قسم دروغ

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

قَسَم دروغ سوگندی است که برای تاکید بر درستی انجام یا انجام نشدن کاری در گذشته به دروغ مطرح می‌شود. این قسم از گناهان کبیره است و کفاره ندارد. در قرآن کریم شیطان، منافقان و مشرکان از جمله کسانی معرفی شده‌اند که قسم دروغ خورده‌اند. برای نجات جان یا مال مسلمان قسم دروغ خوردن جایز است.

مفهوم‌شناسی

قسم به معنای سوگند است و به کلامی گفته می‌شود که تاکید می‌کند خبری یا سخنی صحیح است و در آن هیچ اشتباه و خطایی وجود ندارد.[۱] دروغ نیز به معنای سخن نادرست و خلاف واقعیت و حقیقت است که از گناهان کبیره شمرده می‌شود.[۲] قسم به سه معنای تاکید، قسم دادن دیگران برای انجام کاری[۳] و همچنین قسم برای تعهد یا عقد[۳] به کار می‌رود که قسم دروغ فقط در معنای اول یعنی قسم تاکیدی معنا دارد:[۳] قسم تاکیدی، به معنای تاکید بر درستی انجام یا انجام نشدن کاری در گذشته، حال یا آینده است. این قسم در بین عامه مردم متداول است و مردم برای تاکید بر صحیح بودن سخن خود از این نوع قسم استفاده می‌کنند. مانند «به خدا من دیروز خانه نبودم» یا اینکه «به خدا من دیروز خانه بودم» و ... در این نوع قسم دروغ معنا پیدا می‌کند. بنابراین قسم دروغ به معنای تاکید بر درست بودن و صحیح چیزی است که حقیقت و واقعیت ندارد و به طور کلی دورغ است. مثلا شخصی که در محل خاصی نبوده، قسم می‌خورد که در آن محل بوده است. این نوع قسم از گناهان کبیره است اما کفاره ندارد.[۳] این نوع قسم در دادگاه‌ها نیز به کار می‌رود، بر اساس ماده ۲۲۱ قانون مدنی ایران هر کسی در دادگاه قسم دروغ بخورد محکوم به یک الی سه سال حکم تأدیبی خواهد شد.[۴]

عقوبت‌ها

برخی معتقدند در قسم دروغ دو گناه وجود دارد. یکی از آنها دروغ است که یکی از گناهان کبیره می‌باشد و دیگری قسم غیر واقعی به یک امر مقدس مانند خداوند است. بنابراین گناه قسم دروغ در واقع دو برابر و معادل دو گناه کبیره است.[۵] در وصیت‌های حضرت رسول(ص) به امام علی(ع) آمده است که خداوند به کسی که به نام او قسم دروغ می‌خورد رحم نمی‌کند.[۶] در روایت دیگری قسم دروغ خوردن به معنای جنگ با خداوند مطرح شده است. بر اساس روایات قسم دروغ باعث فقر و تنگدستی انسان، عقیم شدن، قطع رحم و خالی شدن شهرها می‌شود.[۷]

در قرآن کریم نیز عقوبت‌هایی برای قسم دروغ مطرح شده است:

  • عذاب دردناک خداوند[۸]
  • رسوایی و ذلت انسان در قیامت[۹]
  • هلاکت انسان[۱۰]
  • محروم شدن از بهره‌های فراوان آخرت[۱۱]
  • صحبت نکردن خداوند با کسانی که قسم دروغ خورده‌اند[۱۲]

مصادیق قسم‌‌های دروغ در قرآن

شیطان، منافقان و مشرکان از جمله کسانی هستند که در قرآن کریم به عنوان کسانی که به دروغ قسم می‌خورند، از آنها یاد شده است.

شیطان

بر اساس آیه ۲۱ و ۲۲ سوره اعراف شیطان آدم و حوا را با قسم دروغ گمراه کرد. او آدم و حوا را وسوسه کرد که میوه درخت ممنوعه را بخورند و برای اینکه به آنها ثابت کند که خیرخواه آنهاست قسم دروغ خورد.[۱۳] آدم و حوا نیز که به خاطر قسم دروغ شیطان حسن ظن به او پیدا کرده بودند میوه درخت ممنوعه را خوردند و از بهشت اخراج شدند.[۱۴]بر اساس برخی از روایات، اولین قسم دروغ توسط شیطان برای گمراه کردن آدم مطرح شده است.[۱۵]

منافقان

منافقان که همواره اظهار ایمان می‌کردند و کفر باطنی خود را پنهان می‌کردند،[۱۶] برای صحت اقوال و کارهای خود قسم دروغ می‌خوردند. قرآن کریم به موارد متعددی از قسم‌های دروغ آنها اشاره کرده است.[۱۷] بر اساس آیه ۵۶ سوره توبه، منافقین هنگام مواجهه با مؤمنین، ادعا می‌کردند که جزء مؤمنانند، و جهت اثبات ادعایشان متوسل به قسم دروغ می‌شدند.[۱۸] قسم دروغ برای به دست آوردن رضایت مسلمانان[۱۹]، بازداشتن مردم از راه خداوند[۲۰] و بهانه برای عدم حضور در جهاد[۲۱] از این افراد در قرآن کریم گزارش شده است.

