پرش به محتوا

غیبت‌نگاری

افزودن پیوند
از ویکی شیعه

غیبت‌نگاری به کتبی گفته می‌شود که روایات مربوط به غیبت امام دوازدهم شیعیان و همچنین برخی موضوعات درباره او جمع‌آوری شده است و به صورت کتابی مستقل در میان جامعه تشیع رواج داشته است. نگارش این‌گونه کتاب‌ها، شیوه‌ای مرسوم در میان حدیث‌پژوهان شیعه بوده است. گزارش شده است که عالمان شیعه، پیش و پس از غیبت امام مهدی(عج)، احادیث مربوط به غیبت او را جمع‌آوری و منتشر نمودند. همچنین گفته شده است تک‌نگاری‌هایی که با موضوع امام مهدی(عج) و غیبت او تألیف شده‌اند، بیانگر آن‌اند که باور به مهدویت و غیبت امام دوازدهم، برخلاف دیدگاه برخی خاورشناسان، پدیده‌ای ساخته‌شده در دوره‌های بعد نیست.

بنابر آنچه که در کتاب‌های فهرستی موجود است، بیشتر این آثار با نام «کتاب الغیبة» شناخته می‌شدند که عالمان شیعه از قرن دوم هجری اقدام به نگارش کتاب‌هایی با موضوع غیبت در اندیشه تشیع نمودند و این روند تا بعد از غیبت صغری امام مهدی(عج) نیز در میان عالمان متداول بود. بر اساس منابع مکتوب فهرستی، برخی از واقفیان نیز به دلیل عقیده به غیبت امام کاظم(ع)، اقدام به تألیف تک‌نگاری‌هایی با موضوع غیبت کردند.

تعریف و اهمیت غیبت‌نگاری

گفته شده است غیبت‌نگاری، جمع‌آوری بخشی از روایات با محوریت امام زمان(عج) و موضوعات پیرامونی او از قبیل غيبت امام عصر، تعداد غيبت‌ها، سبب غيبت، علّت طولاني شدن غيبت، علائم پيش از ظهور و ... می‌باشد، که گروهی از دانشمندان با گردآوری اين‌گونه احاديث، غيبت‌نگاری را بنيان نهادند.[۱]

برخی شرق‌شناسان مانند گلدزیهر(۱۸۵۰–۱۹۲۱م) و مارگولیوث(۱۸۵۸، ۱۹۴۰م) تاریخ‌نگار انگلیسی، عقیده به امام مهدی(عج) و غیبت او را مورد نقد قرار داده‌اند.[۲] به گفته غلامعلی، پژوهشگر حوزه اعتقادات، با تحقیق و پژوهش در زمینه غیبت‌نگاری در سده‌های نخستین، ادعای مستشرقان در زمینه وجود امام مهدی(عج) و غیبت ایشان، با چالش مواجه می‌شود.[۳]

بر اساس منابع مکتوب، اغلب غیبت‌نگاری‌ها، «الغيبة» نام‌گذاری شده‌اند؛ اما شماری از مؤلفان این حوزه، از عناوین دیگری نظیر «أخبار القائم»، «دلائل خروج القائم»، «مولد القائم»، «أخبار المهدي»، «كتاب صاحب الزمان»، «إثبات الغيبة و کشف الحيرة»، و «الفتن و الملاحم» استفاده کرده‌اند.[۴]

تاریخچه غیبت‌نگاری در میان شیعیان

عده‌ای بر اين باورند که غیبت‌نگاری از سده دوم هجری در میان دانشمندان شیعی رواج داشته است[۵] و بیشتر از ۵۰ نفر از نویسندگان شیعه تا قرن پنجم کتاب غیبت داشته اند.[۶] همچنین گفته شده است که سید بن طاووس دارای یک کتابخانه عظیم بوده است و جالب اینکه به پسرش می گوید تاریخ نگارش بسیاری از کتاب‌هایی که درباره غیبت نوشته شده است قبل از تولد امام زمان(عج) بوده است.[۷]

واقفیان نیز براي توجيه نافرمانی خويش از پيشوايان پس از امام هفتم، قائل به غيبت آن حضرت شدند و در کنار امامیه، اقدام به نگارش کتاب‌هایی در موضوع غیبت نمودند.[۸] بنابر پژوهش‌های صورت گرفته، آمار غيبت‌نگاری در بين شيعيان اماميه نسبت به واقفيه در عصر غيبت صغرا و پيش از آن، چندين برابر است.[۹]

غیبت‌نگاری‌ها در تاریخ شیعه

عالمان شیعه، پیش و پس از غیبت امام مهدی(عج)، کتاب‌هایی مستقل در زمینه غیبت او نوشته‌اند که به شرح زیر است.

