قبرستان تخت فولاد
 قبرستان تخت فولاد | |
| نام | قبرستان تخت فولاد |
|---|---|
| استان | اصفهان |
| شهرستان | اصفهان |
| بخش | مرکزی |
| نامهای دیگر | مزار بابا رکن الدین |
| کاربری کنونی | قبرستان |
قبرستان تخت فولاد یا مزار بابا رکنالدین، کهنترین گورستان اصفهان و از بزرگترین گورستانهای ایران است. پیشینه آن به دوره الجایتو میرسد، اما مقبره «لسانالارض» منسوب به یوشع نبی، قدمت آن را فراتر میبرد. این گورستان در دوره صفویه با چهارصد تکیه و بقعه رونق یافت و محل آرمیدن عارفانی چون بابا رکنالدین، میرفندرسکی و جهانگیرخان قشقایی است. تخت فولاد گنجینهای از آثار هنری (معماری، کاشیکاری، خوشنویسی، سنگتراشی و شعر) از ادوار مختلف است.
این مکان تا ۱۳۶۳ش تنها گورستان اصفهان بود و پس از آن فقط شهدا در آن دفن میشوند. باوجود تخریب بخشی از تکایا در نیمقرن اخیر، جایگاه معنوی و تاریخی آن همچنان پابرجاست.
تاریخچه و اهمیت
تخت فولاد از دوره اولجایتو (۷۰۳ـ۷۱۶) گورستان بوده است[۱] و تا اواخر دوره صفوی، مزار بابا رکنالدین نیز خوانده میشد.[۲] در زمان صفویه از قبرستانهای دوازدهگانه اصفهان بود و در آن چهارصد تکیه و بقعه ساخته شده بود، که از آن جمله است: تکیه بابا رکنالدین، تکیه میرفندرسکی، تکیه میرزا رفیعا و تکیه خاتونآبادی.[۳] در همین دوره خیابانی به موازات چهارباغ بالا (چهارباغ علیای عباسی) به سوی شیراز احداث شد که از بین تکایای تخت فولاد میگذشت.[۴] چهارباغِ اطرافِ این خیابان و آبشارها و حوضهای جلو آن به همراه بسیاری از آثار صفوی در این منطقه در فتنه افغان و نیز در اوایل سلطنت مظفرالدین شاه قاجار (۱۳۱۳ـ۱۳۲۴) یکسره ویران شد.
این قبرستان در زمان قاجار، محمد حسین خان امینالدوله از جنوب پل خواجو تا دروازه تخت فولاد خیابانی ساخت که به «چهارباغ امینآباد» معروف شد.[۵] این خیابان به نام «فیض» نامیده میشود. در ۱۲۹۴ تخت فولاد یکی از دو گورستان شهر اصفهان با محیطی تقریباً بیش از ربع فرسنگ بود.[۶]
قبرستان تخت فولاد در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۸ش. آبادی مختصری داشت و باغ سعادتآباد حد شمالی آن را تشکیل میداد. قبرستانی وسیع و تکیه میرفندرسکی و بقعه لسانالارض در شمال شرقی و مسجد مصلاّ در غرب آن قرار داشت. مصلاّی تخت فولاد که بعد از ۱۳۰۰ هجری شمسی ساخته شده است، حدود بیست جریب مساحت دارد.[۷] در ۱۳۱۸ در طرف غرب دروازه تخت فولاد ـ که قبلاً محل عبور کاروان فارس بود ـ مسجد و مدرسه رکنالملک ساخته شده است.[۸]
از حدود ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۰ش بخشهای بیشتری از شهر به سوی منطقۀ تخت فولاد توسعه یافت.[۹] در نیم قرن اخیر در این منطقه تحولاتی روی داده است که از مهمترین آنهاست: تغییر بافت معماری و شهرسازی؛ در محدوده شهری قرارگرفتن تخت فولاد، به ویژه سکونت جمع کثیری از حاشیهنشینان شهر در جوار مقابر و تکایای آن؛ ایجاد بناها و بقاع جدید در آنجا.
