مسجد جامع اموی (دمشق)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | ولید بن عبدالملک |
| تأسیس | آغاز در ۸۶، ۸۷ یا ۸۸ق؛ پایان در ۹۶ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | 
سوریه، دمشق |
| نام‌های دیگر | جامع اموی دمشق |
| وقایع مرتبط | خطبه امام سجاد در شام |
| مشخصات | |
| مساحت | حدود ۱۵٬۰۰۰ متر مربع |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| سبک | بیزانسی |
.jpg)
.jpg)
مسجد جامع اموی دمشق (به‌عربی الجامِعُ الأُمَوِيُّ)، از بناهای مذهبی و تاریخی دمشق است که ساخت آن به ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه اموی، نسبت داده شده است. این مسجد در محوطه‌ای ساخته شد که پیش از اسلام کاربری‌های دینی گوناگونی داشت و در دوره مسیحیت بخشی از آن به کلیسا اختصاص یافته بود. پس از فتح دمشق، محوطه میان مسلمانان و مسیحیان تقسیم شد و در دوره ولید، بخش کلیسا نیز به مسجد افزوده شد. تزئینات گسترده، به‌ویژه موزاییک‌های آن، از ویژگی‌های شناخته‌شده جامع به شمار می‌آید.
جامع اموی از حرم، صحن و رواق‌های پیرامون آن تشکیل شده و ساختار آن شامل شبستان‌های ستون‌دار، طاق‌های دوطبقه، گنبدها و تزئینات موزاییکی است. صحن بنا مستطیل‌شکل و دارای رواق‌هایی در سه سوی آن است. در منابع، چهار درِ اصلی با نام‌های «باب جیرون»، «باب الفرادیس»، «باب البرید» و «باب الساعات» برای جامع ذکر شده است. همچنین محراب‌ها و مقصوره‌هایی وابسته به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی در آن وجود داشته است.
در جامع اموی، مواضعی به پیامبران و شخصیت‌های دینی و تاریخی منسوب شده است. از جمله مواضع منسوب به پیامبران، مکان‌هایی مرتبط با هود(ع)، خضر(ع)، عیسی(ع) و یحیی(ع) است که در منابع با درجات متفاوتی از اعتبار و گاه همراه با تردید در صحت روایت یا تطبیق مکان گزارش شده‌اند.
مشاهد منسوب به اهل‌بیت(ع) نیز شامل «مشهد رأس‌الحسین(ع)» در بخش شمال‌شرقی جامع است که در برخی گزارش‌ها با محل توقف اسیران کربلا و نگهداری سر امام حسین(ع) ارتباط یافته است. «مشهد زین‌العابدین» نیز، منسوب به امام سجاد(ع)، در بخش شرقی و گوشه شمال‌شرقی جامع قرار دارد.
مشاهد منسوب به خلفای سه‌گانه نیز شامل مواضعی منسوب به ابوبکر، عمر و عثمان بوده است که در بخش‌های مختلف جامع قرار داشته و با نام‌های دیگری نیز شناخته می‌شده‌اند.
پیشینه و ساخت
مسجد جامع اموی دمشق یا الجامع الاَموی، از بناهای دوره اموی است که ساخت آن به دستور ولید بن عبدالملک گزارش شده است.[۱] بنا بر گزارش منابع تاریخی، محوطه مسجد پیش از مسیحیت معبدی منسوب به ژوپیتر و پس از آن کلیسا بوده است.[۲] پس از فتح دمشق به دست مسلمانان در سال ۱۴ یا ۱۷ق، گزارش شده است که محوطه میان مسلمانان و مسیحیان تقسیم شد؛ بخش شرقی در اختیار مسلمانان قرار گرفت و بخش غربی در اختیار مسیحیان باقی ماند.[۳] گفته شده این بخش تا دوره ولید بن عبدالملک کاربری کلیسا داشته است.[۴]
پیش از دوره ولید، تلاش‌هایی برای الحاق کلیسا به مسجد صورت گرفت، اما با مخالفت مسیحیان روبه‌رو شد. در دوره ولید، کلیسا و محوطه آن به مسجد افزوده شد.[۵] عمر بن عبدالعزیز نیز در پی شکایت مسیحیان، بخش افزوده‌شده را به آنان بازگرداند.[۶]
درباره زمان آغاز ساخت جامع، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد و سال‌های ۸۶ق،[۷] ۸۷ق[۸] و ۸۸ق[۹] به‌عنوان تاریخ آغاز آن ذکر شده است. تکمیل جامع در سال ۹۶ق/۷۱۴–۷۱۵م گزارش شده است.[۱۰] برخی نیز دوره ساخت را از ۸۷ تا ۹۶ق گزارش کرده‌اند.[۱۱]
