مجردات
مُجَرَّدات به‌عنوان موجوداتی تعریف می‌شوند که از ویژگی‌های مادی و جسمیت، به‌دور هستند.[۱] فلاسفه مجردات را بر دو پایه اصلی طبقه‌بندی می‌کنند: نخست از نظر خصوصیات، که شامل «مجرد عقلی» (فاقد هرگونه ویژگی مادی) و «مجرد مثالی» (فاقد ماده اما دارای شکل و رنگ) است.[۲] دوم از نظر کمال و فعلیت، که به دو دسته «مجرد تام» مانند خدا و عقول که فعلیت محض‌اند و تغییری ندارند؛ و «مجرد ناقص» مانند نفس انسان که در عین تجرد، به‌دلیل ارتباط با ماده دارای ظرفیت تکامل و تغییرند تقسیم می‌شود.[۳]
به گفته فیلسوفان، در برابر مادی‌گرایان که به‌طور کلی موجود غیرمادی را انکار می‌کنند،[۴] در فلسفه و کلام اسلامی موجوداتی به‌عنوان موجودات مجرد ثابت دانسته شده‌اند. بر این اساس، خداوند دارای تجرد تام دانسته شده[۵] که از هرگونه ترکیب، زمان، مکان و ویژگی‌های مادی مبراست؛[۶] اگرچه برخی متکلمان او را تنها موجود مجرد می‌دانند.[۷] همچنین بر پایه قاعده الواحد و امکان اشرف، از «عقل» به‌عنوان نخستین مخلوق و مراتب بعدی آن یاد می‌شود که فاقد هرگونه ویژگی مادی هستند و مرتبه تحقق آن‌ها عالم عقل یا جبروت معرفی شده است.[۸]
فرشتگان نیز از دیدگاه فلاسفه موجوداتی مجرد تلقی می‌شوند[۹] که مشاهده آن‌ها توسط انبیا و دیگران به صورت «تمثل» تفسیر شده است،[۱۰] هرچند متکلمان آنان را اجسامی لطیف و نورانی دانسته‌اند.[۱۱] همچنین به موجوداتی که فاقد ماده‌اند اما دارای ویژگی‌هایی همچون شکل و رنگ هستند، موجودات مثالی گفته می‌شود که در قالب عالم مثال یا ملکوت، واسطه میان ماده و عقل قرار دارند.[۱۲] علاوه‌بر این، نفس انسان به اتفاق نظر فیلسوفان مسلمان مجرد شناخته می‌شود، اگرچه در نوع تجرد آن اختلاف وجود دارد؛[۱۳] از متکلمان امامیه،[۱۴] اشاعره[۱۵] و معتزله[۱۶] نیز برخی نفس انسان را غیرمادی دانسته‌اند. در این میان، افلاطون و افلوطین از جمله کسانی هستند که به تجرد نفس باور داشته[۱۷] و برای آن استدلال کرده‌اند.[۱۸]
در دیدگاه برخی فیلسوفان،[۱۹] از آنجا که هر جسم طبیعی دارای ماده یا «هیولا» است، هر آنچه فاقد ماده یا وابسته به آن باشد، مجرد محسوب می‌شود.[۲۰] بااین‌حال، برخی این دیدگاه را به‌دلیل دشواری در اثبات وجود ماده در خارج، مورد تردید قرار داده‌اند.[۲۱] علاوه‌بر این، نبودِ ویژگی‌هایی نظیر مقدار،[۲۲] شکل،[۲۳] رنگ،[۲۴] زمان،[۲۵] مکان،[۲۶] حرکت،[۲۷] تقسیم‌پذیری[۲۸] و قابلیت ادراک با حس ظاهر،[۲۹] از دیگر معیارهای مورد اشاره برای اثبات مادی نبودن و تجرد یک موجود به شمار می‌روند.
