مسجد بالاسر حرم امام رضا(ع)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| تأسیس | قرن پنجم هجری |
| مکان | حرم امام رضا(ع) |
| مشخصات | |
| مساحت | ۳۶ متر |
مسجد بالاسر حرم امام رضا(ع) کهنترین بنای حرم امام رضا(ع) پس از بقعه و از نزدیکترین مکانها به ضریح امام رضا(ع) است. این مسجد در بالای سر امام قرار گرفته و مسجد بالاسر نامیده شده است. زائران پس از زیارت امام رضا(ع) وارد مسجد بالاسر میشوند و در آنجا نماز زیارت میخوانند.
این مسجد حدود هزار سال سابقه تاریخی دارد و کهنترین مسجد مشهد دانسته شده است. بنای این مسجد حدود ۳۶ متر است که از کوچکترین مساجد ایران شناخته میشود. این مسجد در عهد غزنویان توسط ابوالحسن عراقی بنا شده است. قدیمیترین گزارش درباره مسجد بالاسر مربوط به گزارش شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱ق) است.
مسجد بالاسر تا سال ۱۲۲۹ق با یک دیوار از بقعه جدا بود و فضایی مستقل داشت. در این سال، حاکم وقت خراسان و منصوب فتحعلیشاه قاجار دستور داد از بقعه دری به سمت مسجد بالاسر باز کنند. گزارش شده که شیعیان پس از زیارت امام رضا(ع) با لعن بر هارون و مأمون از آن در خارج میشدند. مهمترین تعمیرات این مسجد، در سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۵ش صورت گرفته است. در این مرمت که سقف چوبی مسجد را با بتن نوسازی کردهاند، برای توسعه فضای روضه، دیوار بین مسجد و ضریح، برای تردد زائران در قسمت بالاسر، برداشته شد.
معرفی
مسجد بالاسر کهنترین بنای حرم امام رضا(ع) پس از بقعه است.[۱] براساس متون تاریخی، این مسجد در نیمه قرن پنجم هجری بنا شده است.[۲] بر همین اساس، مسجد حدود هزار سال سابقه تاریخی دارد[۳] و همچنین کهنترین مسجد شهر مشهد نیز دانسته شده است.[۴] بنای این مسجد با حدود ۵ متر عرض، ۸ متر طول و ده متر ارتفاع،[۵] که در مجموع، حدود ۳۶ متر بنا است، از کوچکترین مساجد ایران شناخته میشود.[۶]
مسجد بالاسر از نزدیکترین مکانها به ضریح امام رضا(ع) است.[۷] مسجد، در سمت غربی ضریح امام رضا(ع) قرار گرفته است.[۸] این مسجد دارای سه صُفه است.[۹] مسجد، علاوه بر ضریح امام رضا(ع)، به رواق دارالسیاده نیز راه دارد.[۱۰] این مسجد در بالاسر امام رضا(ع) قرار گرفته و مسجد بالاسر نامیده شده است.[۱۱] زائران پس از زیارت امام رضا(ع) وارد این مسجد میشوند[۱۲] و در آنجا نماز زیارت میخوانند.[۱۳] به گزارش برخی پژوهشگران، این مسجد موقوفاتی نیز داشته و برخی واقفان بخشی از درآمد موقوفات خود را به مصارف آن اختصاص دادهاند.[۱۴]
این مسجد در عهد غزنویان بنا شده است.[۱۵] گفته شده این مسجد توسط ابوالحسن عراقی معروف به دبیر، بنا شده است.[۱۶] ابوالحسن عراقی، با به قدرت رسیدن مسعود غزنوی، حاکم هرات شد. او به فعالیتهای عمرانی گسترده در هرات و اطراف آن پرداخت. این فعالیت عمرانی شامل مشهد، حرم مطهر رضوی و بنای مسجد بالاسر نیز شد.[۱۷] او بعدها بنابر وصیتش در همین مسجد به خاک سپرده شد.[۱۸]
مسجد بالاسر در منابع کهن