در منابع از حضور مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت جامع و استفاده از درآمد چند سال سوریه، طلا و نقره و موزاییک‌های اهدایی پادشاه روم یاد شده است.[۱۲] در گزارش‌های تاریخی، طول جامع ۲۰۰ قدم و عرض آن ۱۳۵ قدم ذکر شده است.[۱۳]
کارکردهای سیاسی و اجتماعی
در گزارش‌های تاریخی، جامع اموی افزون‌بر کارکرد عبادی، محل برگزاری نماز جمعه و خطبه و دعا برای حاکم وقت و از مراکز مهم اجتماع عمومی در دمشق معرفی شده است؛ همچنین منابع از برگزاری گردهمایی‌ها، اعلام امور عمومی و حضور کارگزاران حکومت در آن یاد کرده‌اند.[۱۴] پس از سقوط امویان و روی کار آمدن عباسیان نیز، بر پایه گزارش‌های موجود، اهمیت جامع اموی ادامه یافت و اقداماتی برای نگهداری و تزئین آن انجام شد.[۱۵] در دوره ممالیک، گزارش‌های تاریخی از حضور مردم و عالمان در جامع اموی هنگام حوادثی مانند حمله دشمن، خشکسالی و بیماری‌های فراگیر و برگزاری دعا، تضرع و قرائت قرآن و حدیث در آن حکایت دارد؛ برای نمونه، هنگام حمله غازان‌خان (۶۷۰-۷۰۳ق)، به شام در سال ۶۹۹ق/۱۳۰۰م، گروهی از قاریان، خطیب و مؤذنان در جامع به دعا پرداختند و پس از تصرف دمشق نیز شماری از بزرگان، فقیهان و قضات در «مشهد علی» گرد آمدند و درباره درخواست امان از غازان‌خان مشورت کردند.[۱۶]
در منابع همچنین از برگزاری نماز شکر پس از پیروزی‌های نظامی یا بارش باران، نماز میت و مجالس عزا در جامع اموی یاد شده است؛ در این مراسم، خطیبان، قضات، عالمان، رجال حکومت و مردم حضور می‌یافتند.[۱۷]
در جریان حمله داعش به سوریه، نیز گزارش‌های یونسکو از آسیب دیدن جامع اموی بر اثر درگیری‌ها و اصابت خمپاره به سقف آن در فوریه ۲۰۱۵م حکایت دارد؛ این گزارش‌ها آسیب مسجد را در چارچوب جنگ سوریه ثبت کرده‌اند.[۱۸] پس از تصرف دمشق در ۸ دسامبر ۲۰۲۴م، ابومحمد الجولانی، که از آن پس با نام احمد الشرع شناخته شد، به جامع اموی رفت و در برابر جمعیت حاضر سخنرانی کرد.[۱۹]
معماری و ساختار
حرم مسجد جامع اموی حدود ۱۳۶ متر طول و ۳۷ متر عرض دارد و از سه شبستان طولی تشکیل شده است که موازی دیوار قبله و در جهت شرق به غرب امتداد دارند. شبستان‌ها به‌وسیله دو ردیف طاق بر ستون‌ها از یکدیگر جدا می‌شوند و طاق‌های بزرگ طبقه پایین، طاق‌های کوچک‌تر طبقه بالا را نگه می‌دارند.[۲۰] گنبد اصلی مسجد، معروف به قبة النسر یا قبة الرصاص، بر فراز بخش مرکزی آن قرار دارد.[۲۱]
در بخش مرکزی حرم، رو به صحن، دهانه‌ای بزرگ قرار دارد که از ویژگی‌های معماری مسجد به‌شمار می‌رود.[۲۲] نور حرم از پنجره‌های دیوارهای جانبی و گنبد تأمین می‌شود. در منابع از ۷۴ پنجره شیشه‌ای رنگین و زراندود یاد شده است.[۲۳] این پنجره‌ها مشبک‌های گچی و شیشه‌های رنگین داشتند و با نقش‌های گیاهی و هندسی تزئین شده بودند و در منابع شمسیات نامیده شده‌اند.[۲۴]
صحن جامع اموی مستطیلی و حدود ۱۳۲ در ۵۰ متر است و در سه سوی آن رواق‌هایی قرار دارد.[۲۵] رواق‌ها با ستون‌ها و قوس‌های متوالی شکل گرفته‌اند و مانند شبستان‌ها، دارای قوس‌های دوطبقه‌اند.[۲۶]
تزئینات موزاییکی از عناصر شاخص رواق‌های صحن بوده است. به گزارش منابع، بزرگ‌ترین بخش باقی‌مانده از این تزئینات در بالای دیوار رواق غربی قرار دارد و صحنه‌ای از رود بردی و مناظر شهری دمشق را به تصویر می‌کشد.[۲۷]
