مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
جانبدارانه
نارسا

اخلاق ناصری (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اخلاق ناصری
اخلاق ناصری.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: خواجه نصیرالدین طوسی
موضوع: اخلاق
زبان: فارسی

اخلاق ناصری، کتابی در حکمت‌ عملی‌ و اخلاق عقلی، تألیف خواجه نصیرالدین طوسی. این کتاب را مهم‌ترین رساله در حکمت عملی در دوره اسلامی دانسته‌اند. کتاب شامل سه بخش اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن است که مطابق با حکمت عملی در فلسفه اسلامی است. خواجه نصیر این کتاب را برای ناصرالدین عبدالرحیم اسماعیلی نوشت اما پس از سقوط اسماعیلیان، دیباچه‌ای نو بر کتاب خود نگاشت و توضیح داد که دیباچۀ قدیم کتاب را علی رغم میل باطنی‌اش نوشته تا جانش در برابر اسماعیلیان در امان باشد.

ماجرای نگارش

خواجه‌ نصیر طوسی‌ (متوفی۶۷۲ق) این‌ کتاب‌ را زمانی‌ نوشت‌ که‌ در دربار اسماعیلیان قُهستان‌ و در خدمت‌ حاکم‌ آنجا، ناصرالدین‌ عبدالرحیم‌ بود. ناصرالدین عبدالرحیم که‌ از خواجه‌ دعوت‌ کرده‌ بود تا به‌ اطرافیان‌ او بپیوندد، از او درخواست‌ کرد تا تهذیب‌ الاخلاق‌ ابوعلی‌ مسکویه‌ را به‌ فارسی‌ ترجمه‌ کند.[۱]

با توجه‌ به‌ تاریخ‌ اتمام‌ نگارش اخلاق‌ ناصری‌ که در پایان‌ یکی‌ از نسخه‌های‌ آن آمده‌ (۶۳۳ق‌)، می‌توان‌ گفت‌ که‌ این‌ اثر، قدیمی‌ترین‌ نوشته خواجه‌ نصیر طوسی است‌ باقی مانده، و از آثار ابتدایی دوره پختگی‌ اوست‌.[۲]

خواجه نصیر، اندکی‌ پیش‌ از سقوط الموت‌ بر اثر یورش‌ مغولان‌ و در زمانی‌ که‌ لشکر هولاکو در حوالی‌ قلعه‌های‌ اسماعیلیان‌ بود، به‌ خدمت‌ خان‌ مغول‌ رسید (۶۵۴ق‌) و دیباچه‌ای‌ نو بر اخلاق‌ ناصری‌ نوشت‌ و به‌ هولاکو تقدیم‌ کرد.

خواجه‌ نصیرالدین‌ در مقدمه جدید توضیح‌ داده‌ که‌ دیباچه قدیم‌ اخلاق‌ ناصری‌ را به‌ رغم‌ خواست‌ خود «جهت‌ استخلاص‌ نفس‌ و عِرض‌ از وضع‌ دیباچه ‌بر صیغتی‌ موافق‌ عادت‌ آن‌ جماعت‌ اسماعیلیان‌ در ثنا و اطرای‌ سادات‌ و کُبَرای‌ ایشان‌...» نوشته‌ بود، اما با رهایی‌ از وضع‌ ناپسند قهستان‌ «دیباچه کتاب‌ را که‌ بر سیاقتی‌ غیرمرضی‌ بود، بدل‌ گرداند».[۳]

ساختار

اخلاق‌ ناصری‌ به‌ صورتی‌ که‌ امروزه‌ در دست‌ است‌، از بخش‌ اخلاق‌، تدبیر منزل‌ و سیاست‌ مدن‌ فراهم‌ آمده‌ است‌ و با بخش‌ حکمت‌ عملی‌ در فلسفه قدیم‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ فیلسوفان‌ دوره اسلامی‌، به دنبال سنت ارسطویی طبقه بندی علوم، ترتیب‌ داده‌ بودند، مطابقت‌ دارد.[نیازمند منبع]

