق حضرمی |
| الجامع فی الحدیث | ابوعبدالله موسی بن قاسم بن معاویه بَجَلی |
| الجامع فی ابواب الفقه | ابوالحسن علی بن ابی حمزه بطائنی |
| الجامع فی ابواب الحلال و الحرام (جامع الشرایع) | ظریف بن ناصح کوفی |
| الجامع الکبیر فی الفقه (جامع الآثار) | یونس بن عبدالرحمان |
| الجامع فی الفقه | حسن بن زید بن محمد |
| الجامع فی الفقه | محمد بن علی بن محبوب |
| الجامع الکبیر فی الفقه / الجامع الصغیر فی الفقه | ابراهیم بن محمد ثقفی |
قرن چهارم تا ششم
در فاصله قرن چهارم تا ششم نخستین جوامع مهم حدیث شیعه پدید آمد که برخی نام جامع داشتند و برخی مانند کتب اربعه فاقد چنین عنوانی بودند. جز کتب اربعه، که شاخصترین جوامع حدیث این دورهاند، بقیۀ این جوامع از میان رفتهاند و فقط نام آنها در فهرستها موجود است،[۹] نظیر:
| نام اثر | مؤلف |
|---|---|
| الجامع فی ابواب الشریعة | ابومحمد حسن بن علی الحِجال (متوفی ۳۴۳ق) |
| الجامع فی انواع الشرایع | حمید بن زیاد کوفی (متوفی ۳۱۰ق) |
| الجامع فی الحدیث | ابومحمد حسن بن احمد بن محمد عَجْلی |
| الجامع فی الحدیث | سید شریف حسن بن حمزه (متوفی ۳۵۸ق) |
| الجامع فی الحدیث | محمد بن احمد بن یحیی |
| الجامع فی الحدیث | ابوجعفر محمد بن حسن بن احمد ولید (متوفی ۳۴۳ق) |
| الجامع فی الفقه | ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالله صفوانی |
| الجامع فی الاخبار | ابوالحسن علی بن سعید (متوفی بعد از ۵۸۵ق) |
| جامع الاحادیث النبویة | ابومحمد جعفر بن احمد بن علی قمی |
مهمترین و شاخصترین جوامع حدیث شیعه در این دوره کتب اربعه است، مشتمل بر:
| نام کتاب | مؤلف | تعداد تقریبی احادیث |
|---|---|---|
| الکافی | محمد بن یعقوب کلینی (متوفی ۳۲۹ق) | حدود ۱۶۰۰۰ حدیث |
| من لایحضره الفقیه | شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱ق) | حدود ۶۰۰۰ حدیث |
| تهذیب الاحکام | شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ق) | حدود ۱۳۶۰۰ حدیث |
| الاستبصار | شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ق) | حدود ۵۵۰۰ حدیث |
قرن هفتم تا چهاردهم
از قرن هفتم تا پایان قرن سیزدهم، به ویژه در قرن یازدهم و قرن دوازدهم، با استفاده از منابع حدیثی دورههای قبل، جوامع بزرگی فراهم آمد که هریک ویژگیهایی دارد. تألیفات این دوره کمتر عنوان جامع دارند و تنها آثار معدودی با این عنوان معروف شدهاند.
