حق فرزند
حق فرزند به مجموعه حقوقی گفته میشود که پدر و مادر باید از زمان پیش از تولد تا دوران رشد و استقلال فرزند رعایت کنند. در منابع اسلامی، بر انتخاب همسر و مادر شایسته، حفظ نسب، حق حیات و تربیت فرزند تأکید شده است.
حقوق فرزند پیش از تولد، انتخاب مادر شایسته و مشخص بودن نسب را شامل میشود. پس از شکلگیری جنین نیز حفظ سلامت او و پرهیز از سقط و رفتارهای آسیبزا مورد تأکید قرار گرفته است. پس از تولد نیز آدابی مانند کامبرداری، گفتن اذان، نامگذاری، تراشیدن موی سر، عقیقه و ختنه برای کودک بیان شده است.
در دوران کودکی، تأمین غذا و نیازهای زندگی، مراقبت از سلامت، آموزش دینی و اخلاقی، آموزش مهارتهای اجتماعی و رفتار عادلانه با فرزندان از حقوق آنان است. والدین همچنین باید از آسیب رساندن به فرزند خودداری کنند و حقوق مالی او رعایت کنند.
اهمیت حق فرزند
در منابع دینی بر فرزندآوری[۱] و رعایت حقوق فرزندان تأکید شده است[۲] و پدر و مادر در برابر فرزندان مسئول دانسته شدهاند.[۳] ابوحامد غزالی، فرزند را امانتی نزد والدین میداند و بر تربیت صحیح او تأکید میکند. به باور او، رفتار والدین در سعادت یا بدبختی فرزند تأثیر دارد و آنان در پاداش یا کیفر او نیز سهیماند.[۴]
قرآن حق حیات را از حقوق فرزندان دانسته[۵] و کشتن فرزندان[۶] از ترس ترس فقر و ناتوانی در تأمین نیازهای زندگی را منع کرده است.[۷] همچنین در قرآن به تربیت و حقوق فرزند در این حوزه اشاره شده است.[۸]
حقوق پیش از تولد و هنگام تولد
در روایات، برای فرزند حقوقی از پیش از تولد و هنگام تولد بیان شده است: از جمله
انتخاب مادر و حفظ نسَب فرزند
در احادیث معصومان، انتخاب مادری شایسته از حقوق فرزند ذکر شده است؛[۹]زیرا ویژگیهای والدین میتواند بر فرزند اثر بگذارد.[۱۰] همچنین در برخی روایات درباره زمان و شرایط انعقاد نطفه توصیههایی شده است.[۱۱] حفظ نسب نیز از حقوق فرزند است. ازاینرو، در منابع اسلامی بر رعایت احکام مربوط به ازدواج،[۱۲] عده،[۱۳] و حرمت زنا،[۱۴] تأکید شده است؛ زیرا رعایت این احکام به مشخص بودن نسب فرزند کمک میکند.[۱۵]
حقوق پس از انعقاد نطفه
پس از انعقاد نطفه، برای جنین نیز حقوقی در نظر گرفته شده است. از جمله حرمت سقط جنین[۱۶] و تأخیر در اجرای مجازات زن باردار تا زمان مناسب.[۱۷] همچنین در روایات، بر توجه به سلامت جسمی و روحمی مادر، تغذیه مناسب،[۱۸] و پرهیز از گناه و رفتارهای زیانبار در دوران بارداری تأکید شده است.[۱۹] جنین همچنین در برخی موارد از حقوق مالی برخوردار است که استقرار برخی از آنها به زنده متولد شدن او بستگی دارد.[۲۰]
حقوق فرزند پس از ولادت
حضرت علی (ع): حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآن. (ترجمه: حق فرزند بر پدر آن است که او را نام نیکو نهد و نیکش ادب آموزد و قرآنش تعلیم دهد.)
نهج البلاغه، حکمت ۳۹۹، ترجمه دکتر شهیدی.
