حدیث مضطرب
حدیث مُضطَرِب به حدیثی گفته میشود که در سند یا متن آن، یا در هر دو، اختلاف و دوگانگی وجود داشته باشد. اضطراب در متن زمانی اتفاق میافتد که یک روایت در منابع متعدد به شکلهای مختلف نقل شده باشد. در اضطراب سند، راوی گاهی روایت را از یک فرد نقل میکند و گاهی از فرد دیگری. برخی معتقدند که در حدیث مضطرب، اصل روایت قابل تشخیص نیست.
در حدیث مضطرب، روایتها از لحاظ اعتبار متن و صحت سند در یک سطح قرار دارند، بهطوریکه نمیتوان یکی را بر دیگری ترجیح داد. اضطراب بهعنوان یکی از اسباب ضعف حدیث شناخته میشود، به شرطی که روایتها بر هم ترجیحی نداشته باشند. از مهمترین عوامل اضطراب در حدیث میتوان به غفلت و تصرف راویان، اشتباهات ناسخان، تقطیع نادرست و نقل به معنا اشاره کرد.
تعریف
حدیث مُضطَرِب به حدیثی گفته میشود که در سند یا متن آن، یا در هر دو، اختلاف و دوگانگی وجود دارد.[۱] این اصطلاح از علوم درایه و یکی از اقسام خبر واحد به شمار میرود.[۲] در حدیث مضطرب، روایت ممکن است یک بار به شکل خاصی نقل شود و در جای دیگری به گونهای دیگر نقل گردد،[۳] بهطوریکه این دو روایت با یکدیگر سازگاری ندارند[۴] و قابل جمع نیستند.[۵]
براساس نظر محققان علم درایه، اضطراب گاهی در سند حدیث رخ میدهد، مثلاً زمانی که راوی گاهی روایت را با واسطه و گاهی بدون واسطه، یا با اسناد مختلف نقل میکند. گاهی نیز اضطراب در متن حدیث مشاهده میشود، بهطوریکه متن آن به شکلهای مختلف روایت شده باشد. این اختلافات ممکن است بهصورت تفاوت در متن یک راوی با راوی دیگر باشد، مانند اینکه یک بار متن طولانیتر و بار دیگر کوتاهتر باشد، یا اینکه روایتی مغایر با گزارش قبلی نقل شود.[۶]
ویژگیها
اختلاف در نحوه روایت و مساوی بودن درجه اعتبار دو روایت از ویژگیهای اصلی حدیث مضطرب است.[۷] در این نوع حدیث، روایتها از نظر صحت، اعتبار، قوت و ضعف سند در یک سطح قرار دارند،[۸] بهطوریکه نمیتوان یکی را بر دیگری ترجیح داد.[۹] برخی معتقدند که در حدیث مضطرب، اصل روایت قابل تشخیص نیست[۱۰] و نسخههای مختلف آن گاهی با یکدیگر در تناقض آشکارند.[۱۱] اختلاف در نسخهها جزء اضطراب محسوب میشو[۱۲]د و در این حالت، هیچیک از اسناد مختلف روایت مضطرب بر دیگری ترجیحی ندارد.[۱۳]
حدیثپژوهان بیان کردهاند که دگرگونیها و اختلافات در نقلهای حدیث مضطرب به حدی است که نمیتوان با جمع اخبار متعارض به راهحل رسید و نمیتوان آنها را مانند خاص و عام یا مطلق و مقید با هم مقایسه کرد. در احادیث مضطرب، راویان از نظر عدالت و ضابط بودن برابرند و هیچکدام بر دیگری ترجیح ندارد.[۱۴]
ضعفِ حدیث مضطرب
اضطراب در حدیث موجب ضعف آن دانسته میشود،[۱۵] چرا که نشاندهنده عدم دقت راوی در حفظ صحیح و کامل متن روایت یا نام راویان است.[۱۶] گاهی حدیث مضطرب به دلیل تعارض با روایات دیگر، مسلمات فقهی و اعتقادی، یا گزارشهای معتبر تاریخی و رجالی، بهطور کلی بیاعتبار میشود.[۱۷] برخی از فقیهان بهطور کلی به روایت مضطرب عمل نمیکنند، [۱۸]درحالیکه برخی دیگر معتقدند باید میان دو روایت مضطرب به سراغ مرجحات رفت و حدیثی که دارای مرجح باشد را مقدم داشت.[۱۹]
ضعف حدیث مضطرب زمانی مشخص میشود که هر دو روایت از لحاظ صحت و اعتبار برابر باشند و هیچکدام بر دیگری ترجیح نداشته باشد. در صورت ترجیح، مانند زمانی که یکی از راویان دقیقتر از دیگری باشد، روایت دقیقتر مقدم میشود. اگر اضطراب موجب اختلاف در حکم یا خدشه در سند روایت نگردد، حدیث از ضعف خارج میشود.[۲۰] برخی نیز بر این باورند که اگر اختلافات در معنی یا سند روایت آسیب وارد کند، آن روایت از درجه صحت ساقط میشود، اما در غیر این صورت، مورد عمل قرار میگیرد.[۲۱]
عوامل اضطراب حدیث
از مهمترین عوامل اضطراب در حدیث میتوان به مواردی چون منع نقل و تدوین حدیث، غفلت و تسامح راوی، تقطیع نادرست و نقل به معنا اشاره کرد. همچنین گاهی عدم آشنایی راوی با زبان عربی سبب میشود که در احادیث نقلشده او اضطراب بهوجود آید، مانند روایات عمار ساباطی که بهدلیل عجمی بودنش متنهای مضطرب دارد.[۲۲]
عوامل دیگر اضطراب در حدیث شامل تصرفات راویان، عدم بیان سبب صدور حدیث، اشتباهات ناسخان[۲۳]، وجود جو تقیه و عدم دقت در ضبط حدیث توسط راوی است.[۲۴]
پانویس
- ↑ صدر، نهایة الدرایة، نشر مشعر، ص۲۲۴؛ مامقانی، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، ۱۴۱۱ق، ص۳۸۶.
