علم نجوم
علم نجوم دانش بررسی احوال ستارگان، سیارات و دیگر اجرام آسمانی است. این دانش از دانشهای مهم و کاربردی بهشمار میرود که در منابع اسلامی با عنوان «هیئت» یا «آسمانشناسی» نیز شناخته شده است. در برخی روایات شیعه، نجوم یکی از علوم اصلی معرفی شده و روایات متعددی بر اهمیت آن تأکید کردهاند. از مهمترین کارکردهای این دانش در متون اسلامی، شناخت خدا از طریق تأمل در نظام آفرینش دانسته شده است. افزون بر این، نجوم در تعیین اوقات نماز، جهت قبله، آغاز و پایان ماههای قمری، تنظیم تقویم، پیشبینی خسوف و کسوف و تشخیص برخی زمانهای خاص مانند قمر در عقرب کاربرد داشته است.
در برخی کتب اسلامی علم نجوم به سه شاخه تقسیم میشد: هیئت (شناخت ساختار و حرکت اجرام آسمانی)، زیج (تنظیم جداول و محاسبات نجومی و تقویم) و احکام نجوم (پیشبینی حوادث بر پایه اوضاع ستارگان). نجوم قدیم بر نظریه افلاک و هیئت بطلمیوسی استوار بود، اما با پیدایش نجوم جدید، این دانش به شاخههای هیئت، اخترفیزیک و کیهانشناسی گسترش یافت و مفهوم افلاک جای خود را به مدارهای علمی اجرام آسمانی داد.
بر پایه برخی گزارشهای تاریخی، آغاز علم نجوم به حضرت ادریس(ع) نسبت داده شده و نظریه بطلمیوس تا قرنها بر جهان اسلام و غرب تأثیر گذاشت. با این حال، دانشمندان مسلمان، بهویژه عالمان شیعه، در توسعه و اصلاح این دانش نقش مهمی ایفا کردند. از جمله برجستهترین آنان میتوان به ابراهیم بن حبیب فزاری، ابناعلم بغدادی، حبیب سجستانی، ابوالوفاء بوزجانی، خواجه نصیرالدین طوسی و غیاثالدین جمشید کاشانی و بعضی از افراد خاندان نوبختی اشاره کرد که در زمینههایی مانند ساخت ابزارهای رصدی، تدوین زیجها، نقد هیئت بطلمیوسی، تأسیس رصدخانهها و پیشرفت محاسبات نجومی آثار ماندگاری بر جای گذاشتند.
از مهمترین مراکز نجومی شیعه نیز میتوان رصدخانه مراغه، مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر آیتالله سیستانی و مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم(ع) را نام برد که در حوزههایی مانند رصد اجرام آسمانی، استهلال، استخراج اوقات شرعی، قبلهیابی و احیای میراث نجوم اسلامی فعالیت میکنند.
اهمیت علم نجوم در مباحث اسلامی
علم نجوم (Astronomy)، یا هیئت یا آسمانشناسی، علمی است که در آن حالت اجزاى آسمان نسبت به همدیگر، اندازه و فاصله میان آنها و اندازه کرات آسمانی به دست میآید.[۱] در برخی روایات شیعه، علوم به چهار علم تقسیم شده و یکی از آنها علم نجوم معرفی شده است.[۲] روایات متعدد دیگری نیز از امامان شیعه درباره اهمیت نجوم نقل شده است.[۳]
در منابع اسلامی، فواید گوناگونی برای علم نجوم بر شمردهاند که از جمله مهمترین آنها شناخت خدا از راه شناخت نظام آفرینش است.[۴] شیخ بهائی از عالمان شیعه، ناآگاهان به علم هیئت (نجوم) و تشریح را در معرفت خدا کور میشمرد.[۵] از دیگر فایدههای علم نجوم میتوان به این موارد اشاره کرد: شناخت ایام و ساعات، تنظیم تاریخ و آگاهی از زمان وقوع خسوف و کسوف[۶] تشخیص اوقات نماز، تعیین جهت قبله[۷] و شناخت آغاز و پایان ماههای قمری.[۸] همچنین در برخی روایات از انجام برخی کارها در زمانهای خاصی نهی شده است که شناختن آنها در گروِ آگاهی به علم نجوم است؛ مثلا در برخی روایات از ازدواج در زمان قمر در عقرب، نهی شده[۹] یا بهسفررفتن در این زمان مکروه شمرده شده است.[۱۰]
تقسیمبندی نجوم قدیم و نجوم جدید