قدیمیترین گزارش درباره مسجد بالاسر مربوط به گزارش شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱ق)، عالم مشهور شیعه است که در ضمن نقل روایتی از کرامات امام رضا(ع) در کتاب عیون اخبار الرضا(ع)[۱۹] به مسجدی در نزدیکی قبر امام اشاره دارد[۲۰] و مقصود از آن را مسجد بالاسر دانستهاند.[۲۱]
بیهقی (متوفی ۴۷۰ق) از مورخان مشهور نیز در کتاب تاریخ خود به وجود این مسجد در کنار قبر امام رضا(ع) اشاره کرده است.[۲۲] یکی دیگر از منابعی که گزارشی از این بنا در آن وجود دارد، سفرنامه ابنبطوطه مغربی است که در نیمه اول قرن هشتم هجری نوشته شده و به مدرسه و مسجدی در کنار قبر امام رضا(ع) اشاره دارد.[۲۳]
متصل شدن به بقعه و معماری مسجد
شکل نخستین مسجد بالاسر را ترکیبی از چوب و آجر دانستهاند که در دورههای مختلف به فراخور بازسازیهای صورتگرفته، تغییر کرده است.[۲۴] این مسجد تا سال ۱۲۲۹ق با یک دیوار از بقعه مطهر جدا بود و فضایی مستقل داشت.[۲۵] در این سال، حاکم وقت خراسان و منصوب فتحعلیشاه قاجار دستور داد از بقعه دری به سمت مسجد بالاسر باز کنند.[۲۶] گزارش شده که شیعیان پس از زیارت امام رضا(ع) با لعن بر هارون و مأمون از آن در خارج میشدند.[۲۷] باز شدن این در، مقدمات پیوستن فضای مسجد به فضای بقعه را فراهم آورد.[۲۸]
مهمترین تعمیرات این مسجد، در قرن چهاردهم هجری، در سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۵ش صورت گرفته است.[۲۹] در این مرمت که سقف چوبی مسجد را با بتن نوسازی کردهاند، به واسطه توسعه فضای بقعه، دیوار بین مسجد و ضریح امام، برای تردد زائران در قسمت بالاسر، برداشته شد.[۳۰]
گزارش شده که سقف این مسجد بهوسیلهٔ مقرنسهای زیبای کاشیکاری تزئین و دیوارهایش با کاشیهای معرق پوشیده شده است.[۳۱] در ضلع جنوبی مسجد، محرابی از کاشی معرق وجود دارد.[۳۲] از جمله تزئینات مسجد بالاسر کاشیهای زرینفام سنجری دانسته شده که در حاشیه بالای آن کتیبهای حاوی آیات سوره فتح قرار دارد.[۳۳] همچنین در بالای این کتیبه، کتیبههایی بر سنگ مرمر حاوی اشعاری قاسم رسا (درگذشتهٔ ۱۳۵۶ش)، ملکالشعرای آستان قدس، کار شده است.[۳۴] در بالای طاق شرقی متصل به بقعه، کتیبهای حاوی دو بیت از تائیهٔ دعبل خزاعی، دربارهٔ دفن امام رضا(ع) در کنار هارون عباسی آمده است.[۳۵] برخی پژوهشگران سایر کتیبههای این مسجد را برشمرده و متن آنها را نقل کردهاند.[۳۶]
پانویس
- ↑ رضایی برجکی، «بالاسر، مسجد»، ص۱۹۴؛ «مسجد بالاسر حرم امام رضا (ع)»، درگاه اصلی آستان قدس رضوی.
- ↑ عطاردی، تاریخ آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۴۳.
- ↑ «مساجد حرم مطهر | مسجد بالاسر»، پنجره فولاد؛ درگاه فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ «مساجد حرم مطهر | مسجد بالاسر»، پنجره فولاد؛ درگاه فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی.
- ↑ رودسری، ««بالاسر» مسجد هزار و ۲۰۰ ساله / نگاهی به تاریخچه کهنسالترین بنای حرم مطهر رضوی پس از روضه منوره»، قدس.