خواجه‌ در مقدمه اخلاق‌ ناصری‌ توضیح‌ داده‌ است‌ که‌ ناصرالدین‌ محتشم‌ قهستان‌، ابتدا از او خواسته‌ بود تا تهذیب‌ الاخلاق‌ ابوعلی‌ مسکویه‌ را که‌ به‌ شرح‌ اخلاق‌ عقلی‌ یونانی‌ بسنده‌ کرده‌ بود، به‌ فارسی‌ درآورد، اما از آنجا که‌ در نظر خواجه‌، دو فن‌ دیگر حکمت‌ عملی‌، یعنی‌ "حکمت‌ مدنی‌ و حکمت‌ منزلی" یا سیاست‌ مدن‌ و تدبیر منزل‌ با گذشت‌ زمان‌ اندراس‌ یافته‌، و ابوعلی‌ مسکویه‌ نیز در تهذیب‌ الاخلاق‌ به‌ این‌ دو بخش‌ نپرداخته‌ بود، خواجه‌ با افزودن‌ کلیات‌ این‌ دو حکمت‌ از گفتار حکمای‌ پیشین‌، به‌ ویژه‌ ابونصر فارابی‌، به‌ "حکمت‌ خُلقی"[۴]، علم‌ حکمت‌ عملی‌ را به‌ صورت کامل آورده‌ است‌.

محتوا

عمده بخش‌ نخست‌ اخلاق‌ ناصری‌ در «حکمت‌ خُلقی» از کتاب‌ تهذیب‌ الاخلاق‌ ابوعلی‌ مسکویه‌ برگرفته‌ شده‌ که‌ مهم‌ترین‌ کتاب‌ اخلاق‌ عقلی‌ در دوره اسلامی‌ است‌. همین کتاب را ابوعلی مسکویه بر مبنای ترجمه عربی اسحاق بن حنین از کتاب اخلاق نیکوماخوسی ارسطو و تفسیر فرفوریوس بر این کتاب فراهم آورده است.[۵] بنابراین‌، بخش‌ عمده حکمت‌ خلقی‌ اخلاق‌ ناصری‌، ارسطویی‌ و نوافلاطونی‌ است‌.

بخش‌ دوم‌ در حکمت‌ منزلی‌ را خواجه‌ از رساله تدبیر منزل‌ نویسنده گمنام‌ نوفیثاغورسی‌ به‌ نام‌ اَبروسُن‌ برگرفته‌ که‌ به‌ زبان‌ عربی‌ ترجمه‌ شده‌ بوده‌ است‌.[۶]

بخش‌ سوم‌ اخلاق‌ ناصری‌ نیز به‌ طور عمده‌ از رساله‌های‌ فصول‌ المدنی‌ و آراء اهل‌ المدینة الفاضلة فارابی‌ و رساله السیاسة ابن‌ سینا گرفته‌ شده‌ است‌.[۷] این‌ بخش‌ با فصلی‌ در وصایای‌ افلاطون‌ خاتمه‌ می‌یابد.

بنابراین‌، کتاب‌ اخلاق‌ ناصری‌ ترکیب‌ و تألیفی‌ از برخی‌ رساله‌های‌ دوره اسلامی‌ است‌ که‌ خواجه‌ آن‌ها را گرد آورده‌، و به‌ فارسی‌ ترجمه‌ کرده‌ است‌.

اهمیت

خواجه ‌نصیر با نوشتن‌ اخلاق‌ ناصری،‌ سنتی‌ را بنیاد نهاد که‌ نه‌ در دوره یونانی‌ و نه‌ در دوره اسلامی‌ پیش‌ از او سابقه‌ نداشت‌. فیلسوفان‌ دوره اسلامی‌، پیش‌ از او در کلیات‌ حکمت‌ نظری‌ آثاری‌ مهم‌ مانند دانشنامه علایی‌ به‌ فارسی‌ و شفا به‌ عربی‌ نوشته‌ بودند، اما اخلاق‌ ناصری‌ نخستین‌ اثر در حکمت‌ عملی‌ به‌ شمار می‌رود و به‌ همین‌ سبب‌ نیز فیلسوفان‌ متأخر بر خواجه‌، آن‌ را همچون‌ الگویی‌ در تدوین‌ کلیات‌ حکمت‌ عملی‌ به‌ کار گرفتند.[نیازمند منبع]