مشرکان

مشرکان از دیگر افرادی هستند که قسم دروغ‌شان در قرآن گزارش شده است. بر اساس آیه ۴۲ سوره فاطر مشرکان قسم خوردند که اگر پیامبری برای هدایت‌شان مبعوث شود، به او ایمان می‌آورند در حالی که وقتی حضرت رسول(ص) مبعوث شد بر کفرشان افزوده شد.[۲۲] گزارشی نیز از قسم دروغ مشرکان در قیامت در قرآن کریم مطرح شده است که آنها قسم می‌خوردند که در دنیا مشرک نبودند.[۲۳]

قسم‌های دروغ جایز

در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که برخی از قسم‌های دروغ علاوه بر اینکه گناه ندارند بلکه ثواب هم دارند. بر اساس این روایت قسم‌ دروغ خوردن برای خلاص و نجات جان یا حتی مال مسلمان از دست سارق یا هر متجاوزگر دیگر نه تنها گناه ندارد بلکه اجر و ثواب نیز دارد.[۲۴]

پانویس

  1. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۸۷.
  2. هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۳۷۳.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۱۱۱؛ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۴۵۱.
  4. امامی، حقوق مدنی، تهران، ج۶، ص۲۲۵.
  5. مطهری، آشنایی با قرآن، ۱۳۸۹ش، ج۸، ص۲۶۳.
  6. ابن شعبه، تحف‌العقول، ۱۴۰۴ق، ص۱۴.
  7. ابن‌ بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۳۶۴ش، ص۲۲۰ و ۲۲۶-۲۲۸.
  8. سوره آل عمران، آیه۷۷.
  9. سوره توبه، آیه ۶۲-۶۳؛ سوره مجادله، آیه ۱۴-۱۵.
  10. سوره توبه، آیه ۴۲.
  11. سوره آل عمران، آیه۷۷.
  12. سوره آل عمران، آیه۷۷.
  13. سوره اعراف، آیه ۲۲.
  14. طبرسی، مجمع‌ البیان، ۱۳۷۲، ج۱۳، ص۶۲۷.
  15. بروجردی، منابع فقه شیعه، ۱۴۲۹ق، ج۲۴، ص۸۵۱.
  16. طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۲۷۸.
  17. نوری، «ویژگی‌های جریان نفاق در عصر نبوی»، ص۱۱۱.
  18. صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ۱۳۶۵ش، ج۱۳، ص۱۳۳.
  19. سوره توبه، آیه ۶۲.
  20. سوره منافقون، آیه ۲.
  21. سوره توبه، آیه ۴۲.
  22. فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۴۳.
  23. سوره انعام، آیه۲۲-۲۴.
  24. ابن بابویه، من لایحضرالفقیه، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۳۶۷.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد‌بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
  • ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد‌بن علی، من لایحضر الفقیه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۴ق.
  • ابن شعبه، الحسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیهم، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
  • امامی، سید حسن، حقوق مدنی، تهران، انتشارات اسلامیه.
  • بروجردی، آقا حسین طباطبایی، منابع فقه شیعه، تهران، انتشارات فرهنگ سبز، ۱۴۲۹ق.
  • خمینی(امام)، سید روح‌الله، تحریر الوسیله، قم، دارالعلم، ۱۳۷۹ش.
  • صادقی تهرانی، محمد؛ الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، فرهنگ اسلامی‌، ۱۳۶۵ش.
  • طباطبایی(علامه)، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن‌، تهران‌، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش‌.
  • طیب، سید عبدالحسین؛ ‌اطیب البیان فی تفسیر القرآن،‌ تهران، اسلام، ۱۳۷۸ش.
  • فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تهران، صدر، ۱۴۱۵ق.
  • مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، قم، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش.
  • نوری، محمد موسی، «ویژگی‌های جریان نفاق در عصر نبوی»، نشریه معرفت، شماره ۱۰۸، آذر ۱۳۸۵ش.
  • هاشمی رفسنجانی، اکبر، فرهنگ قرآن،‌ قم، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.