در طی سالها، تعداد زیادی از تکیهها و قبرهای تخت فولاد تخریب شده است، از جمله تکیه نواب، قبر فاضل اردستانی از علمای عهد صفوی، قبر ضیاء شاعر و خطاط، قبر دامی شاعر، سردابِ اعقاب میرمحمدصادق موسوی خواجویی در جنوب تکیه خاتونآبادیها و قبر ملا عبدالقادر عاشقآبادی، عارف مشهور اواخر عهد صفوی. اراضی این مکانها یا به خانه و مغازه تبدیل شده یا به سبب تعریض خیابان و تسطیح جاده از میان رفته است.[۱۰] انتقال آثار مقبره ملامحمد صادق پلوی اردستانی از کنار پل خواجو به تکیه کازرونی و ساختن مرکز مخابرات روبروی تکیه آغاباشی در چند سال گذشته از مهمترین تغییرات در این گورستان است.[۱۱]
تخت فولاد از زمان متروک شدن گورستانهای داخل شهر تا ۱۳۶۳ش ـ که گورستان شهر در باغ رضوان ایجاد شد ـ تنها گورستان اصفهان بود.[۱۲] اما پس از آن فقط شهدا را در آن به خاک میسپارند.
علت نامگذاری به دو نام
این قبرستان به دو نام شهرت یافته است:
تخت فولاد
در سبب نامگذاری این گورستان به تخت فولاد، روایتهایی گوناگون وجود دارد که برای برخی از آنها سند استواری در دست نیست. از جمله اینکه امام حسن(ع) تختی از فولاد برای بیاثر کردن جادوی یهودیان در آن ساخت؛ این سخن مورد مناقشه قرار گرفته است.[۱۳] نظر دیگر آن است که در اوایل قرن پنجم، در ری پسر پولاد، از اتباع بُوَیهیان (آل بویه)، یاغی شد و تولیت اصفهان را به او دادند و تخت فولاد منسوب به پدر اوست که تخته سنگی ساخته بود و بر روی آن مینشست.[۱۴] محل این سنگ و قبر فولاد در غرب غسالخانهای قرار داشت که در ۱۳۶۶ش به منظور ایجاد میدان میوه ویران شد.[۱۵] به گفته جمشید مظاهری، تخته سنگ مذکور منسوب به استاد فولادِ حلوایی است که سنگ گور وی با تاریخ محرّم ۹۵۹ هماکنون در حیاط مرکز تلفن تخت فولاد واقع است. استاد فولاد ظاهراً از جوانمردان روزگار خود بوده است و مردم او را از اولیا میدانند و از کرامات او حکایت میکنند.[۱۶]
مزار بابا رکنالدین
وجه نامگذاری تخت فولاد به مزار بابا رکنالدین، وجود مدفن این عارف و صوفی سده هشتم در غرب این گورستان است.[۱۷]
مدفونان در تخت فولاد
لسانالارض یا یوشع نبی
اگرچه آغاز تاریخ تخت فولاد را دوره اولجایتو دانستهاند، شهرت وجود مقبرهای به نام لسانالارض در شمال شرقی آن، تاریخش را به گذشتههای بسیار دور پیوند میزند. لسانالارض را متعلق به یوشع، از پیامبران بنی اسرائیل، دانستهاند[۱۸] و از قدیم مردم در شبهای جمعه برای عبادت و دعا در آنجا گرد میآمدهاند.[۱۹] برخی، تاریخ بنای مقبره لسانالارض را به دوره دیالمه بازمیگردانند. این ناحیه در روزگار دیلمیان و آل زیار محل رخدادهای مهمی بوده است، از جمله آتشبازی معروف مرداویچ، پسر زیار، در جشن سده ۳۲۳ که به کشته شدن وی انجامید.[۲۰]
عارفان و زاهدان
عارفان و زاهدان سدههای پنجم تا نهم، در این ناحیه زوایا و عبادتگاههایی ساخته بودند.[۲۱] چنانکه کمالالدین اسماعیل اصفهانی (متوفی ۶۳۵)، شاعر معروف، در یکی از همین تکایای تخت فولاد به دست مغولان کشته شد.[۲۲]