آدابی که به هنگام تولد نوزاد توصیه شده در شمار حقوق فرزندان قلمداد شده است،[۲۱] برخی از آنها عبارتاند از:
- کامبرداری نوزاد با خرما، آب باران، آب فرات، یا تربت امام حسین(ع)؛[۲۲]
- اذان گفتن در گوش راست و اقامه گفتن در گوش چپ وی؛[۲۳]
- تراشیدن موی سر نوزاد و صدقه دادن به اندازه وزنِ موی او؛[۲۴]
- قربانی کردن (عَقیقه) و اِطعام دیگران از آن؛[۲۵]
- انتخاب نام نیک برای فرزند؛[۲۶]
- ختنه فرزند پسر.[۲۷]
- سوراخ کردن گوش نوزاد؛[۲۸]
پرورش جسمی فرزند
وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ (ترجمه: و مادران [باید] فرزندان خود را دو سال تمام شیر دهند. [این حکم] براى کسى است که بخواهد دوران شیرخوارگى را تکمیل کند. و خوراک و پوشاک آنان [=مادران]، به طور شایسته، بر عهده پدر است.)
تأمین سلامت جسمی و تغذیه مناسب از حقوق فرزند است. در منابع اسلامی، شیر مادر بهعنوان غذای مناسب برای نوزاد مورد توجه قرار گرفته است.[۲۹] در قرآن مدت شیردهی دو سال کامل ذکر شده است.[۳۰] والدین میتوانند با رضایت و مشورت، مدت شیردهی را کاهش دهند[۳۱] یا نوزاد را به دایه بسپارند.[۳۲] همچنین، به والدین توصیه شده است که در انتخاب دایه، دقت کنند، زیرا صفات از طریق شیر به نوزاد منتقل میشود.[۳۳]
حقوق فرزند در دوران کودکی و جوانی
تربیت صحیح از مهمترین حقوق فرزند و از مسئولیتهای اصلی پدر و مادر است.[۳۴] در روایات اسلامی، تربیت نیکوی فرزند از بهترین هدیه و برتر از صدقه معرفی شده است.[۳۵] تربیت در شکلگیری رفتار و شخصیت فرزند نقش دارد[۳۶] و در منابع اسلامی، فرزند صالح نیز نعمتی از سوی خداوند[۳۷] دانسته شده است.
تربیت فرزند تنها به آموزش دینی و اخلاقی محدود نمیشود و نیازهای جسمی و روانی او را نیز دربرمیگیرد.[۳۸] فقیهان، واژه حضانت را مرتبط با تربیت دانسته[۳۹] و در نگهداری و تربیت کودک نیز باید شرایط و مصلحت او[۴۰] مورد توجه قرار گیرد.
دوستی و مهربانی با فرزند
والدین به دوست داشتن، مهربانی و احترام به فرزندان سفارش شدهاند.[۴۱] نیکی به فرزندان همتراز نیکی به والدین است[۴۲] و انجام ندادن آن، تخلف از سنت پیامبر(ص)[۴۳] و عاملان به آن مشمول رحمت الهی و شایسته بهشت شناخته شدهاند.[۴۴] سیره پیامبر اکرم(ص) و امامان شیعه[۴۵] نیز سرشار از خوشرفتاری با کودکان، از جمله سلام کردن،[۴۶] بوسیدن و بوییدن،[۴۷] در آغوش گرفتن و دعا برای آنان[۴۸] حتی در هنگام نماز،[۴۹] بوده است.
آموزش امور دینی و مهارتهای اجتماعی
تربیت فرزندان در منابع دینی شامل آموزش امور دینی و مهارتهای اجتماعی است؛ از جمله، یاری کردن فرزندان در کارهای نیک،[۵۰] راهنمایی آنان به شناخت خدا و کمک به اطاعت از او،[۵۱] تشویق به نماز از هفت سالگی،[۵۲] آموزش قرآن و معارف دین برای جلوگیری از انحرافات اعتقادی،[۵۳] و یادگیری مهارتهایی چون شنا، تیراندازی، خواندن و نوشتن.[۵۴]
متون اخلاقی نیز بر تقویت حیا، آداب غذا خوردن، لباس پوشیدن، دوستیابی، یادگیری قرآن، حدیث و احوال نیکان تأکید دارند و به آداب نشست و برخاست، صحبت کردن، بازی و تکالیف شرعی پس از بلوغ مانند نماز و روزه توجه میدهند.[۵۵]
رعایت عدالت در برخورد با فرزندان
والدین موظف به رعایت عدالت در برخورد با فرزندان خود هستند،[۵۶] چنانکه پیامبر(ص) پدری را که تنها یکی از دو فرزندش را بوسید، مورد اعتراض قرار دادند.[۵۷] بااینحال، ابراز محبت والدین به برخی فرزندان به دلیل فضایلشان، مشروط بر اینکه این تفاوت ناشی از جنسیت نباشد، در روایات تأیید شده است.[۵۸] همچنین، وفای به عهد والدین نسبت به قولهایی که به فرزندانشان میدهند، الزامی است.[۵۹]
نهی از ضرر رساندن به فرزند
سخن پیامبراکرم(ص) درباره عاقِّ اولاد :
«یَلزَمُ الوالِدَینِ مِن عُقوقِ الوَلَدِ ما یَلزَمُ الوَلَدَ لَهُما مِن العُقوق»
پدر و مادر در اثر آزردن فرزند(عاقِّ اولاد)، همان چیزی گریبانشان را میگیرد که فرزند در آزردن آنها(عاق والدین) بدان دچار می شود.»
شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۳.
در روایات، والدین از آسیب رساندن به فرزندانشان نهی شدهاند[۶۰] و قرآن نیز کشتن یا زندهبهگور کردن فرزندان را، به ویژه بهدلیل دختر بودن یا ترس از فقر، حرام و از بزرگترین گناهان پس از شرک به خدا دانسته است.[۶۱] همچنین، نهی شدهاند که والدین برای دختران خود آرزوی مرگ کنند[۶۲] و سختگیری با فرزندان باعث ارتکاب گناه، عقوق والدین، قطع رحم[۶۳] و محرومیت از آمرزش الهی برای فرزند میشود.[۶۴]
پشتیبانی مالی
تأمین نفقه و هزینههای زندگی فرزند تا استقلال مالی، بر عهده پدر است،[۶۵] ارث نیز از حقوق مالی فرزند بهشمار میرود[۶۶] و سهم فرزندان دختر و پسر در مواردی در قرآن بیان شده است،[۶۷] همچنین بر حفظ و پرداخت سهم ارث فرزندان خردسال پس از مرگ والدین[۶۸] و فراهمکردن زمینه ازدواج آنان پس از بلوغ تأکید شده است.[۶۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۳۳ و ۳۳۴، حدیث ۱، ۲، ۳ و ۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۳۷۱؛ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۶، ص۱۵۲؛ مسلم بن حجاج، الجامع الصحیح، دارالفکر، ج۳، ص۱۶۳.
- ↑ غزالی، احیاء علومالدین، دارالندوه، ج۳، ص۷۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۳۹۷.
- ↑ رجوع کنید به سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۳۷؛ سورهٔ ممتحنه، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ تکویر، آیهٔ۸ و ۹.
- ↑ سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۵۱؛ سوره اسراء، آیهٔ ۳۱.
- ↑ مغنیه، تفسیر کاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۰۹.
- ↑ مجلسی، بحارالاانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۲۳۶.
- ↑ رجوع کنید به فلسفی، کودک از نظر وراثت و تربیت، ج۱، ص۵۹-۹۰؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۵۴؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۱۹۷؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۳۳؛ سیوطی، الجامع الصغیر، ج۱، ص۵۰۳ و ۵۰۵.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۲۰۹-۲۱۲.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۹۵.
- ↑ رجوع کنید به سورهٔ بقره، آیات ۲۲۶، ۲۲۸، ۲۳۴ و سورهٔ طلاق، آیات ۱ و ۴.
- ↑ سورهٔ اسراء، آیهٔ ۳۲ و سورهٔ فرقان، آیه ۶۸.
- ↑ رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۶۵؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۹۳.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، مجله فقه اهل بیت(ع)، ج۹، ص۱۷۷؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۴۱.
- ↑ محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۳؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۱۹۴.
- ↑ «خط قرمزهای قرآن و حدیث برای مادران باردار»، وبگاه مشرق.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، مجله فقه اهل بیت(ع)، ج۳۵، ص۹۷.
- ↑ «حقوق نوزاد»، حدیث نت.
- ↑ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۸۴.
- ↑ کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۹.
- ↑ کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۸ و ۴۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۴.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۴.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۳۳؛ سورهٔ لقمان آیهٔ ۱۴؛ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۲، ص۲۵۵-۲۵۷.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۳۳.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۳۳؛ سورهٔ طلاق، آیهٔ ۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۴.
- ↑ وزیری فرد و دیگران، «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»، ص۳.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۲۱۱؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲.
- ↑ وزیری فرد و دیگران، «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»، ص۵.
