الحاشیة علی تهذیب المنطق (کتاب)

مقاله نامزد خوبیدگی
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از حاشیة ملا عبدالله)
الحاشیه علی تهذیب المنطق
اطلاعات کتاب
نام‌های دیگرحاشیه ملاعبدالله
نویسندهملا عبدالله بهابادی
تاریخ نگارش۹۶۷ق
موضوعمنطق استدلالی
زبانعربی
تعداد جلد۱
ترجمه به دیگر زبان‌هافارسی
اطلاعات نشر
ناشرمؤسسة النشر الاسلامی
محل نشرقم
تاریخ نشر۱۴۰۵ق/۱۳۶۳ش
ترجمه فارسی
نام کتابترجمه حاشیه تهذیب المنطق
مشخصات نشرانتشارات صبا، ۱۳۹۴ش
نسخه الکترونیکیhttp://shiabooks.net/library.php?id=10669


اَلحاشیه علی تَهذیبِ المَنطِق مشهور به حاشیه ملا عبدالله، کتابی در علم منطق به قلم عبدالله یزدی بَهابادی (درگذشت: ۹۸۱ق). دقیق بودن عبارات کتاب و جامع بودن مطالب آن و رعایت اختصار، از ویژگی‌های مهم این کتاب قلمداد شده است. تسلط نویسنده بر علم منطق و فن نگارش، از عوامل موفقیت این کتاب به شمار رفته است. حاشیه ملا عبدالله در کشورهای مختلفی همچون ایران، عراق و هندوستان در ردیف کتاب‌های درسی حوزه‌های علمیه قرار داشت. حاشیه و شرح‌های مختلفی بر این کتاب نگاشته شده و در شهرهای مختلفی همچون قم، بیروت، قاهره و کراچی به چاپ رسیده است. ترجمه‌ای به زبان فارسی از این کتاب تألیف شده است.

توصیف و جایگاه

کتاب الحاشیه علی تهذیب المنطق، شرحی بر کتاب تهذیب المنطق اثر سعدالدین تَفتازانی عالم اهل‌سنت به شمار می‌شود.[۱] این کتاب در زمینه علم مَنطقِ استدلالی تألیف شده‌ است.[۲] گفته می‌شود کتاب الحاشیه در عین داشتن حجمی کم، اطلاعات فراوانی در اختیار مخاطب خود قرار می‌دهد.[۳] گفته شده علت توجه بیشتر به حاشیه کتاب نسبت به اصل کتاب، دقت و جامعیت حاشیه است.[۴] ابوالقاسم علیدوست از اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم احیای این کتاب را ضروری و موجب احیای شخصیت ملا عبدالله دانسته و معتقد است حاشیه ملا عبدالله نظارت خوبی بر کل منطق داشته و در مقایسه با کتب دیگر برای مطالعه و تدریس اولویت دارد.[۵] این کتاب که به حاشیه ملا عبدالله معروف است، در حوزه‌های علمیه[۶] و در کشورهای مختلفی همچون ایران، عراق، بحرین، لبنان، افغانستان، پاکستان و هندوستان به عنوان کتاب درسی مورد استفاده قرار گرفته است.[۷] بر این کتاب تعلیقه‌های متعددی نوشته شده است.[۸]

حاشیه ملا عبدالله را از مؤثرترین عوامل شهرت کتاب تهذیب المنطق تفتازانی برشمرده‌اند.[۹] می‌گویند با تألیف این کتاب، موج تألیف کتب منطقی رو به کاهش نهاد.[۱۰] دلایل موفق بودن این کتاب را تسلط ملا عبدالله در منطق، تسلط وی بر فن نگارش، جامع بودن مطالب و برخورداری کتاب از فرصت عرضه شدن می‌دانند.[۱۱] گفته می‌شود تألیف این کتاب در سال ۹۶۷ق[۱۲] و در نجف به پایان رسید.[۱۳] برخی از محققان از این کتاب با نام تُحفه شاهجانیه یاد کرده‌اند.[۱۴]