نویسندگان کتاب اخوان الصفا علم نجوم را به سه بخش تقسیم کردهاند: ۱) هیئت که به شناخت ساختار آسمان، ستارگان و بروج میپردازد؛ ۲) زیج که شامل تنظیم جداول نجومی، تدوین تقویم و استخراج تاریخ است؛ و۳) احکام نجوم که از اوضاع و حرکات اجرام آسمانی برای پیشبینی حوادث استفاده میکند.[۱۱] پایه اساسی هیئت قدیم بر افلاک بنا نهاده شده بود.[۱۲] در قرآن[۱۳] و روایات به فلک اشاره شده است.[۱۴] ابنسینا فلک را جسمی نفوذناپذیر، ازلی و فسادناپذیر میداند که دگرگونی در آن راه ندارد.[۱۵] در مقابل، در نجوم جدید، فلک به مدارهای فرضی حرکت اجرام آسمانی اطلاق میشود.[۱۶] برخی پژوهشگران، نجوم جدید را به سه شاخه هیئت (بررسی حرکت اجرام آسمانی)، اخترفیزیک (مطالعه ویژگیها، ساختار و تحول اجرام آسمانی) و کیهانشناسی (بررسی منشأ، ساختار و تکامل جهان) تقسیم کردهاند.[۱۷]
تاریخچه علم نجوم و هیئت بطلمیوسی
گفته شده ادریس نبی، اولین کسی بود که علم نجوم را استخراج کرده است.[۱۸] اصول و قواعد این دانش تا زمان بَطلَمیوس (دانشمند یونانی) تقریباً متزلزل بود تا اینکه او کتاب مِجِسْطی یا مَجَسْطی را نوشت و اصول و قواعد آن را تأسیس کرد.[۱۹] بطلمیوس حدود ۱۵۰ سال پیش از میلاد، نظریهای درباره ساختار جهان ارائه کرد که نزدیک به ۱۵ قرن بر اندیشه علمی حاکم بود.[۲۰] بر اساس این دیدگاه، زمین کروی، ثابت و مرکز جهان است و افلاک نهگانه به گرد آن میچرخند.[۲۱] استحکام این نظریه به اندازهای بود که حتی متون دینی مخالف آن را تأویل میکردند.[۲۲]
تأثیر دانشمندان شیعه در گسترش علم نجوم
با توجه به اهمیت دانش نجوم و کاربردهای آن در مسائل دینی، شماری از دانشمندان شیعه در این علم فعالیت داشتهاند، افرادی مثل محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی[۲۳]، علی بن حسین مسعودی (نویسنده کتاب مروج الذهب)[۲۴]، محمد بن ابیعمیر[۲۵]، احمد بن محمد بن خالد برقی[۲۶] و حسن صباح[۲۷]. با این حال برخی عالمان تأثیر بیشتری در این علم داشتهاند که مهمترین آنها عبارتند از:
ابراهیم بن حبیب فزاری
ابراهیم بن حبیب فزاری از منجمان و دانشمندان مسلمان سدههای نخستین اسلامی است که از یاران امام صادق(ع) و امام موسی کاظم(ع) شمرده شده است.[۲۸] فزاری را نخستین کسی دانستهاند که به ساخت اسطرلاب پرداخت.[۲۹] او در علم هیئت و نجوم تبحر داشت و کتابی در موضوع تسطیح کره نگاشت که مورد استفاده دانشمندان مسلمان قرار گرفت. گفته شده است که مسلمانان دانش خود در این زمینه را از او گرفتهاند.[۳۰] فزاری از نسل سمرة بن جندب است و آثار متعددی در نجوم و ابزارهای رصدی از او برجای مانده است؛ ازجمله: مقیاس الزوال، زیج، اسطرلاب مسطح و عمل اسطرلاب ذاتالحَلَق.[۳۱]
ابوالقاسم بن الأعلم بغدادی
علی بن جعفر بن محمد اعلم، مشهور به ابنِاَعلَم (۳۲۴–۳۷۵ق)، از منجمان برجسته شیعه در قرن چهارم قمری است.[۳۲] وی تحصیلات خود را در شهرهای کوفه و بغداد به پایان رساند.[۳۳] ابناعلم از جمله دانشمندانی است که با تأکید فراوان بر کرویبودن زمین، همه مناطق کره خاکی را قابل سکونت دانست.[۳۴] ابناعلم حرکت کُلفهای خورشیدی را نیز نزدیک به ۱۲۰۰ سال پیش از اختراع تلسکوپهای پیشرفته، مورد بررسی قرار داد و مدار خارج از مرکز ستارگان دنبالهدار را با مرکزیت خورشید محاسبه و تعیین کرد.[۳۵] ابناعلم بغدادی از پیشگامان تهیه و تدوین زیج در تاریخ نجوم اسلامی بهشمار میرود.[۳۳] همچنین او را نخستین منجم اسلامی دانستهاند که قمرهای سیاره مشتری را حدود چهار قرن پیش از گالیله کشف و رصد کرد.[۳۶] از آثار منسوب به ابناعلم میتوان به عمل الاسطرلاب، فواید علم نجوم و رسالهای در علم نجوم اشاره کرد.[۳۷]
ابوخالد حبيب بن معلی سجستانی