در سدههای هفتم و هشتم شماری از عرفای بزرگ ـ که در آن عصر معمولاً به «بابا» یا «عمو» شهرت داشتند ـ در تخت فولاد ساکن شدند که مشهورترین آنان بابا رکنالدین بود. در مجاورت قبر بابا رکنالدین اتاقهایی متصل به هم وجود داشته است که در یکی از آنها، معروف به چِلّهخانه، سابقاً مرتاضان چلهنشینی میکردهاند.[۲۳]
بزرگان و اندیشمندان
در تخت فولاد برای برخی از بزرگان و اندیشمندان، بقعه و بنای یادبود احداث کردهاند، از جمله: بنای یادبود محمد بن حسن اصفهانی، فاضل هندی، سید محمدباقر درچهای، حاج آقا رحیم ارباب، حکیم جهانگیرخان قشقایی، ملا اسماعیل خواجویی، جلال تاج اصفهانی، حسن کسایی، سید ابوالحسن شمسآبادی، بانو نصرت الحاجیه امین و ابوالمعالی کلباسی.[۲۴]
آثار هنری در تخت فولاد
تخت فولاد گنجینهای است از آثار مختلف هنری، از جمله معماری، گچبری، کاشیکاری، خوشنویسی، حَجّاری، شعر و مادّهتاریخ،[یادداشت ۱] نگارگری، طراحی و نقاشی از دورههای مختلف در اصفهان.
- در رشته معماری و کاشیکاری: بقعه آقا حسین خوانساری، آرامگاه محمدکاظم واله، آرامگاه میرزا رفیعای نائینی، مسجد و مدرسه رُکنالملک و تکایای حاج محمدجعفر آبادهای، بابا رکنالدین، میرفندرسکی در خور ذکر است.
- در خوشنویسی: سنگ مزار واله، شاعر و خطاط، به خط تعلیق خودش، سنگنوشته قبر مادر شاهزاده به خط محمدباقر اصفهانی (سمسوری)، کتیبه خط میرعماد حسنی در تکیه میرفندرسکی، سنگنوشته مادّهتاریخ مسجد مصلاّ به خط میرزاعبدالرحیم افسر، کتیبه سردرِ تکیه حاج محمدجعفر آبادهای به خط میرزافتحالله خان جلالی، و کتیبههای بقاع و تکایای بابا رکنالدین، میرزا رفیعا، شهشهانی و مسجد رکنالملک را میتوان نام برد.
- در شعر: اشعار شعرایی نظیر واله، محمدطلعت اصفهانی، سلیمان خان شیرازی (رکنالملک)، طغرل، مانی، ملامحمدحسین ضیاء اصفهانی از جمله آثار هنری موجود در تخت فولاد است.[۲۶]
- آثار نقاشی: از جمله آثار نقاشی قدیمی در این گورستان؛ تصویری از شیخ بهایی و میرفندرسکی اثر سیدحسین، در حجره آرامگاه سران بختیاری و دو تصویر از رکنالملک بر کاشی مجاور آرامگاه وی در مسجد رکنالملک است.
- سنگتراشی: از نمونههای کمنظیر هنر سنگتراشی در تخت فولاد؛ سنگ قبر آقامحمد بیدآبادی از استاد محمدعلی و سنگ قبر محمدتقی رازی اصفهانی، صاحب هدایة المسترشدین، از استاد محمدرضا، پسر استاد محمدعلی و سنگ قبر حسینقلی خان ایلخان بختیاری در تکیه میر و کتیبه حجاری شده سردرِ مسجد مصلاّی تخت فولاد است.[۲۷] مقصوره کوچک مسجد مصلاّ که متعلق به دوره آققویونلو و شاید یکی دو قرن قبل از آن بوده، متأسفانه در نوسازی اخیر مسجد تخریب شده است.[۲۸]
- سایر هنرها: نگارگری، طراحی و نقشاندازی قبور بزرگان و دیگر قبور گورستان ـ که برخی نشاندهنده شغلِ مُتَوفی (درگذشته) است ـ و نیز خطوط نوشته شده بر صدها سنگِ قبر، از آثار این گورستان در دورههای مختلف است.