نویسنده

کتاب الحاشیه علی تهذیب المنطق، به قلم ملا عبدالله بهابادی یزدی (درگذشت: ۹۸۱ق)، از علمای شیعه، نگاشته شده است.[۱۵] تألیفاتی در تفسیر،[۱۶] فقه، منطق،[۱۷] فلسفه، کلام و ادبیات برای او ذکر شده است.[۱۸] تألیفات ملا عبدالله، به روان و ساده بودن و پرهیز از زیاده‌گویی توصیف شده است.[۱۹] ملا عبدالله را استاد شیخ بهائی[۲۰] دانسته‌اند. همچنین حسن بن علی معروف به صاحب مَعالِم و محمد عاملی معروف به صاحب مَدارک را شاگردان او در علوم عقلی و اساتید وی در علوم دینی به شمار آورده‌اند.[۲۱] گفته می‌شود وی متولی حرم امام علی(ع) بوده است و خانواده المُلّا به او منتسب است.[۲۲]

محتوا

تصویر صفحه اول کتاب الحاشیه به خط محمدعارف الخالدی

کتاب حاشیه ملا عبدالله دارای یک مقدمه است که در آن به معرفی علم منطق و بیان موضوع آن پرداخته شده است.[۲۳] سپس در مقصد اول که به تَصورات اختصاص یافته است، بحث انواع دلالت‌ها، مفرد و مُرَکب، مفاهیم، نِسَِب اَربعه، کُلیات خَمس، انواع مفهوم کلی و مُعرِّف مطرح گردیده است.[۲۴] در مقصد دوم مباحث مربوط به تَصدیقات ارائه شده است. در این بخش انواع قَضیه، اقسام قضایای شرطیه، تناقض، عَکس مُستوی و عکس نَقیض مورد بحث قرار گرفته است.[۲۵] بخش سوم کتاب، مباحث حُجت را در خود جای داده است. در این بخش، اَشکال اَربعه، انواع قیاس از جهت هیئت و مادّه و صناعات خَمس توضیح داده شده است.[۲۶] بخش چهارم و پایانی کتاب با عنوان خاتمه، حاوی اجزای علوم و رؤوس ثمانیه است.[۲۷]

شرح‌ها و حواشی

تصویر روی جلد حاشیه علامه ابن آدم بر حاشیه ملاعبدالله

بر کتاب حاشیه ملا عبدالله شرح‌ها، حواشی و تعلیقات متعددی نگاشته شده است. برخی از آنها عبارتند از:

  • سَعادةُ المُتَأَنِّق فی توضیحِ حاشیةِ المَنطق نوشته سید محمدحسن طالقانی (متولد: ۱۳۵۰)[۲۸]
  • القِسطاسُ المستقیم و المِکیالُ القَویم تألیف محمدحسین اَردستانی یزدی (درگذشت: ۱۲۷۲ق)[۲۹]
  • الطَلحِ المَنضود متعلق به محمدحسین بن اسماعیل (درگذشت: ۱۲۷۳ق)[۳۰]
  • رَفعُ الغاشیه عن وَجه الحاشیه، شرح مَزجی سید شهاب‌الدین بن محمود تبریزی (متولد: ۱۳۱۸).[۳۱]
  • الزوائدُ الجَزیله نوشته رضا طباطبایی معروف به علامه تبریزی (درگذشت: ۱۳۶۱ق)[۳۲]
  • التقریبُ الی حواشی التَّهذیب المعروفه بحاشیة ملا عبدالله متعلق به محمد کرمی حویزی اهوازی[۳۳]
  • کشفُ الاَستار. نام نویسنده مورد اشاره قرار نگرفته است.[۳۴]
  • حاشیه علامه محمد بن آدم روستی بالَکی[۳۵]
  • حاشیه بر حاشیه ملا عبدالله، اثر تَجلّی شیرازی (درگذشت: ۱۰۸۵ق)[۳۶]
  • حاشیه محمد عبدالمجید الشَّرنونی از علمای دانشگاه الازهر[۳۷]
  • حاشیه علامه ملا عبدالرحمن بینجُوَینی[۳۸]
  • شرح حاشیه ملا عبدالله تألیف میرزا حیدرعلی مبارکه‌ای لنجانی.[۳۹]
  • تحفه شاهجهانی (شاهجانی)[۴۰]
  • شیر و شکر متعلق به میرزا حسین لاهیجی[۴۱]
  • رفعُ الغاشیه مِن غَوامِض الحاشیه (شرح حاشیه ملاعبدالله) اثر مدرس افغانی[۴۲]
  • شرح نفیس نوشته سید مصطفی حسینی مازندرانی[۴۳]
  • تعلیةُ الدشتی تألیف سید مصطفی حسینی دشتی[۴۴]