حبیب سجستانی از شاگردان مکتب علمی امام صادق(ع) و از بزرگترین دانشمندان علم نجوم در دوره اسلامی به شمار میرود.[۳۸] مهارت او در نجوم به اندازهای بود که با بهرهگیری از احکام نجومی، شهادت امام موسی کاظم(ع) را پیشبینی کرد و از جریان واقفیه کناره گرفت.[۳۹] سجستانی از جمله منجمانی است که در برابر نظریه زمینمرکزی به فعالیتهای علمی پرداخت و دیدگاه گردش زمین به دور خورشید را مطرح کرد.[۴۰]
خاندان نوبختی
از میان خاندان نوبختی شخصیتهای زیر از علمای علم نجوم شمرده شدهاند:
- حسن بن موسی نوبختی: به گفته ابنطاوس در کتاب فرج المهموم او عالم به نجوم و پیشوای در علوم نجوم بوده است و کتابی به نام الرصد علی بطلمیوس فی هیئة الفلک و الأرض دارد.[۴۱]
- موسی بن حسن نوبختی و حسن بن سهل نوبختی.[۴۲]
- الفضل بن ابیسهل بن نوبخت که پیشوای در علوم نجوم بوده است.[۴۳]
محمد بن محمد بوزجانی
محمد بن محمد بوزجانی، معروف به ابوالوفاء بوزجانی (۳۲۸–۳۸۸ق)، از منجمان و ریاضیدانان برجسته سده چهارم قمری است. وی در نیشابور به دنیا آمد.[۴۴] از نشانههای گرایش شیعی ابوالوفاء بوزجانی، تقدیم کتاب ما یحتاج إلیه الکُتّاب و العُمّال به عضدالدوله دیلمی است.[۴۵] از آثار نجومی ابوالوفاء بوزجانی میتوان به کتابهای الکامل، معرفة الدائرة من الفلک و زیج الواضح اشاره کرد.[۴۶] وی پس از مهاجرت به بغداد، به دربار آلبویه راه یافت و مورد حمایت آنان قرار گرفت.[۴۷] به پاس خدمات علمی ابوالوفاء بوزجانی، نام او بر یکی از دهانههای آتشفشانی ماه نهاده شده است.[۴۸]
خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷–۶۷۲ق) معروف به استاد البشر و عقل حادی عشر و معلم ثالث،[۴۹] دانشمند مسلمان ایرانی و شیعی در حوزه نجوم و کیهانشناسی است.[۵۰] یکی از کارهای خواجه نصیر طوسی، کتاب زیج ایلخانی است که تا مدتها از آن به عنوان وسیلهای برای سنجش ستارهها، شناخت نقوش و اوضاع فلکی، تعیین طول و عرض جغرافیایی شهرها و بسیاری از مسائل نجومی دیگر استفاده میشده است.[۵۱] یکی از دستاوردهای علمى خواجه نصير در زمينۀ نجوم غير از تأسيس رصدخانه مراغه، تشکیک در نظريۀ سيارهاى بطلميوس و معرفى اجمالى یک نظريۀ جديد سيارهاى شمرده شده است.[۵۲] خواجه نصیرالدین طوسی در ستارهشناسی دارای نوآوریهای نظری و عملی است.[۵۳] مهمترین دستاورد عملی او بنیانگذاری رصدخانه مراغه به دستور هلاکوخان ایلخانی بود.[۵۴] مراغه در اثر تأسیس این رصدخانه در آن عصر به یک مرکز علمی قوی تبدیل شد.[۵۵] از مهمترین تألیفات او در زمینه نجوم میتوان به این موارد اشاره کرد: تذکرة النصیریه،[۵۶] تحریر مجسطی (شرح و تهذیب کتاب «مَجَسطی» بطلمیوس)،[۵۷] البارغ فی التقویم احکام النجوم و الطلوع و الغروب.[۵۸]
غیاثالدین جمشید کاشانی
غیاثالدین جمشید کاشانی (۷۹۰–۸۳۲ق) ریاضیدان و منجم ایرانی است. او که به ریاضیات و نجوم علاقه فراوان داشت، تحصیل در رشته طب که شغل خانوادگیاش بود را رها کرد.[۵۹] غیاثالدین در سال ۸۲۳ق به دستور الغبیگ، ساخت رصدخانه سمرقند را آغاز کرد.[۶۰] این رصدخانه که سی سال در آن رصد انجام میشد، به بزرگترین مرکز علمی رصدشناسی آن دوران تبدیل شد و دادههای آن در زیج الغبیگی ثبت گردید.[۶۱] از آثار مهم او میتوان به مفتاح الحساب (دایـرةالمعارفی در حساب)، سُلَّم السماء و زیج خاقانی فی تکمیل الزیج الایلخانی اشاره کرد.[۶۲] او پیش از عزیمت به سمرقند، در کاشان به رصد و اصلاح نقصهای کتاب زیج ایلخانی پرداخت و نتایج را در کتاب زیج خاقانی تدوین کرد.[۶۳] کاشانی به دعوت الغبیگ (فرمانروای تیموری) به سمرقند رفت[۶۴] و در تشویق او به توسعه ریاضیات و نجوم نقش مؤثری داشت.[۶۵]
برخی از مراکز نجومی
بعضی از مراکز مطالعات نجومی شیعه عبارتند از:
