نوادرنویسی
نَوادِرنویسی، در علوم حدیث، یکی از شیوه‌های گردآوری حدیث در میان عالمان شیعه در چهار قرن اول هجری قمری برشمرده شده است. نوادر عنوانی کلی برای گونه‌ای از آثار عالمان شیعه در چهار قرن نخست هجری قمری دانسته شده که در آن احادیث کمتر شناخته‌شده یا احادیث حاوی احکام غیرمتداول و استثنائی گردآوری می‌شده که عموماً مُسْتَدْرَکی (تکمیل‌کننده) برای احادیث دیگر بوده است.
در یک پژوهش گفته شده که واژهٔ نوادر در عنوان نوادرنویسی واژه‌ای مبهم است که معانی و مصادیق متعددی دارد و نمی‌توان یک معنای خاص را بر معانی دیگر آن ترجیح داد. در این پژوهش، برای مفهوم نوادرنویسی ۱۴ مصداق یافت شده که یکی از آنها به‌معنای نگارش زیادات و مستدرکات است؛ به این معنا که گاهی پس از نشر احادیث، به‌دلایلی چون پاسخ به پرسش‌های جدید مخاطبان، مواردی در باب مستقلی با عنوان «النوادر» به قسمت انتهایی باب اضافه می‌شده تا تکمیل‌کنندهٔ باب اصلی باشد.
آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، از ۲۷۲ نفر از شیعه یاد کرده که آثاری در زمینهٔ نوادرنویسی داشته‌اند؛ کسانی چون ابوحمزه ثمالی، حماد بن عیسی جهنی، محمد بن ابی‌عمیر و احمد بن محمد بن عیسی اشعری که کتابش مورد اعتماد امامیه و از منابع مهم حدیثی آنان به‌شمار رفته است.
چیستی
در علوم حدیث، نوادرنویسی، به‌معنای نگارش احادیث «نوادر»، یکی از شیوه‌های گردآوری حدیث دانسته شده است.[۲] به‌نوشتهٔ آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، نوادر عنوانی کلی برای گونه‌ای از آثار عالمان شیعه در چهار قرن نخست هجری قمری است که در آن احادیث کمتر شناخته‌شده یا احادیث حاوی احکام غیرمتداول و استثنائی گردآوری می‌شده که عموماً مُسْتَدْرَکی (تکمیل‌کننده) برای احادیث دیگر بوده است.[۳] در تعریفی دیگر، نوادر هر کتاب یا باب حدیثی برشمرده شده که شامل تعداد روایات محدود و اندک، ولی دارای موضوعات متعدد است که نمی‌توان باب خاصی را به آنها اختصاص داد.[۴]
به‌رغم این نظر، در یک پژوهش، با تحلیل «باب النوادر» در کتب اربعه، به این نتیجه رسیده‌اند که واژهٔ نوادر در عنوان نوادرنویسی واژه‌ای مبهم است که معانی و مصادیق متعدد دارد؛ پس به‌طور قطع نمی‌توان یک معنای خاص را بر معانی دیگر آن ترجیح داد.[۵] در این پژوهش، برای مفهوم نوادرنویسی ۱۴ مصداق یافت شده است: نگارش زیادات و مستدرکات (نوعی مستدرک‌نگاری)، نگارش احادیث متفرق بدون عنوان و بدون باب، نگارش احادیث نادر شاذ (غیرمشهور)، نگارش احادیث کم روایت شده یا کمیاب، نگارش احادیث مخالف یا موافق با قیاس، نگارش احادیث طُرْفه (جذاب) و غریب (عجیب)، نگارش احادیث استثناء، نگارش اصل (اصل‌نگاری)، نگارش احادیث غیرموجود در اصول اربعمأه، نگارش کتاب‌های رجالی شبیه مشیخه، نگارش کتاب‌های مشتمل بر احادیث منقطع السند یا مرسل، نگارش امالی (امالی‌نویسی)، نگارش کتاب‌های مشتمل بر «فوائد»، نگارش آثاری برای رفع نیازهای اضطراری.[۶]
برای نمونه، در توضیح نوادر به‌معنای زیادات و مستدرکات گفته شده گاهی پس از نشر احادیث، به‌دلایل متعدد، از جمله پاسخ به پرسش‌های جدید مخاطبان یا فراموشی یا از قلم‌افتادگی یک حدیث، مواردی در باب مستقلی با عنوان «النوادر» به قسمت انتهایی باب‌ها اضافه می‌شده تا تکمیل‌کنندهٔ باب اصلی باشد.[۷] گفته شده که تحلیل روایات نوادر در کتاب‌های الکافی و من لایحضره الفقیه در موارد بسیاری معنای زیادات و مستدرک دارد.[۸]
اهمیت و گستره
در اهمیت نوادرنویسی گفته شده که در پنج سدهٔ نخست هجری قمری، نوادرنویسی نه‌تنها در حوزهٔ حدیث متداول بوده، بلکه شیوهٔ تألیف در علم طب، تاریخ ادبیات، فلسفه، نجوم، علم قرائت و سایر علوم نیز بوده است؛[۹] آنچنان که ابن‌ندیم، کتابشناس برجستهٔ قرن چهارم قمری، در الفهرست نوادرنویسی در علوم مختلف را نشان داده است.[۱۰]
برای نمونه، او در فن سوم از مقالهٔ دوم، که دربارهٔ علوم ادبی و نحو است، به آثاری چون نوادر نوشتهٔ علی بن حمزهٔ کَسائی (درگذشت: ۱۸۹ق) و نوادر نوشتهٔ ابن‌سکیت (درگذشت: ۲۴۴ق) اشاره کرده است.[۱۱] دربارهٔ رواج نوادرنویسی نزد شیعیان، آقابزرگ تهرانی، در الذریعه، از ۲۷۲ نفر یاد کرده که آثاری در زمینهٔ نوادرنویسی در رشته‌های مختلف، به‌ویژه دربارهٔ حدیث، داشته‌اند.[۱۲]