موقعیت جغرافیایی
تخت فولادِ کنونی از جنوب به خیابانهای سعادتآباد و خیابان سجاد، از غرب به خیابان جهانگیرخان قشقایی، از شمال به کوچه تکیه میر و کوچه شهید مصطفی کیانی و از شرق و جنوب شرقی به بخش دیگری از خیابان سجاد محدود است و برخی تکیهها و مقابر از این محدوده بیروناند. بین تکایا و مقابر محدوده تخت فولاد، منازل مسکونی متعددی به صورت حاشیهنشین وجود دارد. در سالهای اخیر نمازهای اعیاد، به امامت آیتالله شیخ عباسعلی ادیب (درگذشت:۱۳۷۱ش)، در مکان مُصلاّی این منطقه اقامه شده است. پیشینه معنوی، رخدادهای عبادی و آیینی، وجود مساجد و زیارتگاهها و مصلاّی وسیعِ در حال ساخت با بنایی بسیار عظیم و معماری ویژه و مأذنههای بسیار بلند، گواه توجه خاص به منطقه در دوران کنونی است.
تکنگاریها
- سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان (لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد)، نوشته سید مصلحالدین مهدوی، نشر انجمن کتابخانههای عمومی اصفهان. نویسنده به معرفی مدفونان در این قبرستان پرداخته و پس از قبرستانهایی چون وادیالسلام و شیخان قم، تخت فولاد را شریفترین، ارجمندترین و متبرکترین گورستانهای ایران و بلکه همه شهرهای شیعهنشین برشمرده است. نویسنده در پایان ۹۴ کتاب را به عنوان منابع برای تألیف اثرش معرفی کرده است.
- تذکرة القبور، نوشته مولى عبد الكريم بن المولى مهدي الجزي الأصفهاني (درگذشت:۱۳۴۱ق.)
نگارخانه
-
مزار بابا رکن الدین در تخت فولاد -
مدفن جهانگیرخان قشقایی در تخت فولاد اصفهان -
مقبره آقا رحیم ارباب در تخت فولاد اصفهان -
سنگ قبر آقا رحیم ارباب -
سر در تکیه میرفندرسکی در اصفهان -
مدفن شهید آیت الله اشرفی اصفهانی در تخت فولاد -
آرامگاه فاضل هندی در تخت فولاد -
سنگ قبر فاضل هندی -
مزار آقامحمد بیدآبادی -
مقبره سیده نصرت امین
پانویس
- ↑ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ۱۳۴۴ش، ص۴۹۳.
- ↑ شاردن، سیاحتنامة شاردن: سازمان نظامی و سیاسی و مدنی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۱۲۱؛ بهشتیان، بخشی از گنجینة آثار ملی ایران، ۱۳۴۳ش، ص۴۴ـ۴۶، ۴۹، ۵۸ ـ۵۹
- ↑ بهشتیان، بخشی از گنجینة آثار ملی ایران، اصفهان، ۱۳۴۳ش، ص۴۰، ۴۲؛ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۶۰ـ۱۶۱.
- ↑ ارباب اصفهانی، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، ۱۳۴۰ش، ص۴۳ـ۴۴.
- ↑ تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص۳۳ـ۳۴
- ↑ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۴۳.
- ↑ همانجا؛ نیز رجوع کنید به هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ۱۳۴۴ش، ص۸۰۵و۸۰۶.
- ↑ شفقی، جغرافیای اصفهان، ۱۳۵۳ش، نقشه ش ۱۵.
- ↑ مهدوی، لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد، ۱۳۷۰ش، ص۲۲۲، ۲۲۴.
- ↑ رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ۱۳۵۲ش، ص۲۱؛ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲.
- ↑ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۷۰؛ مهدوی، لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد، ۱۳۷۰ش، ص۱۴.
- ↑ گزی برخواری، تذکرة القبور، ۱۳۷۱ش، ص۳۴ـ ۳۵.
- ↑ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۲۲.
- ↑ مهدوی، لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد، ۱۳۷۰ش، ص۲۱.