| نام اثر | مؤلف |
|---|---|
| جامع الاخبار | علامه حلی[۱۰] |
| جامع الاخبار فی ایضاح الاستبصار | عبداللطیف بن علی بن احمد بن ابی جامع عاملی |
| الوافی | محمدمحسن فیض کاشانی |
| تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة | محمد بن حسن حر عاملی |
| بحار الانوار الجامعة لِدُرَر اخبار الائمة الاطهار | علامه مجلسی |
| مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل | میرزا حسین نوری |
| جوامع الکلم | سید محمد بن شرف الدین (سید میرزا جزایری) |
| عوالم العلوم و المعارف و الاحوال عن الا´یات و الاخبار و الاقوال | عبداللَّـه بن نوراللَّـه بحرانی |
| الاَوفیٰ | فضلعلی بیک بن شاهوردی |
| الشِفاء فی اخبار آل المصطفی | محمدرضا بن عبدالمطلب تبریزی |
| جامع المعارف و الاحکام | سیدعبداللَّـه بن محمد رضا شُبَّر |
| جامع الاحکام و السنن | محمد بن سلیمان بن زویر خطی سلیمانی |
| جامع الاحادیث | محمد نجف کرمانی مشهدی |
قرن سیزدهم و چهاردهم قمری
در دوران معاصر نیز چند کتاب جامع حدیث در میان شیعیان تألیف شده است به این قرار:
| نام اثر | مؤلف | وفات |
|---|---|---|
| الجامع فی الاخبار | محمدعلی بن محمد حسینی شاه عبدالعظیمی | ۱۳۳۴ق |
| جامع احادیث الشیعة فی احکام الشریعة | تهیهشده زیر نظر آیتالله بروجردی + همکاری شاگردان | ۱۳۴۰ش |
| الحیاة | محمدرضا حکیمی، محمد حکیمی، علی حکیمی | |
| میزان الحکمة | محمد محمدی ریشهری | ۱۴۰۱ش |
سیر تدوین جوامع حدیث در بین اهل سنّت
تدوین جوامع حدیث در قرن سوم در بین اهل سنت به طور گسترده رواج پیدا کرد. در این دوره نخست کتابهای «مُسنَد» پدید آمد که شامل انواع احادیث میشد (کتاب مسند کتابی است که احادیث بر اساس نام راویان آنها طبقهبندی و تألیف میشود) و پس از آن کتابهای «صِحاح» و «سُنَن» پدیدار شد که هریک از آنها جامع بزرگی از احادیث اهل سنّت بود. از این زمان آهنگِ تدوین جوامع حدیث در بین ایشان شتاب گرفت که تا زمان حاضر ادامه دارد.
در تاریخ حدیث اهل سنّت، دو رشته کتاب حدیثی تدوین شد که عبارت بود از «مُصَنَّفات» و «مَسانید». از مصنفات و نیز مُوَطّا مالک گاه با عنوان «جامع» یا «مجموع» تعبیر شده.[۱۱] و احادیث آنها بر اساس ابواب مرتب میشده است[۱۲]
| نام اثر | مؤلف |
|---|---|
| موطّأ | مالک بن انس (۱۷۹ق) |
| الجامع فی الحدیث | ابومحمد عبداللّٰه بن وهب فِهری قُرَشی (۱۹۷ق)[۱۳] |
| الجامع | معمر بن راشد أزدی (۱۵۳ق) |
| المصنّف / المصنّف فی الحدیث | عبدالرزاق صنعانی (۲۱۱ق)[۱۴] |
| المصنّف فی الاحادیث و الاثار | ابن ابیشَیبَه (۲۳۵ق) |
| صحیح بخاری | محمد بن اسماعیل بخاری (۲۵۶ق) |
| صحیح مسلم | مسلم بن حجاج نیشابوری (۲۶۱ق) |
| سنن ترمذی | ابوعیسی ترمذی (۲۷۹ق) |
| سنن ابن ماجه | محمد بن یزید بن عبدالله بن ماجه قزوینی (۲۷۳ق یا ۲۷۵ق) |
| سنن ابوداوود | ابوداوود سلیمان بن اشعث سجستانی (۲۷۵ق) |
| سنن نسایی / السنن الصغری | احمد بن شعیب نسایی (۳۰۳ق) |
| السنن الکبری | احمد بن شعیب نسایی (۳۰۳ق) |
| السنن / المسند / المسندالجامع | دارمی (۲۵۵ق) |
| صحیح ابنخُزَیمه | ابنخزیمه (۳۱۱ق) |
| صحیح ابنحبان | ابنحبان (۳۵۴ق) |
| صحیح ابوعوانه | ابوعوانه (۳۱۶ق) |
| مصنّف | ابوجعفر احمد بن محمد طحاوی (۳۲۱ق) |
جمع بین صحیحین و متّفقاته