جامع اموی چهار در اصلی با نام‌های باب جیرون، باب الفرادیس، باب البرید و باب الساعات داشته است.[۲۸] در بنا بر برخی گزارش‌ها، درهای جامع با صفحات برنجی زراندود پوشیده شده بودند.[۲۹] در کنار درها نیز وضوخانه‌ها، حوض‌ها و دیگر تأسیسات آب‌رسانی وجود داشت. برخی منابع از وضوخانه‌های مرمرین، فواره‌ها و حوض‌های مرمرین و نیز سازوکاری برای جاری کردن آب در جامع و شست‌وشوی سالانه دیوارها و کف بنا یاد کرده‌اند.[۳۰]
مواضع منسوب به پیامبران
در جامع اموی دمشق، مواضعی به برخی پیامبران منسوب شده است. یاقوت حموی، جغرافی‌دان سده‌های ششم و هفتم قمری، از موضعی در دیوار جنوبی جامع یاد کرده که به قبر هود(ع) نسبت داده می‌شده است. او در عین حال، قول مشهور درباره مدفن هود(ع) در حضرموت را نیز نقل کرده است.[۳۱]
در جامع اموی موضعی با عنوان «زاویة الخضر» نیز شناخته شده است.[۳۲] ابن‌کثیر، مفسر شافعی‌مذهب سده هشتم قمری، روایتی درباره حضور خضر(ع) و نمازگزاردن او در مسجد نقل کرده، اما در صحت آن تردید است.[۳۳]
مناره شرقی جامع نیز در برخی منابع با روایات مربوط به نزول عیسی(ع) ارتباط یافته است. یاقوت حموی آن را «مناره بیضاء» معرفی کرده و از سنگی در آن یاد می‌کند که به موسی(ع) منسوب بوده و گفته می‌شده است دوازده چشمه از آن جاری شده است.[۳۴] ابن‌کثیر نیز روایت نزول عیسی(ع) بر مناره سفید در شرق دمشق را نقل کرده، اما درباره تطبیق آن با مناره شرقی جامع اموی احتمالات مختلفی را مطرح می‌کند.[۳۵]
در بخش شرقی حرم، مقامی منسوب به یحیی(ع) قرار دارد. در گزارش‌های مربوط به ساخت جامع آمده است که سر یحیی هنگام حفرِ محل بنا یافت شد و به فرمان ولید بن عبدالملک در همان محل باقی ماند.[۳۶] این مکان در منابع با نام‌هایی چون «ضریح سیدی یحیی»، «قبر نبی یحیی»، «قبر یحیی بن زکریا» و «مقام سیدی یحیی» نیز شناخته شده است.[۳۷]
مشاهد منسوب به اهل‌بیت(ع) در مسجد اموی
در جامع اموی مواضعی به اهل‌بیت(ع) منسوب شده است:
مشهد رأس‌الحسین
مشهد الرأس‌الحسین، از مشاهد منسوب به امام حسین(ع) است در بخش شمال‌شرقی مسجد قرار داشته و با نام‌هایی چون «مسجد الحسین»، «مشهد زین‌العابدین» و «السیده رقیه» نیز شناخته شده است.[۳۸]
درباره ارتباط این مکان با سر امام حسین(ع) گزارش‌های متفاوتی نقل شده است.[۳۹] در برخی از این گزارش‌ها، از وجود کانالی یاد شده که گفته شده سر امام حسین(ع) هنگام ورود به دمشق در آن قرار داده شده است.[۴۰] در گزارشی آمده است که یزید سر امام حسین(ع) را در خزانه‌ای در شرق جامع اموی قرار داد و سلیمان بن عبدالملک (حکومت: ۹۶–۹۹ق) خلیفه اموی، پس از یافتن آن، بر آن نماز گزارد و همان‌جا دفن کرد.[۴۱] در گزارشی دیگر، محل آن به بخش شرقی باب الفرادیس، مشرف بر راه و پشت طاقچه‌ای در نمای بیرونی دیوار، نسبت داده شده است که بعدها در داخل مسجد و پشت این طاقچه، ضریحی برای بزرگداشت این محل ساخته شد.[۴۲]
در برخی منابع، این مکان با محل توقف اسیران کربلا پس از ورود آنان به دمشق مرتبط دانسته شده است.[۴۳]
در برخی منابع برای این مکان موقوفاتی نیز ذکر شده است.[۴۴] همچنین، براساس برخی گزارش‌ها، مناره غربی در این مکان قرار داشته و غزالی، فقیه شافعی و متکلم اشعری، در آن عبادت می‌کرده است.[۴۵]
مشهد زین‌العابدین
