خاقانی

خاقانی

شاعر دوستدار اهل‌بیت(ع)
تندیس خاقانی در بوستان خاقانی تبریز
اطلاعات
لقب	حَسّانُ العَجَم
زمینه فعالیت	شعر
ملیت	ایرانی
تاریخ تولد	۵۲۰ق
محل تولد	شروان
تاریخ درگذشت	۵۹۵ق
محل دفن	مقبرة الشعرا در تبریز
مذهب	اهل‌سنت
کتاب‌ها	دیوان • تحفة العراقین
تخلص	خاقانی

خاقانی شاعر نامدار ایرانی در سدهٔ ششم هجری که از پیروان مذهب تسنن بود و در اشعار خود از اهل‌بیت(ع) با احترام یاد کرده و آنان را ستوده است. براساس ابیاتی از خاقانی، او دوستی با اهل‌بیت(ع) و امام علی(ع) را، به‌دلیل فضل آنان بر دیگران، توصیه می‌کرده است.

ستایش اهل‌بیت(ع) در اشعار خاقانی از جمله عواملی برشمرده شده که برخی او را شیعه بدانند. خاقانی در عین ارادت به اهل‌بیت(ع) در برخی اشعارش شیعیان را، با عنوان رافضیان، نکوهیده است.

خاقانی از پیشتازان مدح پیامبر(ص) در میان شاعران نامدار ادب فارسی برشمرده شده است. همچنین، نام، القاب و کنیه‌های امیرمؤمنان(ع) و برتری وی و خاندانش نسبت به دیگر صحابه بیشترین بسامد را در شعر خاقانی دارد.

جایگاه: شاعری دوستدار اهل‌بیت(ع)

خاقانی شروانی، شاعر قصیده‌سرای نامی ایرانی در سدهٔ ششم، که با وجود پیروی از تسنن و مذهب شافعی، نسبت به اهل‌بیت(ع) به دیدهٔ احترام می‌نگریسته و آنان را مدح کرده است. براساس ابیاتی از خاقانی، گفته شده که او دوستی با اهل‌بیت(ع) و امام علی(ع) را، به‌دلیل فضل آنان بر دیگران، توصیه می‌کرده است؛ آنچنان که از نظر او، پایین‌ترین افراد این خاندان از برترین دیگران والاتر است و والاترین آنان از فرشتگان برتر است. یکی از دلایل احترام خاقانی به اهل‌بیت(ع) و امام علی(ع) گرایش او به تصوف دانسته شده است.

ستایش اهل‌بیت(ع) در اشعار خاقانی از جمله عواملی برشمرده شده که برخی او را شیعه بدانند. قاضی نورالله شوشتری نویسندۀ کتاب مجالس المؤمنین و محمدمعصوم شیرازی نویسنده و صوفی شیعه او را شیعه دانسته‌اند. قاضی نورالله، تقیه و بیان عقاید شیعی در قالب کنایات پیچیده، و نیز اشارات او به حرم امام علی(ع)، زیارت حرم امام رضا(ع) و حدیث منزلت در اشعار او را از شواهد تشیع‌اش برشمرده است. شیخ عباس قمی نیز گفته ظاهراً خاقانی شیعه بوده و به‌دلیل شرایط زمانه، تقیه می‌کرده است.

در مقابل، برخی محققان معتقدند که هیچ‌یک از این موارد بر تشیع خاقانی دلالت نمی‌کند، زیرا او مانند هر مسلمان پاک‌اعتقاد و مطلع به تاریخ اسلام و مذاهب به اهل‌بیت(ع) و امام علی(ع) ارادت می‌ورزده است.

تمبر خاقانی

خاقانی و شیعه

به‌نوشته‌ٔ برخی محققان، خاقانی در برخی اشعارش شیعیان را، با عنوان رافضیان، نکوهیده است. این نکوهش در ابیاتی شامل اسماعیلیان هم دانسته شده است. با این حال، گفته شده که او حساب شیعیان و اسماعیلیان را از اهل‌بیت(ع) و امامان معصوم (ع) جدا می‌دانسته است.

پیامبر(ص) در چشم خاقانی

خاقانی از پیشتازان مدح پیامبر(ص) در میان شاعران نامدار ادب فارسی برشمرده شده است. در برخی منابع، به‌دلیل کثرت اشعارش در مدح پیامبر(ص)، «حَسّانُ العَجَم» لقب گرفته است؛ یعنی او در میان فارسی‌زبانان مقام حسان بن ثابت، شاعر ستایندهٔ پیامبر(ص) در صدر اسلام، را دارا بوده است.