چاپ و ترجمه

کتاب الحاشیه علی تهذیب المنطق در شهرهای مختلفی همچون بیروت،[۴۵] کَراچی،[۴۶] گُجرات در هند،[۴۷] قاهره، کویت[۴۸] و قم به چاپ رسیده است.[۴۹] این کتاب بارها و با شروح و تعليقات مختلف تجدید چاپ شده است.[۵۰] ترجمه‌ای از این کتاب در دست است که گفته می‌شود نگارنده آن مجهول است.[۵۱] برخی این ترجمه را به محمد بن محمود شهرستانی نسبت داده‌اند.[۵۲] نسخه‌ای از این کتاب که به خط محمد نصرآبادی در سال ۱۰۴۳ق نگاشته شده است، در مدرسه شهید مطهری تهران نگهداری می‌شود.[۵۳]

پانویس

  1. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، ص۳.
  2. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، ص۳.
  3. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، ص۳.
  4. طباطبایی لطفی، و قاسمی، «مطالعه توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر»، ص۲۶.
  5. «حاشیه ملا عبدالله بهترین کتاب برای تدریس منطق است»، سایت سلسبیل.
  6. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، در الحاشیه علی تهذیب المنطق، ص۳.
  7. آقایی، «سیری در احوال شارحان و حاشیه نویسان حاشیه ملا عبدالله» ص۲۳۸.
  8. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، ص۳.
  9. طباطبایی لطفی، و قاسمی، «مطالعه توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر»، ص۲۶.
  10. صدر، «جایگاه حاشیه ملا عبدالله در میان کتب منطقی»، ص۱۰۰.
  11. طباطبایی لطفی، و قاسمی، «مطالعه توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر»، ص۳۰.
  12. صدر، «جایگاه حاشیه ملا عبدالله در میان کتب منطقی»، ص۱۰۰.
  13. افندی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۳، ص۱۹۳-۱۹۴.
  14. بابانی بغدادی، هدیة العارفین، ۱۹۵۱م، ج۱، ص۴۷۴.
  15. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۵۳؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۵۳.
  16. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۴۸؛ ج۴، ص۲۷۸.
  17. حرعاملی، امل‌الآمل، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۶۰.
  18. خوشنویس‌زاده اصفهانی، «ملا عبدالله بهابادی فقیهی اخباری یا اصولی» ص۳۷.
  19. زرکلی، الاعلام، ۲۰۰۲م، ج۴، ص۸۰.
  20. حرعاملی، امل‌الآمل، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۶۰.
  21. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۱۶۱؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۵۳؛ حرعاملی، امل‌الآمل، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۶۰.
  22. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۵۳.
  23. مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، ۱۴۳۳ق، ص۱۴-۱۹.
  24. مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، ۱۴۳۳ق، ص۲۱-۵۱.
  25. مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، ۱۴۳۳ق، ص۵۳-۸۴.
  26. مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، ۱۴۳۳ق، ص۸۵-۱۱۳.
  27. مولی عبدالله، الحاشیه علی تهذیب المنطق، ۱۴۳۳ق، ص۱۱۴-۱۲۳.
  28. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۱۸۱.
  29. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۷، ص۷۸.
  30. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۱۷۷.
  31. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۲۴۳.
  32. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۵۹.
  33. غلامی بدربانی، «سبک‌شناسی شروح و تعلیقات حاشیه ملا عبدالله در دوران معاصر»، ص۲۱۵.
  34. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۸، ص۱۰.
  35. «حاشية العلامة ابن آدم على حاشية اليزدي على متن تهذيب المنطق»، وبگاه دار ابن‌حزم.
  36. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۳، ص۶۱.
  37. الغدوی، «مقدمه»، در شرح تهذیب، ص۴.
  38. «حاشية العلامة البينجويني على حاشية عبدالله اليزدي»، وبگاه محب‌الکتب.
  39. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۳، ص۶۹.
  40. الغدوی، «مقدمه»، در شرح تهذیب، ص۴.
  41. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۳، ص۷۲.
  42. ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص ۲۱۹-۲۱۱.
  43. غلامی بدربانی، «سبک‌شناسی شروح و تعلیقات حاشیه ملا عبدالله در دوران معاصر»، ۲۱۸.
  44. غلامی بدربانی، «سبک‌شناسی شروح و تعلیقات حاشیه ملا عبدالله در دوران معاصر»، ۲۲۰.
  45. «حاشية العلامة إبن آدم على حاشية عبد الله اليزدي على متن تهذيب المنطق»، وبگاه سفینة النجاه.
  46. یزدی، شرح تهذیب، ۱۴۳۲،ص۲.
  47. یزدی، شرح تهذیب، ۱۴۳۴ق، ص۲.
  48. «حاشية العلامة البينجويني على حاشية عبدالله اليزدي»، وبگاه محب‌الکتب.
  49. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، ص۲.
  50. مؤسسه النشر الاسلامی، «مقدمه»، ص۳.
  51. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۳، ص۶۰.
  52. قنبریان، «مقدمه»، در ترجمه حاشیه تهذیب المنطق، ص۱۱.
  53. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۳، ص۶۰.