از سوی دیگر، ملاصدرا با تکیه بر اصالت و بساطت وجود، ویژگی‌هایی مانند علم را از صفات کمالی وجود می‌داند که براساس اصل تشکیک، در همه مراتب هستی جاری است.[۳۰] عبدالله جوادی آملی نیز با تأکید بر مساوقت میان ادراک و هستی در حکمت متعالیه، اشاره می‌کند[۳۱] که تقسیم موجودات به مادی و مجرد بر پایه نگاه ماهوی صورت می‌گیرد.[۳۲] بر این اساس، از منظر حکمت متعالیه، تمامی مراتب وجود به میزان بهره‌مندی از کمالات وجودی، دارای تجرد هستند؛[۳۳] با این نگاه، مرزی مطلق میان مادی و مجرد وجود نخواهد داشت و تقسیم‌بندی سنتی آن‌ها از اساس صحیح نخواهد بود.[۳۴]
پانویس
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۹ش، ج۲، ص۱۵۹؛ نبویان و فیاضی، «طرحی نو در معیار تمایز مجرد و مادی با ارزیابی معیارهای دیگر»، ص۴۴.
- ↑ فیاضی، علم النفس فلسفی، ۱۳۹۳ش، ص۱۸۵.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۱، ص۱۷۰-۱۷۱.
- ↑ فیاضی، علم النفس فلسفی، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۹.
- ↑ عبودیت، درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۲۰۶-۲۱۲.
- ↑ عبودیت و مصباح، خداشناسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۹۹-۲۰۱.
- ↑ ایجی و جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۷، ص۲۴۷؛ فیاضی، علم النفس فلسفی، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۹.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۲۹۰-۲۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، اسماعیلیان، ج۱۷، ص۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۱.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۲۹۹-۳۰۰.
- ↑ عبودیت، درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۱۱۴؛ یوسفی، رابطه نفس و بدن، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۹.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۴؛ مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ۱۳۷۲ش، ص۴۸۳؛ فیاض لاهیجی، گوهر مراد، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۴.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۴؛ ایجی-جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۷، ص۲۴۷؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲۹۸.
- ↑ تهانوی، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ۱۹۹۶م، ج۱، ص۸۷۸.
- ↑ داووی، «آراء یونانیان درباره جان و روان»، ص۴۳۹؛ یوسفی، رابطه نفس و بدن از دیگاه ملاصدرا و کتاب و نفس، ۱۳۹۷ش، ص۵۰و۵۱.
- ↑ برخواه، «تجرد نفس»، ص۵۶۹.
- ↑ ابن‌سینا، التعلیقات، ۱۴۰۴ق، ص۶۷؛ طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۴۵؛ صدرالدین شیرازی، اسفار، ۱۹۸۱م، ج۵، ص۷۷-۷۹؛ سبزواری، شرح المنظومة، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۱۴۵-۱۵۹.
- ↑ نبویان و فیاضی، «طرحی نو در معیار تمایز مجرد و مادی با ارزیابی معیارهای دیگر»، ص۴۵.
- ↑ نبویان، جستارهایی در فلسفه اسلامی، ۱۳۹۶، ج۲، ص۴۵۳-۵۰۲.
- ↑ دشتکی، مصنفات، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۹۷۵.
- ↑ دشتکی، مصنفات، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۹۷۲؛ صدرالدین شیرازی، شواهد الروبیة، ۱۳۶۰ش، ص۱۱۲.
- ↑ خفری، تعلیقه بر الهیات،۱۳۸۲ش، ص۱۱۵.
- ↑ میرداماد، کتاب القبسات، ۱۳۶۷ش، ص۱۶۷؛ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۱۵۵؛ طباطبایی، المیزان، اسماعیلیان، ج۱، ص۵۱؛ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۹ش، ج۲، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ میرداماد، کتاب القبسات، ۱۳۶۷ش، ص۱۶۷؛ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۱۵۵؛ طباطبایی، المیزان، اسماعیلیان، ج۱، ص۵۱؛ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۹ش، ج۲، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۸۶؛ طباطبایی، المیزان، اسماعیلیان، ج۱، ص۵۱.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۱۵۵؛ طباطبایی، المیزان، اسماعیلیان، ج۱، ص۵۱؛ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۹ش، ج۲، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ نبویان و فیاضی، «طرحی نو در معیار تمایز مجرد و مادی با ارزیابی معیارهای دیگر»، ص۵۳-۵۵.