مشهد زین‌العابدین، از مشاهد منسوب به امام سجاد(ع) است که در گوشه شمال‌شرقی جامع اموی قرار داشته است.[۴۶] در منابع، نام‌های دیگری مانند «مشهد علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب(ع)»، «مشهد السجن»، «المشهد الشرقي البرّاني»، «مشهد علی و الحسین» و «مشهد المحیّا» نیز برای آن ذکر شده است.[۴۷] «مشهد علی» از نام‌های قدیمی‌تر این مکان دانسته شده است. برخی منابع آن را با «مشهد عروه» مرتبط دانسته‌اند و از جابه‌جایی یا تغییر محل آن در دوره‌های بعد گزارش کرده‌اند.[۴۸] عنوان «مشهد السجن» به روایتی درباره زندانی‌شدن امام سجاد(ع) در این محل بازمی‌گردد؛[۴۹] عنوان «المشهد الشرقي البرّاني» به موقعیت آن در بخش شرقی و بیرونی جامع اموی اشاره دارد. «مشهد المحیّا» نیز به مکانی گفته می‌شده که مراسم احیای شب نیمه شعبان در آن برگزار می‌شده است.[۵۰]
مشاهد منسوب به خلفا
مَشهَد ابوبکر در سمت راست ورودی غربی مسجد قرار داشت و با نام‌های «مَشهَد الجَبَرت» و «مَشهَد الجَبَرتیّة» نیز شناخته می‌شد.[۵۱] در برخی منابع، از آن با عنوان «مَشهَد الزَّیلَع» نیز یاد شده است؛ «زَیلَع» و «جَبَرت» نام مناطقی در ساحل سرزمین حبشه بود و مسلمانان ساکن این نواحی «جَبَرتیّه» خوانده می‌شدند.[۵۲]
مَشهَد عُمَر، در سمت چپِ ورودی شرقی مسجد، معروف به «بابُ النَّوفَرَة» قرار داشت.[۵۳]
مَشهَد عُثمان در بخش غربی جامع و در محل بَهوُ الاستقبال قرار داشت. این محل جایگاه نشستن حاکمان، نایبان سلطنت و قضات بود[۵۴] و با نام‌های «مَشهَد المُؤَذِّنین» و «مَشهَد النّائِب» نیز شناخته می‌شد.[۵۵]
بناهای گنبددار جامع اموی
در صحن و حرم جامع اموی دمشق، چند بنای گنبددار با نام‌ها و کارکردهای متفاوت وجود داشته است. «قبة زین‌العابدین» در بخش شرقی صحن، در سال ۱۶۰ق، به فرمان مهدی عباسی ساخته شد[۵۶] و به علی بن حسین(ع) منسوب بود؛ این بنا پیش‌تر «قبة یزید» نامیده می‌شد[۵۷] و بعدها به‌دلیل نگهداری ساعت‌های جامع به قبة الساعات نیز نامیده شد.[۵۸]
«قبة الوضوء» در سال ۳۶۹ق ساخته شد.[۵۹] «قبة یزید» که برخی آن را در غرب جامع، کنار باب‌البرید،[۶۰] و برخی در شرق جامع، کنار باب‌المشهد علی بن حسین(ع)، دانسته‌اند.[۶۱] «قبة الخزانه» یا «قبة المال»[۶۲] در غرب صحن قرار داشت[۶۳] و به «قبة غربی» و «قبة عثمانی» نیز شناخته می‌شد.[۶۴] «قبة النسر» نیز گنبد اصلی حرم جامع بود که هم‌زمان با ساخت جامع به فرمان ولید بن عبدالملک در سال ۸۶ق برپا شد.[۶۵]
محراب‌ها و مقصوره‌های جامع اموی
_%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9_%D8%A7%D9%85%D9%88%DB%8C.jpg)
در جامع اموی دمشق، محراب‌هایی منسوب به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی وجود داشت. ابن‌بطوطه، جهانگرد و جغرافی‌دان مغربی سده هشتم قمری، از «محراب صحابه» که امام مالکی در آن نماز می‌گزارد، «محراب حنفی»، «محراب حنبلی» و نیز «مقصوره اصلی» که امام شافعی در آن اقامه نماز می‌کرد، یاد کرده است.[۶۶]
مقصوره در اصطلاح، فضای محصور و متمایزی در مسجد بود که برای کارکرد یا گروهی خاص اختصاص می‌یافت.[۶۷] در جامع اموی نیز چند مقصوره با کارکرد مذهبی وجود داشت. نویسنده کتاب معجم دمشق التاریخی، «محراب حنفیه» را در «مقصوره حنفیه»، «محراب حنابله» را در «مقصوره خضر»، «محراب شافعیه» را در «مقصوره خطابه» و «محراب صحابه» یا «محراب مالکیه» را در «مقصوره صحابه» دانسته است.[۶۸] در منابع دیگر نیز «مقصوره حنفیه» محل محراب حنفیان، «مقصوره خضر» محل محراب حنبلیان، «مقصوره خطابه» محل محراب شافعیان و «مقصوره صحابه» محل محراب صحابه و مالکیان معرفی شده است.[۶۹]
پانویس
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰؛ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۶.