- ↑ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲، یادداشتهای مظاهری، ص۲۱۱ـ۲۱۲.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ۱۳۴۴ش، ؛ نیز رجوع کنید به شاردن، سیاحتنامة شاردن: سازمان نظامی و سیاسی و مدنی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۶۹ـ۷۰؛ بهشتیان، بخشی از گنجینة آثار ملی ایران، اصفهان، ۱۳۴۳ش، ص۴۴.
- ↑ جابری انصاری، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۷۳، ج۴، ص۴۴۴؛ خوانساری، ج ۱، ص۱۹ آن را متعلق به اشعیا میداند
- ↑ ارباب اصفهانی، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، ۱۳۴۰ش، ص۴۷.
- ↑ مهدوی، لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد، ۱۳۷۰ش، ص۲۹؛ بزرگزاد، جشنها و اعیاد ملی و مذهبی در ایران قبل از اسلام، ۱۳۵۰ش، ص۱۰۶ـ ۱۰۸
- ↑ مهدوی، لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد، ۱۳۷۰ش، ص۲۴.
- ↑ ظلالسلطان، خاطرات ظلالسلطان، ۱۳۶۸ش، ج ۱، ص۳۸۰ـ۳۸۱.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، ۱۳۴۴ش، ص۵۰۰.
- ↑ کرباسیزاده، مشاهیر مزار علامه میرزا ابوالمعالی کلباسی، ۱۳۸۴ش، ص۱۸.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه
- ↑ قدسی، خوشنویسی در کتیبههای اصفهان.
- ↑ همائی، تاریخ اصفهان، ۱۳۷۵ش، ص۳۵۶ـ۳۵۷.
- ↑ مهدوی، لسانالارض یا تاریخ تخت فولاد، ۱۳۷۰ش، ص۳۳.
منابع
- ارباب اصفهانی، محمدمهدی بن محمدرضا، نصف جهان فی تعریف الاصفهان، تهران، (چاپ منوچهر ستوده)، ۱۳۴۰ش.
- بزرگزاد، حبیبالله، جشنها و اعیاد ملی و مذهبی در ایران قبل از اسلام، اصفهان، —، ۱۳۵۰ش.
- بهشتیان، عباس، بخشی از گنجینة آثار ملی ایران، اصفهان، —، ۱۳۴۳ش.
- تحویلدار، حسین بن محمدابراهیم، جغرافیای اصفهان، اصفهان، (چاپ منوچهر ستوده)، ۱۳۴۲ش.
- جابری انصاری، محمدحسن، تاریخ اصفهان، اصفهان، (چاپ جمشید مظاهری)، ۱۳۷۸ش.
- رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، —، ۱۳۵۲ش.
- شاردن، ژان، سیاحتنامة شاردن (ج ۸)، تهران، (ترجمه محمدعباسی)، ۱۳۴۵ش.
- شفقی، سیروس، جغرافیای اصفهان، اصفهان، —، ۱۳۵۳ش.
- ظلالسلطان، مسعودمیرزا بن ناصر، خاطرات ظلالسلطان، تهران، (چاپ حسین خدیوجم)، ۱۳۶۸ش.
- قدسی، منوچهر، تاریخ اصفهان و ری و همة جهان، اصفهان، —، ۱۳۲۱ش.
- قدسی، منوچهر، خوشنویسی در کتیبههای اصفهان، اصفهان، —، ۱۳۷۸ش.
- کرباسیزاده اصفهانی، علی، مشاهیر مزار علامه میرزا ابوالمعالی، اصفهان، کانون پژوهش، ۱۳۸۴ش.
- گزی برخواری، عبدالکریم بن مهدی، تذکرة القبور، قم، (چاپ ناصر باقری بیدهندی)، ۱۳۷۱ش.
- مهدوی، مصلحالدین، لسانالارض، یا، تاریخ تخت فولاد، اصفهان، —، ۱۳۷۰ش.
- هنرفر، لطفالله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، —، ۱۳۴۴ش.
- همائی، جلالالدین، تاریخ اصفهان، ج ۱: هنر و هنرمندان، تهران، (چاپ ماهدخت بانو همایی)، ۱۳۷۵ش.
پیوند به بیرون
خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «یادداشت» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="یادداشت"/> یافت نشد.