از قرن پنجم به بعد، یعنی دورهای که در آن محدّثان با استفادۀ مستقیم از تألیفات دورۀ قبل، منابع حدیث بزرگی فراهم آوردند، جوامع متنوعی تألیف شد. نوعی از این تألیفات، عنوان عمومی «الجمع بین الصحیحین» را دارد که در آنها احادیث صحیحین (صحیح بخاری و صحیح مسلم) یکجا جمع شده است و غالباً احادیث مکرر در آنها حذف شده است. از جملۀ این نوع کتابها:
| نام اثر | مؤلف | توضیح کوتاه |
|---|---|---|
| الجمع بين الصحیحين | محمد بن فتوح حُمیدی (۴۸۸ق) | جمع احادیث صحیح بخاری و مسلم (غالباً حذف مکررات)؛ گاهی با شیوه مسندی |
| الجمع بین الصحیحین | عبدالحق بن عبدالرحمان اشبیلی (ابنخرّاط) (۵۸۱ق) | از آثار «الجمع بین الصحیحین» با گردآوری احادیث صحیحین و حذف مکررات |
| مفیدُ السامع و القاری فیما اتَّفَقَ علیه مسلم و البخاری | احمد بن عبدالرحمان بن محمد مقدسی (۷۵۸ق) | جامع مشترکات و متّفقات بخاری و مسلم |
| اللؤلؤ و المرجان فیما اتَّفقَ علیه الشیخان | محمد فؤاد عبدالباقی | گردآوری متّفقات بخاری و مسلم |
| زاد المسلم فیما اتَّفقَ علیه البخاری و مسلم | محمد حبیب اللَّـه شَنقیطی (۱۳۶۳ق) | جامع متّفقات بخاری و مسلم |
ترکیبِ صحاح سته / مسانید / جمع الجوامع و متفرعات
عدهای از محدّثان از جمع بین صحاح سته جوامع بزرگی به وجود آوردند. در این کتابها برای آسانی کار، مجموع احادیث جوامع پیشین، به شکل کامل یا ناقص و غالباً با حذف مکررات، یکجا جمع شده است. از جمله:
| نام اثر | مؤلف | توضیح کوتاه |
|---|---|---|
| التجرید للصحاح الستة / التجرید للصحاح و السنن | رزین بن معاویه عبدَری سَرَقُسطی اندلسی (۵۳۵ق) | جمع روایات صحاح سته در قالب تألیفی واحد[۱۵] |
| جامع الاصول من احادیث الرسول | ابناثیر جزری (۶۰۶ق) | مبنا قرار دادن کتاب رزین؛ افزودن همه روایات صحاح سته و حذف مکررات[۱۶] |
| مصابیح السنة | حسین بن مسعود بغَوی فَرّاء (۵۱۶ق) | گزیدهای از احادیث صحاح سته و چند اثر حدیثی دیگر[۱۷] |
| مشکاة المصابیح | ابوعبداللّه خطیب عمری (۷۳۷ق) | نقد و تکمیل مصابیح؛ مرتبسازی روایات در سه فصل (فصل سوم روایات حذفشده مصابیح)[۱۸] |
| جامع المسانید و الالقاب | عبدالرحمان بن علی (ابنجوزی) (۵۹۷ق) | - |
| جامع المسانید و السنن الهادی لِاَقْوَم سنَنٍ | ابوالفداء عمادالدین بن کثیر دمشقی (۷۷۴ق) | جامع احادیث مهم (از جمله صحاح سته و مسانید احمد، بزّاز، ابویعلی و معجم طبرانی)؛[۱۹] |
| الجامع الکبیر / جمع الجوامع | جلالالدین عبدالرحمان بن ابیبکر سیوطی (۹۱۱ق) | جامع احادیث صحاح سته، مسند احمد، موطأ مالک و حدود هفتاد مأخذ حدیثی دیگر[۲۰] |
| الجامع الصغیر من حدیث البشیر النذیر | سیوطی (۹۱۱ق) | گزیدهای از جمع الجوامع؛ نقل احادیث کوتاه به ترتیب حروف الفبا؛ دارای ذیلی به نام زیادة الجامع[۲۱] |
| الفتح الکبیر فی ضمّ الزیادة الی الجامع الصغیر | یوسف نبهانی | گردآوری یکجاِ «جامعالصغیر» و «زیادةالجامع»[۲۲] |
| کنزُ العُمّال فی سنن الاقوال و الافعال | علی بن حسامالدین متقی (متقی هندی) (۹۷۵ق) | بر مبنای جمع الجوامع؛ حفظ نظم الفبایی اما مرتبسازی بر اساس موضوعات فقهی[۲۳] |
| الجامع الازهر فی حدیث النبی الانور | عبدالرئوف مناوی (۱۰۳۷ق) | با هدف نقض ادعای سیوطی درباره آوردن همه احادیث نبوی. |
پانویس
- ↑ عتر، منهج النقد، ۱۴۰۶ق، ص۱۹۸ـ۱۹۹.