سبک

اخلاق‌ ناصری‌ یکی‌ از مهم‌ترین‌ متن‌های‌ فارسی‌ در سده ۷ق‌ است‌ که‌ تحت‌ تأثیر سبک‌ متداول‌ در دوره مغولان‌ واقع‌ نشده‌، و حاکی‌ از نوآوری‌ و خلاقیت‌ بسیار است‌ و از این‌ دیدگاه‌ می‌تواند مورد بررسی‌ و استفاده زبان‌ شناسان‌ و سبک‌ شناسان‌ قرار گیرد.[نیازمند منبع]

تاثیر بر آثار بعدی

قطب‌ الدین‌ شیرازی‌ شاگرد خواجه‌، در دانشنامه مفصل‌ خود با عنوان‌ درة التاج‌ که‌ شامل‌ همه علوم‌ زمان‌ بود، بخش‌ مفصلی‌ را به‌ حکمت‌ عملی‌ اختصاص‌ داد که‌ از بسیاری‌ جهات‌ بر مبنای‌ اخلاق‌ ناصری‌ خواجه‌ فراهم‌ آمده‌ بود، گرچه‌ ظاهراً به‌ واسطه کینه‌ای‌ که‌ از خواجه‌ بر دل‌ داشته‌، از او نامی‌ نمی‌برد.[۸]

جلال‌ الدین‌ دوانی‌ ‌حکیم‌ اشراقی‌ مشرب‌ نیز تحریر جدیدی‌ از اخلاق‌ ناصری‌ با عنوان‌ اخلاق‌ جلالی‌ کرد و فواید دیگری‌ از کتاب‌، سنت‌ و نوشته‌های‌ اهل‌ شریعت‌ مانند ابوالحسن‌ ماوردی‌، محمد غزالی‌ و فخر الدین‌ رازی‌ را نیز بر مطالبی‌ که‌ به‌ زبان‌ ساده‌تر از اخلاق‌ ناصری‌ گرد آمده‌بود، برآن‌ها افزود و در مقابل‌، مبحث‌ «آداب‌ میگساری‌» را حذف‌ نمود.[۹]

نسخه ها

نسخه‌های‌ خطی‌ متعددی‌ از اخلاق‌ ناصری‌ در کتابخانه‌های‌ مختلف‌ ایران‌ و جهان‌ موجود است‌.[۱۰]، یکی‌ از قدیم‌ترین‌ نسخه‌های‌ این‌ کتاب‌، نسخه تحریر شده‌ در ۶۷۶ق‌ بوده‌ که‌ آقا بزرگ تهرانی آن‌ را در نجف‌ در کتابخانه محمدعلی‌ خوانساری‌ دیده‌ است‌.[۱۱] در این‌ نسخه‌ علاوه‌ بر مقدمه دوم‌ کتاب‌، مقدمه تحریر اول‌ خواجه‌ نیز در انتهای‌ کتاب‌ آمده‌ است‌.

چاپ ها

اخلاق‌ ناصری‌ بار‌ها به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌[۱۲] که‌ از جمله آن‌ها می‌توان‌ به‌ «منتخب» جلال‌الدین‌ همایی‌ تهران‌، ۱۳۲۰ش‌، چاپ‌ تحقیقی‌ مجتبی‌ مینوی‌ و علیرضا حیدری‌ تهران‌، ۳۵۶۱ش‌ و چاپ‌ همراه‌ با مقدمه بزرگ‌ علوی‌ تهران‌، ۱۳۶۰ش‌، اشاره‌ کرد.