نمونه‌ها
از جمله نمونه‌های نوادرنویسی در زمینهٔ ابواب نوادر در آثار حدیثی شیعه به ابواب نوادر در کتب اربعه اشاره شده است؛[۱۳] از جمله: «باب النوادر» در کتاب فضل القرآن از کتاب کافی که شامل ۲۸ روایت است؛[۱۴] باب «نوادر الحدود» در کتاب الحدود از کتاب من لایحضره الفقیه که دارای ۱۵ روایت است.[۱۵]
از جمله آثار نوادرنویسی در منابع روایی شیعه به این موارد اشاره شده است:[۱۶]
- کتاب النوادر نوشتهٔ ابوحمزهٔ ثمالی (درگذشت: ۱۵۰ق).[۱۷]
- کتاب النوادر نوشتهٔ حماد بن عیسی جهنی (درگذشت: ۲۰۹ق).[۱۸]
- کتاب النوادر از محمد بن ابی‌عمیر (درگذشت: ۲۱۷ق) که شیخ طوسی آن را کتابی بزرگ و نیکو خوانده است.[۱۹]
- کتاب النوادر نوشتهٔ محمد بن سِنان (درگذشت: ۲۲۰ق).[۲۰]
- کتاب النوادر نوشتهٔ فَضّالَة بن ایوب اَزدی اهوازی (درگذشت: قرن سوم قمری).[۲۱]
- کتاب النوادر مهم‌ترین کتاب احمد بن محمد بن عیسی اشعری (درگذشت: اواخر قرن سوم قمری) که از آثار مورد اعتماد امامیه و از منابع مهم حدیثی آنان به‌شمار رفته است.[۲۲]
- کتاب النوادر نوشتهٔ احمد بن ادریس بن احمد اشعری قمی (درگذشت: ۳۶۰ق) که شیخ طوسی آن را کتابی بزرگ و دارای فایده‌های بسیار برشمرده است.[۲۳]
- کتاب النوادر اثر سید فضل‌الله راوندی (درگذشت: ۵۷۰ یا ۵۸۰ق).[۲۴]
پانویس
- ↑ «گزیده احادیث النوادر»، در تارنمای انتشارات انقلاب اسلامی.
- ↑ حسین‌گلزار، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، ص۲۰۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۳۱۶-۳۱۷.
- ↑ مؤدب، درسنامهٔ درایة الحدیث، ۱۳۹۱ش، ص۲۱۵.
- ↑ حسین‌گلزار، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، ص۲۱۹.
- ↑ حسین‌گلزار، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، ص۲۰۸-۲۱۸.
- ↑ حسین‌گلزار، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، ص۲۰۸.
- ↑ حسین‌گلزار، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، ص۲۰۸.
- ↑ حسین‌گلزار، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، ص۲۰۰.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۶.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۳۱۸-۳۵۰.
- ↑ مؤدب، درسنامهٔ درایة الحدیث، ۱۳۹۱ش، ص۲۱۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۲۷.
- ↑ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۷۱-۷۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۳۱۸-۳۵۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۱۱۶.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۱۱۵.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۱۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۲۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۲۴ق، ص۳۱۱؛ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۰۱.
- ↑ انصاری، «احمد بن محمد بن عیسی»، ص۷.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۷۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۴، ص۳۴۶.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن بن علی منزوی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تحقیق ابراهیم رمضان، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۷ق.
- انصاری، «احمد بن محمد بن عیسی»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی (ج۷)، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- حسین‌گلزار، مریم و دیگران، «معناشناسی تاریخی مفهوم نوادر و ابهام‌‌زدایی از آن با بررسی موردی باب النوادر کتب اربعه»، در دوفصلنامهٔ مطالعات قرآن و حدیث، شمارهٔ ۲۳، اسفند ۱۳۹۷ش.
- صدوق، محمد بن علی، کتاب من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، مؤسسة نشر اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، تحقیق جواد قیومی، قم، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
- «گزیده احادیث النوادر»، در تارنمای انتشارات انقلاب اسلامی، بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة نشر اسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مؤدب، سید رضا، درسنامهٔ درایة الحدیث، قم، مرکز بين‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۹۱ش.