- ↑ صباغ، الحدیث النبوی، ۱۴۰۱ق، ص۳۴۹-۳۵۰.
- ↑ رجوع کنید به نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ص۶۴-۶۵و ۷۵و۴۰۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ص۱۳۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ص۴۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۲۸ـ۲۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۳۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۲۷ـ۳۰و ۶۲و۶۸ـ۶۹.
- ↑ آقایزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۲۷ـ۳۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۳۷.
- ↑ خطیب، اصول الحدیث، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۳.
- ↑ عتر، منهج النقد، ۱۴۰۶ق، ص۲۰۰.
- ↑ طباطبایی، مسندنویسی در تاریخ حدیث، ۱۳۷۷ش، ص۷۳و۱۸۰.
- ↑ کحّاله، معجم المؤلفین،بیروت، ج۵، ص۲۱۹؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۳، ص۳۵۳.
- ↑ مرعشلی، علم فهرست الحدیث، ص۷۰.
- ↑ ابناثیر، جامع الاصول فی احادیث الرسول، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۴۹ـ۵۱؛ مرعشلی، علم فهرست الحدیث، ۱۴۰۶ق، ص۷۱.
- ↑ مرعشلی، علم فهرست الحدیث، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۵۵.
- ↑ خطیب، مشکاة المصابیح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴ـ۷؛ بغوی، مصابیح السنّة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۶.
- ↑ بغوی، مصابیح السنّة، ۱۴۳۳ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ مرصفی، الفهارس و مکانتها عندالمحدثین، ص۲۵۹ـ۲۶۲.
- ↑ مرصفی، الفهارس و مکانتها عندالمحدثین، ص۲۶۸.
- ↑ مرصفی، الفهارس و مکانتها عندالمحدثین، ص۲۶۹.
- ↑ متقی هندی، کنزالعمال، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۳.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- ابناثیر، مبارک بن محمد، جامع الأصول في أحادیث الرسول، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- بغوی، حسین بن مسعود، مصابیح السنة، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۷ق.
- پاکتچی، احمد، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، تهران، نشر دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۹۲ش.
- خطیب عمری، محمد بن عبدالله، مشکاة المصابیح، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۱ق.
- خطیب، محمد عجاج، اصول الحدیث، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربين و المستشرقين، بیروت، دار العلم للملايين، ۱۹۸۹م.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیبالاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- صباغ، محمد، الحدیث النبوی، بیروت، ناشر المکتب الاسلامی، ۱۴۰۱ق، ۱۹۸۱م.
- صدر، سید حسن، نهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهایی، تحقيق: ماجد الغرباوي بیجا، نشر المشعر، بیتا.
- طباطبایی، سید کاظم، مسند نويسی در تاريخ حديث، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- عتر، نورالدین، منهج النقد، سوریه نشر دارالفکر، ۱۴۰۶ق.
- کحاله، عمررضا، معجم المولفین: تراجم مصنفي الکتب العربیه، بیروت، مکتبة المثني، بیتا.
- متقی هندی، علی بن حسامالدین، کنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال، بیروت ، موسسة الرساله، ۱۴۰۹ق.
- مرعشلی، یوسف، علم فهرسة الحديث، نشأته، تطوره، أشهر ما دُوِّنَ فيه، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
- نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر بـ رجال النجاشی، تخقیق: موسی شبیری زنجانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۸ق.