- رصدخانه مراغه: این رصدخانه را خواجه نصیر الدین طوسی در زمان هلاکو خان مغول در سال ۶۵۷ق شروع و در سال ۶۶۰ تکمیل کرد.[۶۶] از این بنای عظیم علمی، امروزه تنها بقایای کمی همچون پیهای بخشهای مختلف و قسمتی از سد سنگی آن باقی مانده است.[۶۷]
- مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی - نجومی، وابسته به دفتر آیتالله سیستانی: بنيان اين مرکز در قم و در سال ۱۳۷۴ش نهاده شد. برخی از اهداف این مرکز عبارتند از: آشنايی با روشهای قبلهيابی بر پايه ضوابط نجومی قديم و جديد، تشکيل ستاد استهلال و گزارش امور رصدى به عموم علاقهمندان، چگونگى استخراج اوقات شرعى در هر نقطه جغرافيايى، احياى آثار دانشمندان مسلمان در زمينه علوم فلک و نجوم.[۶۸] رصدخانه امام علی(ع) زیر نظر این مرکز ساخته شده است.[۶۹]
- مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم(ع) که از دو رصدخانه عهد جدید و قدیم، کتابخانه تخصصی، ایستگاه هواشناسی و رصدخانه رادیویی (خورشیدی) تشکیل شده است. این مرکز همچنین دارای تلسکوپ نیز است.[۷۰]
پانویس
- ↑ ابن سینا، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، بیتا، ص۱۱۱.
- ↑ کراجکی، معدن الجواهر و ریاضة الخواطر، ۱۳۵۳ش، ص۴۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: الکافی، ج۸، ۱۴۰۷ق، ص۳۵۱ و بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۵، ص۲۴۵.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۱.
- ↑ عاملی، مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة،۱۴۱۵ق، ص۶۲۸.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۱.
- ↑ نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۴.
- ↑ نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۵؛ کاشف الغطاء، النور الساطع فی الفقه النافع، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۱۱۹.
- ↑ الحر العاملی، وسائل الشیعة، بیتا، ج۲۰، ص۱۱۴.
- ↑ الحر العاملی، وسائل الشیعة، بیتا، ج۱۱، ص۳۶۷.
- ↑ اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۹.
- ↑ سوره انبیاء، آیه ۳۳ و سوره یس، آیه ۴۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۸ و ص۱۱۱و ص۱۱۶. و بحار الأنوار، ج۴، ص۱۲۰.
- ↑ ابن سینا، الشفاء(الطبيعيات)، بیتا، ج۲، ص۲۶-۳۴.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۱.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعی در گسترش دانش نجوم، ۱۳۷۹ش، ص۲۱.
- ↑ القفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۷.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ص۷۱.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ص۷۱.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ص۷۱.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ ابن ندیم، الفرست، بیتا، ص۳۸۶.
- ↑ قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۴.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۵۷.
- ↑ ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۵۷.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ ابن طاووس، فرج المهموم، ۱۳۶۸ق، ص۱۲۲.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۶.
- ↑ ابن طاووس، فرج المهموم، ۱۳۶۸ق، ص۱۲۵.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۳۹۲.
- ↑ مسترحمی و دیگران، نقش شیعه در علوم طبیعی، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۳.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بیتا، ص۳۹۴.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۶۰.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۶۳.