در پژوهشی آمده که خاقانی در دیوان خود بیش از ۹۰ بار پیامبر(ص) را با عناوین مختلف مدح کرده است. از جمله این مدایح، قصیدهٔ بلندی درباره خاکی است که از تربت پیامبر(ص) در سفر حج برای تبرک برگرفته بود. او در این قصیده، آن تربت را «آفتابی پنهان» همراه با دم عیسی(ع) و نیز «حرز جان» خود توصیف کرده است:

یعنی امسال از سر بالین پاک مصطفی

خاک مشک‌آلود بهر حرز جان آورده‌ام

همچنین، خاقانی با توجه به تجربه‌هایش از زیارت حرم پیامبر(ص)، شوق زائران به زیارت و استقبال پیامبر(ص) از آنان را به تصویر کشیده است؛ زائران با آوای «النبی النبی» او را می‌خوانند و پیامبر(ص) با «امتی امتی» از آنان استقبال می‌کند.

النبی النبی آرند خلایق به زبان

امتی امتی از روضهٔ غرا شنوند

امام علی(ع) در شعر خاقانی

خاقانی

علوی دوست باش خاقانی
کز عشیرت علی است فاضل‌تر
هرکه بد بینی از نژاد علی
نیک‌تر دان ز خلق و عادل‌تر
بدشان بهتر از همه نیکان
نیکشان از فرشته کامل‌تر

براساس برخی پژوهش‌ها، خاقانی جلوه‌هایی از شخصیت برجستهٔ امام علی(ع) را در اشعار خود بازنموده است. گفته شده که نام، القاب و کنیه‌های امیرمؤمنان(ع) و برتری وی و خاندانش نسبت به دیگر صحابه بیشترین بسامد را در شعر خاقانی دارد. در این زمینه، به استفادهٔ خاقانی از سخنان پیامبر(ص) در شأن امام علی(ع) اشاره شده است؛ ازجمله بیتی با اشاره به حدیث مدینة العلم:

زبدهٔ دور عالمی، زان چو نبی و مرتضی

بحر عقول را دُری، شهر علوم را دَری

اسامی، القاب و کنیه‌های امام علی(ع)

در زمینهٔ اسامی، القاب و کنیه‌های امام علی(ع) در شعر خاقانی، گفته شده که او با بهره‌گیری از آنها مضامین تازه‌ای ساخته و با این کار بر غنای زبان خویش افزوده است. همچنین، برتری و کمال امام علی(ع) در چشم خاقانی آنچنان دانسته شده که با ایجاد ترکیباتی از اسامی، القاب و کنیه‌های امام صفاتی برای ستایش ممدوحان خود ایجاد کرده است؛ از جمله تعبیراتی چون «علی‌رزم»، «علی‌عدل»، «علی‌همت»، «حیدر آسمان‌حسام»، «ابوتراب علم» و «مرتضی‌سیرت».

طبق تحقیقی، در میان نام‌ها، «علی» بیشترین بسامد را در دیوان خاقانی دارد و از نام تمام خلفای راشدین و صحابهٔ بزرگ پیامبر(ص) بیشتر آمده است. پس از آن نام حیدر و سپس کنیهٔ ابوتراب، بیشترین بسامد را در اشعار خاقانی دارد. خاقانی از القابی چون اسدالله، غضنفر، یعسوب دین و مرتضی استفاده کرده و با برخی از آنها مضامینی چون، «شیریزدان»، «شیر غاب» (شیر بیشه‌ها)، «میر نحل» و «شاه زنبوران» ساخته است.

ستایش حرم امام علی(ع)

تحفة العراقی

خاقانی در مثنوی تُحْفَةُ الْعَراقَین، که شرح سفرش در عراق عرب و عراق عجم برای رفتن به حج است، ابیاتی با موضوع ستایش حرم امام علی(ع) و نحوهٔ زیارت مردم سروده است:

سرها بینی کلاه در پای

در مشهد مرتضی جبین‌سای

جان‌ها چو سپاه نحل پرجوش

بر خاک امیرِ نَحْل پرجوش

رضوان به دو عید اَضْحی و فطر

از خاک مقدسش بَرَد عِطر

ستایش امور وابسته به امام علی(ع)

براساس پژوهشی، در شعر خاقانی از امور وابسته به امام علی(ع) هم ستایش شده است؛ ازجمله کوفه، دلدل و ذوالفقار. برای نمونه، دربارهٔ ذوالفقار در شعر خاقانی آمده که این شمشیر نماد شمشیری است که همواره محافظ دین است و به‌کاربرندهٔ آن پهلوان و فاتحی شکست‌ناپذیر چون امام علی(ع) است؛ آنچنان که دربارهٔ یکی از ممدوحان خود چنین سروده است:

مصطفی‌عزم و علی‌رزمی که هست

ذوالفقارش پاسبان مملکت

ستایش سایر اهل‌بیت(ع) در شعر خاقانی

از شعر «در اشتیاق به خراسان» خاقانی

گر دهد رُخْصه کنم نیت طوس
اخوش و شادات شوم انشاء‌الله
بر سر روضهٔ معصوم رضا
شبه رضوان شوم انشاء‌الله
گرد آن روضه چون پروانهٔ شمع
مست جولان شوم انشاء‌الله

ستایش‌های خاقانی برای سایر اهل‌بیت(ع) چنین برشمرده و تفسیر شده است:

• حضرت خدیجه(س) و حضرت زهرا(س): خاقانی این دو را به‌عنوان نماد پاکی معرفی کرده و زنانی را که در اشعارش مدح کرده، از جمله مادرش، با تشبیه به آنان ستوده است.
• امام حسن(ع) و امام حسین(ع): دربارهٔ آنها به سوارشدن آنان بر دوش پیامبر(ص) اشاره کرده و در خصوص امام حسین(ع) او را به‌عنوان نماد مظلومیت معرفی کرده است.
• امام سجاد(ع) و امام باقر(ع): آنان را در یک رباعی با صفات پرهیزکاری و سَداد (راستی و درستی) ستوده است.
• امام صادق(ع): خاقانی در بیتی امام را در کنار جعفر طیار ستوده، در چند بیت او را به‌عنوان نماد راستگویی مدح کرده و در بیتی از او به‌عنوان رکن خانهٔ دین یاد کرده است.
• امام رضا(ع): خاقانی امام را با صفات پرهیزکاری و سَداد ستوده و در قصیده‌ای آرزوی زیارت حرم امام رضا(ع) را کرده و آن را با صفت روضهٔ پاک ستوده است.
• امام مهدی(ع) و مهدویت: گفته شده که نام مهدی از پربسامدترین نام‌ها در دیوان خاقانی است. خاقانی در دیوان خود صفات هدایت و رهبری را به حضرت مهدی(ع) نسبت داده و در برخی اشعارش، به بعضی مفاهیم مهدویت، چون کشته‌شدن دجال به‌دست مهدی(ع)، اشاره کرده است؛ ازجمله:

شیطان شکند آدم و دجال کُشَد مهدی

چون آدم و مهدی باد انصار تو عالم را

زندگی

تصویری از مقبرة الشعرای تبریز، محل دفن خاقانی.

خاقانی شروانی، با نام اَفْضَل‌الدّین بَدیل بن علی، حدود سال ۵۲۰ق در شِروان از منطقهٔ اَرّان (در جمهوری آذربایجان) زاده شد. مادرش از مسیحیان نسطوری مسلمان‌شده بود و به همین دلیل گفته شده که خاقانی با معارف مسیحی آشنایی بسیار داشت؛ آشنایی که در اشعار او کاملاً پیدا و نمود کامل آن قصیدهٔ «تَرسائیّه» دانسته شده است.

نقل شده که خاقانی تحت تربیت عمویش، که طبیب و فیلسوف بود، با دانش‌هایی چون ادبیات، فلسفه، طب، تفسیر و نجوم آشنا شد و سپس برای تکمیل آموزش ادبی نزد اَبوالعَلاء گَنْجَوی، از شاعران مشهور زمان خود، رفت. تأثیر این دانش‌ها در اشعار او آشکار دانسته شده است.

در منابع، از سه سفر برای خاقانی یاد شده است: دو سفر حج و یک سفر ناتمام به خراسان. بازتاب سفرهای حج خاقانی در آثارش، به‌خصوص در سفرنامهٔ منظومش تحفة العراقین، قابل توجه و بیش از همهٔ شاعران فارسی‌زبان قلمداد شده است. قصیدهٔ «ایوان مدائن»، حاصل این سفرها و دیدار او از کاخ‌ نیمه‌ویران ساسانیان در عراق، بهترین قصیدهٔ او و از بهترین و مشهورترین قصاید فارسی برشمرده شده است.

از میان تاریخ‌های وفات متعدد خاقانی، سال ۵۹۵ق صحیح‌ترین تاریخ برشمرده شده است. محل درگذشت او تبریز و مدفن او مقبرة الشعرا، در محلهٔ سرخاب تبریز، نوشته شده است.

پیوند به بیرون

• خاقانی شروانی