- ↑ عالمزاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.
- ↑ «مساجد حرم مطهر | مسجد بالاسر»، پنجره فولاد؛ درگاه فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی.
- ↑ «مسجد بالاسر، تاریخیترین بنای حوزه حرم مطهر رضوی؟»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ عالمزاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۵.
- ↑ «مسجد بالاسر در حرم مطهر رضوی؛ نخستین مسجد شهر»، قدس.
- ↑ «مسجد بالاسر، تاریخیترین بنای حوزه حرم مطهر رضوی؟»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «آشنایی با مسجد بالاسر - خراسان رضوی»، همشهری آنلاین.
- ↑ رضایی برجکی، «بالاسر، مسجد»، ص۱۹۶.
- ↑ «مساجد حرم مطهر | مسجد بالاسر»، پنجره فولاد؛ درگاه فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ «فیلم| اسرار نزدیکترین مسجد به ضریح امام رضا(ع)»، قدس آنلاین.
- ↑ رودسری، ««بالاسر» مسجد هزار و ۲۰۰ ساله / نگاهی به تاریخچه کهنسالترین بنای حرم مطهر رضوی پس از روضه منوره»، قدس.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیه السلام، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۸۷.
- ↑ رضایی برجکی، «بالاسر، مسجد»، ص۱۹۴.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۴۰۱ش، ج۱، ص۵۴۲-۵۴۳.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ رضایی برجکی، «بالاسر، مسجد»، ص۱۹۴.
- ↑ رضایی برجکی، «بالاسر، مسجد»، ص۱۹۴.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ رودسری، ««بالاسر» مسجد هزار و ۲۰۰ ساله / نگاهی به تاریخچه کهنسالترین بنای حرم مطهر رضوی پس از روضه منوره»، قدس.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ رضایی برجکی، «بالاسر، مسجد»، ص۱۹۵.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ عالمزاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۶.
- ↑ سعادتمند، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره.
- ↑ مؤتمن، راهنما، ۱۳۴۸ش، ص۷۳.
- ↑ عطاردی، تاریخ آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ عطاردی، تاریخ آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۴۴-۱۴۶.
منابع
- «آشنایی با مسجد بالاسر - خراسان رضوی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- بیهقی، محمد بن حسین، تاریخ بیهقی، تحقیق محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی، تهران، انتشارات سخن، ۱۴۰۱ش.
- رضایی برجکی، اسماعیل، «بالاسر، مسجد»، در دائرة المعارف آستان قدس رضوی (ج۱: آ-س)، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.
- رودسری، جواد، ««بالاسر» مسجد هزار و ۲۰۰ ساله / نگاهی به تاریخچه کهنسالترین بنای حرم مطهر رضوی پس از روضه منوره»، قدس، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- سعادتمند، هما، «مسجد بالاسر، همسایه روضه منوره»، سایت مشهد چهره، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیه السلام، مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
- عالمزاده، بزرگ، حرم رضوی به روایت تاریخ، مشهد، بهنشر (انتشارات آستان قدس رضوی)، ۱۳۹۵ش.
- عطاردی، عزیزالله، تاریخ آستان قدس رضوی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و انتشارات عطارد، ۱۳۷۱ش.
- «فیلم| اسرار نزدیکترین مسجد به ضریح امام رضا(ع)»، قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- «مساجد حرم مطهر | مسجد بالاسر»، پنجره فولاد؛ درگاه فرهنگی تبلیغی حرم مطهر رضوی، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد بالاسر، تاریخیترین بنای حوزه حرم مطهر رضوی؟»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد بالاسر حرم امام رضا (ع)»، درگاه اصلی آستان قدس رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- «مسجد بالاسر در حرم مطهر رضوی؛ نخستین مسجد شهر»، قدس، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مرداد ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- مؤتمن، علی، راهنما یا تاریخ آستان قدس رضوی، تهران، بینا، ۱۳۴۸ش.