- ↑ موسوی عاملی، نهایة المرام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۶۰.
- ↑ فلاح، «حضانت اطفال در رویکرد فقهی و حقوقی»، ص۵-۷.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ص۱۲۱۱؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۹.
- ↑ علی بن موسی الرضا(ع)، الفقه المنسوب للامام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۳۶.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳، ج۳، ص۲۱۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۴-۷۵؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۶، ۴۹-۵۰.
- ↑ عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۱۶۶.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۲۲۰.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۴-۷۵.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۶۴؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۰.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ ابوداوود، سنن ابیداوود، ۱۴۱۰ق،، ج۱، ص۱۱۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷.
- ↑ مسکویه، تهذیب الأخلاق، ۱۳۹۸ق، ص۶۸-۷۵؛ غزالی، احیاء علومالدین، دارالندوه، ج۲، ص۲۱۷-۲۱۸ و ج۳، ص۷۲-۷۴.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۳، ص۱۳۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۳.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۹.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۸۹۰.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۰ و ۷۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق،ج۶، ص۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۸ و ۵۰.
- ↑ نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۳۶۸.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیله، دارالعلم، ج۲، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ ۷.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۱.
- ↑ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ۳۴۳-۳۴۵.
- ↑ نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۳۶۹.
یادداشت
منابع
- نهج البلاغه، ترجمه: سید جعفر شهیدی.
- ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابیداوود، بیروت، چاپ سعید محمد لحام، ۱۴۱۰ق.
- ابنابیجمهور، عوالیاللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدّینیة، چاپ مجتبی عراقی، قم ۱۴۰۳ـ۱۴۰۵/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۵.
- ابنبابویه، عیون اخبارالرضا، چاپ مهدی لاجوردی، قم، ۱۳۶۳ش.
- ابنعربی مالکی، احکام القرآن، چاپ علیمحمد بجاوی، حلب ۱۳۷۶ـ۱۳۷۸، ۱۹۵۷ـ۱۹۵۹، چاپ افست بیروت، بیتا.
- ابنماجه، سنن ابنماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴ [، چاپ افست، بیروت، بیتا.
- امام خمینی، تحریرالوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بیتا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول، چاپ محمد ذهنیافندی، ۱۴۰۱ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، بیروت، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، ۱۴۰۳ق.
- «توصیههای کاربردی به خانمهای باردار»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ نشر: ۲۸ تیر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «حقوق نوزاد»، حدیث نت، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- حلّی، ابنفهد، عدّة الداعی و نجاح الساعی، قم، مکتبة الوجدانی، بیتا.
- «خط قرمزهای قرآن و حدیث برای مادران باردار»، وبگاه مشرق، تاریخ نشر: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- سیوطی، عبدالرحمان، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۱ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علی اکبرغفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: سید محمدتقی، کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نجف، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، ۱۳۸۶ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، قم، چاپ هاشم رسولی محلاتی، ۱۳۸۰ش.
- علی بن موسی (امام هشتم)، الفقه المنسوب للامام الرضا(ع)، مشهد، مؤسسة آلالبیت، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- غزالی، محمد بن محمد، احیاء علومالدین، بیروت، دارالندوة الجدیدة، بیتا.
- فلاح، مهدی، «حضانت اطفال در رویکرد فقهی و حقوقی»، در مجله انسانپژوهی دینی، شمارهٔ ۲۸، پاییز و زمستان ۱۳۸۴ش.
- فلسفی، محمدتقی، کودک از نظر وراثت و تربیت، تهران ۱۳۴۳ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- ٰکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به تحقیق علیاکبر غفاری، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، مجله فقه اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع) ۱۳۷۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق و مصحح: بقال، عبد الحسین محمد علی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق، بیروت، چاپ حسن تمیم، ۱۳۹۸ق.
- مسلم بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر کاشف، قم، دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- موسوی عاملی، محمد بن علی، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- نیشابوری، محمد بن حسن، روضة الواعظین، نجف، بینا، ۱۳۸۶ق.
- وزیری فرد، سید محمدجواد، قرایی، تکتم، «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»، نخستین کنفرانس بین المللی هزاره سوم و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش.
پیوند به بیرون
- مقاله حق فرزندان در دانشنامه جهان اسلام
- مقاله حقوق کودک در دانشنامه جهان اسلام
- «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»