شروح و تلخیص ها

برخی‌ از تلخیص‌ها و شروح‌ اخلاق‌ ناصری‌:

ترجمه انگلیسی

اخلاق‌ ناصری‌ توسط ویکنز به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ شده‌، و در ۱۹۶۴م‌ در لندن‌ ضمن‌ مجموعه میراث‌ ایرانی به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. این‌ ترجمه‌، مورد استفاده بزرگ‌ علوی‌ در چاپ‌ کتاب‌ قرار گرفت‌ و بر همین‌ اساس‌، بزرگ‌ علوی‌ واژه‌ نامه‌ای‌ فارسی‌-انگلیسی‌ و بالعکس‌ به‌ کتاب‌ افزوده‌ است‌.[نیازمند منبع]

پانویس

  1. نک: اخلاق ناصری، ص۳۴-۳۶
  2. مقدمه‌ و تعلیقات‌ بر اخلاق‌ ناصری‌ ۱۵-۱۶
  3. اخلاق ناصری، ص‌ ۳۴- ۵۳
  4. تهذیب‌ الاخلاق‌ نک: ص‌ ۶۳
  5. مقدمه بر الاخلاق ارسطو، ۲۷-۳۱
  6. اخلاق ناصری، ص‌ ۰۸۲؛ نیز نک: مقدمه‌ و تعلیقات‌ بر اخلاق‌ ناصری‌، ۳۸۴-۳۸۵
  7. مقدمه‌ و تعلیقات‌ بر اخلاق‌ ناصری‌، ص۳۸۸-۳۸۹
  8. قس‌: مقدمه‌ بر درة التاج‌ قطب‌ الدین‌ شیرازی‌، ص۴۳-۴۴، و ص۷۱
  9. نک: اخلاق جلالی‌، جاهای مختلف؛ نیز فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه دانشکده ادبیات‌، ص۲۰
  10. برای‌ برخی‌ از این‌ نسخه‌ها، نک: خطی‌ (منزوی‌)، ج۲، ص۵۳۴۱-۵۳۸۱، خطی‌ مشترک‌، ج۴، ص۲۲۸۲-۲۳۴۲
  11. نک: الذریعة، ج۱، ص۸۱۳
  12. نک: فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌، ج۱، ۱۳۹-۱۴۰
  13. نک: خطی (شورا)، ج۶، ص۹۰
  14. خطی (منزوی)، ج۴، ص۲۳۴۲
  15. فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه دانشکده ادبیات‌، ص۲۰
  16. خطی (منزوی)، ج۴، ص۲۳۴۲

منابع

  • آقابزرگ تهرانی‌، الذریعه.
  • ابن‌ سینا، «اقسام‌ العلوم‌ العقلیه»، ضمن‌ تسع‌ رسائل‌، بمبئی‌، ۳۱۸۱ق‌.
  • همو، دانشنامه علایی‌، به‌ کوشش‌ احمد خراسانی‌، تهران‌، ۳۶۰۱ش‌.
  • ابوعلی‌ مسکویه‌، احمد، «ترتیب‌ السعادات»، همراه‌ المبدأ و المعاد صدرالدین‌ شیرازی‌، تهران‌، ۳۱۴۱ش‌.
  • بدوی‌، عبدالرحمان‌، مقدمه‌ بر الاخلاق‌ ارسطو، کویت‌، ۹۷۹۱م‌.
  • دانش‌ پژوه‌، محمدتقی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه دانشکده ادبیات‌، تهران‌، ۳۳۹۱ش‌.
  • دوانی‌، محمد، اخلاق‌ جلالی‌، لکهنو، ۳۱۸۱ق‌.
  • شورا، خطی‌.
  • مرکزی‌، خطی‌.
  • مشار، خانبابا، فهرست‌ کتابهای‌ چاپی‌ فارسی‌، تهران‌، ۳۵۲۱ش‌.
  • مشکوه، محمد، مقدمه‌ بر درة التاج‌ قطب‌ الدین‌ شیرازی‌، تهران‌، ۳۶۵۱ش‌.
  • منزوی‌، خطی‌.
  • همو، خطی‌ مشترک‌.
  • همو، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه گنج‌ بخش‌، لاهور، ۳۵۷۱ش‌.
  • مینوی‌، مجتبی‌، مقدمه‌ و تعلیقات‌ بر اخلاق‌ ناصری‌.
  • نصیرالدین‌ طوسی‌، اخلاق‌ ناصری‌، به‌ کوشش‌ مجتبی‌ می‌نوی‌ و علیرضا حیدری‌، تهران‌، ۳۶۳۱ش‌.

پیوند به بیرون