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • افندی، عبدالله بن عسی‌بیگ، ریاض العلماء و حیاض‌ الفضلاء، بیروت، مؤسسة تاریخ العربی، ۱۴۲۱ق.
  • الغدوی، محمدالیاس، «مقدمه»، در شرح تهذیب، تألیف عبدالله بن شهاب‌الدین الیزدی، گجرات، ادارة الصدیق دابیل، ۱۴۳۴ق.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
  • بابانی بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، استانبول، وکالة المعارف، ۱۹۵۱م.
  • «حاشية العلامة ابن آدم على حاشية اليزدي على متن تهذيب المنطق»، وبگاه دار ابن‌حزم، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «حاشية العلامة إبن آدم على حاشية عبد الله اليزدي على متن تهذيب المنطق»، وبگاه سفینة النجاه، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «حاشية العلامة البينجويني على حاشية عبدالله اليزدي»، وبگاه محب‌الکتب، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۲ش.
  • «حاشیه ملا عبدالله بهترین کتاب برای تدریس منطق است»، سایت سلسبیل، درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۴ش، بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۲ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل فی علماء جبل العامل، بغداد، مکتبة الأندلس، ۱۳۶۲ش.
  • خوشنویس‌زاده اصفهانی، مرتضی، «ملا عبدالله بهابادی فقیهی اخباری یا اصولی»، مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی علامه ملا عبدالله بهابادی یزدی، ج۲، بی‌تا.
  • زرکلی، خیرالدین بن محمود، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملائین، چاپ پانزدهم، ۲۰۰۲م.
  • صدر، سید حامد، «جایگاه حاشیه ملا عبدالله در میان کتب منطقی»، مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی علامه ملا عبدالله بهابادی یزدی، ج۲، بی‌تا.
  • طباطبایی لطفی، سید عبدالمجید، و قاسمی، طاهره، «مطالعه توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر»، مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی علامه ملا عبدالله بهابادی یزدی، ج۱، تابستان ۱۳۹۵ش.
  • غلامی بدربانی، حسین، «سبک‌شناسی شروح و تعلیقات حاشیه ملا عبدالله در دوران معاصر»، مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی علامه ملا عبدالله بهابادی یزدی، ج۲، بی‌تا.
  • قنبریان، علی، «مقدمه»، در ترجمه حاشیه تهذیب المنطق، تألیف شهرستانی، تهران، صبا، ۱۳۹۴ش.
  • محبی، محمدامین بن فضل‌الله، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
  • مؤسسة النشر الاسلامی، «مقدمه»، در الحاشیه علی تهذیب المنطق، تألیف المولی عبدالله الیزدی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ پانزدهم، ۱۴۳۳ق.
  • یزدی، عبدالله، شرح تهذیب، کراچی، مکتبة البشری، ۱۴۲۳ق.
  • یزدی، عبدالله، شرح تهذیب، گجرات، ادارة الصدیق، ۱۴۳۴ق.

پیوند به بیرون