- ↑ مدرس رضوی، احوال و آثار قدوه محققین و سلطان حکما و متکلمین استاد بشر وعقل حادی عشر ابوجعفر محمد بن محمد بن الحسن الطوسی ملقب به نصیر الدین، ۱۳۵۴ش، ص۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۸۸.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۹۲.
- ↑ الویری، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه، ۱۳۸۴ش، ص۱۴۵.
- ↑ احمد پناه، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین)، ۱۳۹۲ش، ص۶۸.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۸۹.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۸۹.
- ↑ احمد پناه، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین)، ۱۳۹۲ش، ص۶۷.
- ↑ اقبال، تاریخ مغول، ۱۳۸۴ش، ص۵۰۳.
- ↑ احمد پناه، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین)، ۱۳۹۲ش، ص۶۷.
- ↑ شاردن، سفرنامه شاردن، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۸۹۳.
- ↑ شاردن، سفرنامه شاردن، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۸۹۳.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۹۸.
- ↑ ضرابی، تاریخ کاشان، ۱۳۷۸ش، ص۵۵۵.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۷۷.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۷۱.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۷۲.
- ↑ الویری، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه،۱۳۸۴ش، ص۱۸۷.
- ↑ «رصدخانه مراغه؛ نگینی درخشان در تاریخ نجوم ایران»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی.
- ↑ مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی.
- ↑ «آشنایی با مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) در سال نجوم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
منابع
- «آشنایی با مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) در سال نجوم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج : ۹ خرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- ابنطاووس، سید رضیالدین، فرج المهموم ، قم، دار الذخائر، چاپ اول، ۱۳۶۸ق.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، قاهره، دارالعرب، چاپ دوم، بی تا.
- احمدپناه، مطهره سادات، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین طوسی) تاملی بر یک تعامل خواجه نصیر الدین طوسی و اسماعیلیان نزاری، قم، آشیانه مهر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت، الدار الاسلامية، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- اقبال، عباس، تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران، امیر کبیر، چاپ هشتم، ۱۳۸۴ش.
- الحر العاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، تحقیق مؤسسة آل البيت(ع)، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، بیتا.
- النجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، محقق عباس قوچانی علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بیتا.
- جعفری، رسول، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، تهران، علم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- زمانی قمشهای، علی، هیئت و نجوم اسلامی، قم، موسسه فرهنگی سماء، چاپ اول، ۱۳۸۱ش. قم.
- سبحانی، جعفر، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، قم، بوستان کتاب،چاپ یازدهم، ۱۳۹۱ش.
- شاردن، ژان، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران، توس، ۱۳۷۲ش.
- شهرستانی، هبةالله، اسلام و هیئت، ترجمه سید هادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، چاپ اول،۱۳۸۷ش.
- قربانی، رحیم و مهدی راعی، «وامداري غرب به اسلام در علم نجوم»، نشریه معرفت، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
- قفطی، علی بن یوسف، تاریخ الحکماء، بهین دارائی، تهران، دانشگاه تهران ۱۳۷۱ش.
- کراجکی، محمد بن علی، معدن الجواهر و ریاضة الخواطر، تهران، المکتبة المرتضویة، چاپ دوم، ۱۳۵۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- لیدل، اندرو، آشنایی با کیهان شناسی نوین، ترجمه کریم قربانی، اراک، دانشگاه اراک، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، جمعی از محققان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مدرس رضوی، محمد تقی، احوال و آثار قدوه محققین و سلطان حکما و متکلمین استاد بشر وعقل حادی عشر ابوجعفر محمد بن محمد بن الحسن الطوسی ملقب به نصیر الدین، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴ش.
- مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی
- مسترحمی و جمعی از محققان، عیسی، شیعه در علوم طبیعی، قم، انتشارات امام علیبن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۷ش.
- مسترحمی، عیسی، نقش دانشمندان شیعی در گسترش دانش نجوم، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۹۷ش.
- نالینو، کارلو آلفونسو، تاریخ نجوم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۴۹ش.
- الویری، محسن، زندگی فرهنگی و اندیشه سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه، تهران،دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۸۴ش.
- «رصدخانه مراغه؛ نگینی درخشان در تاریخ نجوم ایران»خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج: 16 ارديبهشت ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید:۲۲تیر ۱۴۰۵ش.
- عاملی، بهاء الدین محمد بن حسین، مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- کاشف الغطاء، علی بن محمدرضا، النور الساطع فی الفقه النافع ، نجف، مطبعة الأداب، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.