- ↑ صدرالدین شیرازی، اسفار، ۱۹۸۱م، ج۶، ص۱۱۷.
- ↑ جوادی آملی، رحیق مختوم، ۱۳۹۹ش، ج۲۰، ص۳۹۶ و ص۶۵۲.
- ↑ شه‌گلی، «ملاک تمایز مادی و مجرد؛ چالش ها و رهیافت ها»، ص۱۴۱.
- ↑ جوادی آملی، رحیق مختوم، ۱۳۹۹ش، ج۱۷، ص۱۰۶.
- ↑ رنجبرزاده و دیگران، «عدم مرز میان مجرد و مادی در تفکر صدرایی»، ص۱۳۸.
منابع
- ابن‌سینا، حسین، التعلیقات، بیروت، مکتبة الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۶ق.
- ایجی، عضدالدین و میرسید شریف جرجانی، شرح المواقف، تصحیح بدرالدین نعسانی، افست قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۳۲۵ق.
- برخواه، انسیه، «تجرد نفس»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۶)، زیرنظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
- تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، تحقیق و تعلیق عبدالرحمن عمیره، افست قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- تهانوی، محمدعلی، کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۱۹۹۶م.
- جوادی آملی، رحیق مختوم، قم، اسراء، ۱۳۹۹ش.
- خفری، محمد بن احمد، تعلیقه بر الهیات شرح تجرید ملاعلی قوشچی، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۲ش.
- داووی، علی‌مراد، «آراء یونانیان درباره جان و روان»، در مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره ۷۲ و ۷۳، فروردین و تیر ۱۳۴۹ش.
- دشتکی، منصور بن احمد، مصنفات غیاث‌الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۶ش.
- رنجبرزاده، فرزانه و عباس جوارشکیان و سیدمرتضی حسینی شاهرودی، «عدم مرز میان مجرد و مادی در تفکر صدرایی»، مجله آموزه‌های فلسفه اسلامی، دوره ۱۵، شماره ۲۷، پیاپی ۲۷، اسفند ۱۳۹۹ش.
- سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومة، تهران، نشر ناب، ۱۳۶۹ش.
- شریف، میان محمد، تاریخ فلسفه در اسلام، ترجمه نصرالله پورجوادی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۲ش.
- شه‌گلی، احمد، «ملاک تمایز مادی و مجرد؛ چالش ها و رهیافت ها»، نشریه معرف عقلی، دوره ۷، شماره ۱، پیاپی ۲۲، بهار ۱۳۹۱ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، بیدار، ۱۳۶۶ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی ۱۹۸۱م.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مشهد، المرکز الجامعی للنشر، ۱۳۶۰ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان، بی‌تا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمة، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۳۴ق.
- طوسی، نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، البلاغة، ۱۳۷۵ش.
- عبودیت، عبدالرسول و مجتبی مصباح، خداشناسی، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۸ش.
- عبودیت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرائی، تهران - قم، سمت - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- فیاض لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، تهران، نشر سایه، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- فیاضی، غلامرضا، علم النفس فلسفی، تحقیق و تدوین محمدتقی یوسفی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۳ش.
- فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۵ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۹ش،
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۷ش.
- مکدرموت، مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۲ش.
- میرداماد، سید محمدباقر، کتاب القبسات، به اهتمام مهدی محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
- میرداماد، میر محمدباقر، مصنفات، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
- نبویان، سید محمدمهدی، جستارهایی در فلسفه اسلامی: مشتمل بر آراء اختصاصی آیت‌الله فیاضی، قم، حکمت اسلامی، ۱۳۹۶ش.
- نبویان، سید محمود، «مجرد و مادی»، معرفت فلسفی، شماره ۱۵، بهار ۱۳۸۶ش.
- نبویان، سید محمدمهدی و غلامرضا فیاضی، «طرحی نو در معیار تمایز مجرد و مادی با ارزیابی معیارهای دیگر»، مجله معرفت فلسفی سال ۱۶، شمراه ۴، تابستان ۱۳۹۸ش.
- یوسفی، محمدتقی، رابطه نفس و بدن از دیدگاه ملاصدرا و کتاب و سنت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.