- ↑ «حدیث مضطرب»، ج۳، ص۲۷۲.
- ↑ سبحانی، اصول الحدیث وأحکامه فی علم الدّرایة، دارإحیاء التراث العربی، ص۱۱۷.
- ↑ مسعودی، آسیب شناخت حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۹۱ و ۹۲.
- ↑ جدیدینژاد، دانش رجال از دیدگاه اهل سنت، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۰.
- ↑ دلبری، آسیبشناسی فهم حدیث، ۱۳۹۱ش، ص۳۵۸ و ۳۵۹.
- ↑ دلبری، و دیگران، «تحلیل اضطراب در متن احادیث فقهی از نگاه صاحبجواهر»، ص۵۴.
- ↑ میرداماد، الرواشح السماویة، ۱۴۲۲ق، ص۲۷۳.
- ↑ معروف الحسنی، دراسات فی الحدیث والمحدّثین، بیروت، ص۵۵ و ۵۶؛ شهید ثانی، الرعایه فی علم الدرایه، ۱۴۰۸ق، ص۱۴۶؛ شهید ثانی، شرح البدایة فی علم الدرایة، ضیاء فیروزآبادی، ص۱۴۹.
- ↑ مؤدب، علم الدرایة تطبیقی، ۱۳۹۱ش، ص۲۶۳.
- ↑ میرجلیلی، «بازخوانی نارسایی اضطراب حدیث، حکم و چگونگی تعامل با آن»، ص۱۳۰.
- ↑ دلبری، آسیبشناسی فهم حدیث، ۱۳۹۱ش، ص۳۵۸.
- ↑ مسعودی، آسیب شناخت حدیث، ۱۳۸۹ش. ص۹۱.
- ↑ مسعودی، آسیب شناخت حدیث، ۱۳۸۹ش، ص۹۰.
- ↑ میردامادی، علم رجال و درایه بررسی و نقد، ۱۳۹۶ش، ص۲۸.
- ↑ دلبری، آسیبشناسی فهم حدیث، ۱۳۹۱ش. ص۳۶۳.
- ↑ مسعودی، آسیب شناخت حدیث، ۱۳۸۹ش. ص۹۱ و ۹۲.
- ↑ میرداماد، الرواشح السماویه، ۱۴۰۵ق، ص۱۹۱؛ محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص ۱۹۹.
- ↑ شهید ثانی، الرعایة فی علم الدرایه، ۱۴۰۸ق، ص۱۴۷ تا ۱۴۹.
- ↑ «حدیث مضطرب»، ج۳، ص۲۷۲؛ مؤدب، علم الدرایة تطبیقی، ۱۳۹۱ش، ص۲۶۳.
- ↑ مدیرشانهچی، علم الحدیث و درایة الحدیث، ۱۳۷۸ش. ص۱۶۳.
- ↑ دلبری، آسیبشناسی فهم حدیث، ۱۳۹۱ش، ص۳۶۳.
- ↑ دلبری، و دیگران، «تحلیل اضطراب در متن احادیث فقهی از نگاه صاحبجواهر»، ص۵۹ تا ۶۲.
- ↑ میرجلیلی، «بازخوانی نارسایی اضطراب حدیث، حکم و چگونگی تعامل با آن»، ص۱۳۱ تا ۱۳۴.
منابع
- جدیدینژاد، محمد رضا، دانش رجال از دیدگاه اهل سنت، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۱ش.
- «حدیث مضطرب»، در فرهنگ فقه فارسی، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، ج۳، قم، مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۷ش.
- دلبری، سید علی، و همکاران، «تحلیل اضطراب در متن احادیث فقهی از نگاه صاحبجواهر»، در فقه و اصول، شماره ۳، شماره پیاپی ۱۳۰، سال ۵۴، پاییز ۱۴۰۱ش.
- دلبری، علی، آسیبشناسی فهم حدیث، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۱ش.
- سبحانی، جعفر، اصول الحدیث و أحکامه فی علم الدّرایة، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، بیتا.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الرعایه فی علم الدرایه، قم، مکتبه آیتالله المرعشی العامه، ۱۴۰۸ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، شرح البدایة فی علم الدرایة، قم، ضیاء فیروزآبادی، بیتا.
- صدر، حسن، نهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهایی، بیجا، مشعر، بیتا.
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، قم، مؤسسة سید الشهداء(ع)، ۱۴۰۷ق.
- مدیرشانهچی، کاظم، علم الحدیث و درایة الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- مسعودی، عبدالهادی، آسیب شناخت حدیث، قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹ش.
- معروف الحسنی، هاشم، دراسات فی الحدیث والمحدّثین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، بیتا.
- مؤدب، رضا، علم الدرایة تطبیقی، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۱ش.
- میرجلیلی، علی محمد، «بازخوانی نارسایی اضطراب حدیث، حکم و چگونگی تعامل با آن»، در حدیث پژوهی، شماره ۱، سال اول، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش.
- میردامادی، مجتبی، علم رجال و درایه بررسی و نقد، تهران، میراث فرهیختگان، ۱۳۹۶ش.
- میرداماد، میر محمدباقر بن محمد، الرواشح السماویة، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
- میرداماد، میر محمدباقر بن محمد، الرواشح السماویه، قم، منشورات مکتبه آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۵ق.