غیبت‌نگاری‌ها در عصر حضور امامان(ع)

برخی از غیبت‌نگاری‌هایی که در زمان حضور امامان به رشته تحریر درامده است به شرح زیر است:

  • «کتاب الملاحم» تألیف فضل‌بن شاذان نیشابوری از یاران امام جواد(ع) و امام هادی(ع).[۲۱]

غیبت‌نگاری‌ها بعد از عصر حضور امامان

برخی از غیبت‌نگاری‌ها پس از عصر حضور امامان به شرح زیر است:

غیبت‌نگاری فرقه واقفیه

گفته شده است از آنجا که اعتقاد به «قائم» و «موعود» بودن امام کاظم(ع)، از اساسی‌ترین ارکان اعتقاد به وقف بوده است، برخی از سران واقفیه برای تقویت مذهب خویش، اقدام به نگارش کتاب‌هایی با عنوان «الغیبة» و «القائم» نمودند که نشانگر گسترش روایات مربوط به امام مهدی(عج) و غیبت او در میان جامعه تشیع بوده است.[۴۱]

برخی از کتاب‌هایی که واقفیان در زمینه غیبت‌نگاری نوشته‌اند بدین شرح است:

پانویس

  1. ↑ غلامعلی، «درآمدی برغيبت‌نگاری»، ص۱۰۲.
  2. ↑ گلدزیهر، العقیدة و الشریعة فی الاسلام، ۱۹۵۹م، ص۲۱۸؛ موسوی گیلانی، شرق‌شناسی و مهدویت، ۱۳۸۹ش، ص۱۶۴.
  3. ↑ غلامعلی، «علت غیبت، شبهه های مستشرقان و آگاهی بزرگان فرق انحرافی از وجود مهدی(عج)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  4. ↑ غلامعلی، «درآمدي برغيبت‌نگاری»، ص۱۰۲.
  5. ↑ غلامعلی، «درآمدی برغيبت‌نگاری»، ص ۹۹.
  6. ↑ غلامعلی، «علت غیبت، شبهه های مستشرقان و آگاهی بزرگان فرق انحرافی از وجود مهدی(عج)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  7. ↑ غلامعلی، «علت غیبت، شبهه های مستشرقان و آگاهی بزرگان فرق انحرافی از وجود مهدی(عج)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  8. ↑ غلامعلی، «درآمدی برغيبت‌نگاری»، ص ۹۹.
  9. ↑ غلامعلی، «درآمدی برغيبت‌نگاری»، ص ۹۹.
  10. ↑ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص ۳۶۲؛ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۰.
  11. ↑ آقابزرگ تهرانی، الذريعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۶ ص۷۸؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۹۰.
  12. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۵.
  13. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۷۰؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۸۹.
  14. ↑ نجاشي، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۴۷؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۸۹؛ برقی، رجال برقی، ۱۴۱۹ق، ص۶۰.
  15. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۹؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۶.
  16. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۵۳.
  17. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۹۷؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۹۰ و ۴۰۱.
  18. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۴۷؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۸۹؛ برقی، رجال برقی، ۱۴۱۹ق، ص۶۰.
  19. ↑ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۲۳.
  20. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۳۸۱.
  21. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۸۰۷؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۹۰ و ۴۰۱.
  22. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۷۰؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۸۹.
  23. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۹۲؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ۴۲۷.
  24. ↑ شیخ طوسی، الغيبة، ۱۴۱۱ق، ص۳۵۹.
  25. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۳۵۰؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۳۹۶.
  26. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۳۸۵؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۴۴۶؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ص۴۴۳.
  27. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۵۷؛ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۹۶.
  28. ↑ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳؛ نجاشی، رجال نجاشی، ص۲۶۱.
  29. ↑ خانی آرانی، مقدمه الامامة و التبصرة من الحیره، ۱۳۸۶ش، ص۱۲.
  30. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۳۸۳.
  31. ↑ نعمانی، کتاب الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۴ و ۱۵؛ حسینعلی، کتاب الغیبة نعمانی، ۱۳۸۸ش.
  32. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۰۶.
  33. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۶۴.
  34. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق ص۶۴؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۵.
  35. ↑ آقابزرگ، الذريعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۶، ص۸۲
  36. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق ص۳۸۵؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۳۹۲.
  37. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق ص۳۹۳.
  38. ↑ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۴۴۷.
  39. ↑ سرشار تهرانی، ناصح، «مقدمه»، در کتاب الغیبة، تألیف شیخ طوسی، ۱۴۱۱ق، ص۱۰.
  40. ↑ شیخ طوسی، کتاب غیبت، ترجمه مجتبی عزیزی، ۱۳۸۷ش، ص۱.
  41. ↑ مطهری، «هم‌گرایی و واگرایی امامیّه و واقفیّه در دوران حضور»، ص۲۰۹.
  42. ↑ شیخ طوسی، رجال، ۱۴۲۰ق، ص۳۳؛ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۴۷.
  43. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص ۲۵۹؛ شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۱۵ق، ص۳۴۱؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۲.
  44. ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفه الرجال، ۱۴۱۵ق، ص۴۴۳ و۵۵۲؛ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۶۷.
  45. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۵۷؛ شیخ طوسی، فهرست، ۱۴۱۵ق، ص۱۰۳؛ ابن‌شهرآشوب، معالم العلماء، ۱۳۸۰ق، ص۷۲.
  46. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۵۶، شیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۴۲۰ق، ص۴۳۴.
  47. ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۲۵۶.


منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین منهم قدیماً و حدیثاً (تتمة کتاب الفهرست للشیخ أبی‌جعفر الطوسی)، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
  • برقی، أحمد بن محمّد، رجال، تصحیح: جواد قیومی، قم، نشر قیوم، ۱۴۱۹ق.
  • حرّ عاملی، محمّدبن حسن، أمل الآمل، بغداد، مکتبه الأندلُس، بی‌تا.
  • حسینعلی، مهدی، کتاب الغیبة، کتاب ماه دین، فروردین ۱۳۸۸ - شماره ۱۳۸.
  • خانی آرانی، سجاد، مقدمه الامامة و التبصرة من الحیرة، قم، انتشارات مجلسی، ۱۳۸۶ش.
  • سرشار تهرانی، عبادالله و علی‌احمد ناصح، «مقدمه»، در کتاب الغیبة، تألیف شیخ طوسی، قم، دار المعارف الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، کتاب غیبت، ترجمه مجتبی عزیزی، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۷ش.
  • شیخ طوسی، محمّد بن حسن، اختیار معرفه الرجال، قم، مؤسّسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • شیخ طوسی، محمّد بن حسن، رجال، تحقیق: جواد قیومی، قم، مؤسّسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • غلامعلی، «علت غیبت، شبهه‌های مستشرقان و آگاهی بزرگان فرق انحرافی از وجود مهدی(عج)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. تاریخ درج: ۲۵ اسفند ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۶آذر ۱۴۰۴ش.
  • غلامعلی، مهدی، «درآمدی برغیبت‌نگاری(بررسی کتاب‌های غیبت تا قرن پنجم هجری)»، دوفصلنامه حدیث اندیشه، شماره ۳، بهار و تابستان ۱۳۸۶ش.
  • گلدزیهر، ایگناتس، العقیدة و الشریعة فی الاسلام، ترجمه محمدیوسف موسی و علی حسن عبدالقادر و عبدالعزیز عبدالحق، مصر، دارالکتب الحدیثة، ۱۹۵۹م.
  • مطهری، محمدمهدی، «هم‌گرایی و واگرایی امامیّه و واقفیّه در دوران حضور»، فصلنامه تحقیقات کلامی، شماره۴۷، زمستان۱۴۰۳ش.
  • موحد ابطحی، سید محمدعلی، تهذیب المقال فی تنفیح کتاب الرجال، نجف: مطبعه الآداب، ۱۳۹۰ق.
  • موسوی گیلانی، سیدرضی، شرق‌شناسی و مهدویت(دفتراول)، قم، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۸۹ش.
  • نجاشی، أحمد بن علی، رجال نجاشی، تحقیق: موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسّسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، کتاب الغیبة، قم، انوار الهدی، ۱۴۲۲ق.
برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=غیبت‌نگاری&oldid=1442044»