- ↑ مسعودی، مروج‌الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۵۷.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۱۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۱۴۹.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ص۱۴۹.
- ↑ «الأماكن الأثرية الهامة في دمشق»، وبگاه مديرية أوقاف دمشق،
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۰.
- ↑ Discover Islamic Art، «الجامع الأموي».
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ص۲۲۲.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ Ministère de la Culture، «The building’s forms and functions»، The Great Umayyad Mosque in Damascus؛ Labatt، «Great Mosque of Damascus»، Metropolitan Museum of Art، 2012.
- ↑ Leal، «The Abbasid Mosaic Tradition and the Great Mosque of Damascus»، 2020.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۴، ص۷ـ۸؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۴ق، ج۵۰، ص۵۷؛ ابن‌فرات، تاریخ ابن‌فرات، ۱۹۳۹ق، ج۷، ص۲۱۴؛ ابن‌وردی، تاریخ ابن‌وردی، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۲۴۴ـ۲۴۵.
- ↑ دهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۴ق، ج۵۱، ص۴۵؛ ابن‌کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۴، ص۴۸.
- ↑ UNESCO، «Ancienne ville de Damas، État de conservation»، 2015 و 2016.
- ↑ «New history written’ says HTS leader al-Julani in Syria victory speech»، وبگاه خبری الجزیره.
- ↑ Discover Islamic Art, “Umayyad Mosque,” Museum With No Frontiers.
- ↑ ابن‌جبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۳.
- ↑ Richter-Bernburg, L., “Between Marvel and Trial: Ibn Jubayr and the Umayyad Mosque,” در بررسی معماری مسجد.
- ↑ ابن‌جبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ ابن‌جبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ Grafman and Ayalon, “The Two Great Syrian Umayyad Mosques,” 1999، ص۸.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸–۱۵۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ذیل «دمشق».
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، «فصل فيما روي في جامع دمشق من الآثار».
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، «فصل فيما روي في جامع دمشق من الآثار».
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ذیل «دمشق».
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، «فصل فيما روي في جامع دمشق من الآثار».
- ↑ Burns, Ross, Damascus: A History, 2005، ص۸۴.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۳۲؛ شهابی، دمشق تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی فی دمشق، مطبعة الحكومة، ص۳۳.
- ↑ خوارزمی، مقتل‌الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۵؛ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۲؛ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ حصنی، منتخبات التواریخ لدمشق، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ حصنی، منتخبات التواریخ لدمشق، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۴۰۳.
- ↑ «محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ نابلسی، الحقیقة والمجاز فی رحلة بلاد الشام ومصر والحجاز، ۱۹۸۶م، ص۱۶۳.
- ↑ قایاتی، نفحة البشام فی رحلة الشام، ۱۴۰۱ق، ص۱۳۰.
- ↑ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۹۵؛ ج۲، ص۵۱۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۴۷۸؛ ج۲، ص۴۰۳؛ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، ج۲، ص۳۰۵ـ۳۰۶.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۸۲؛ ج۲، ص۳۹۹؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ۱۴۱۷ق، ص۶۴؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۵۹.
- ↑ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، ج۲، ص۳۰۵ـ۳۰۶.
- ↑ غزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۱۹۵؛ ج۲، ص۵۱۸؛ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، ج۲، ص۳۰۶.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۹۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۶۴؛ ابن‌طولون، مفاکهة الخلان، ۱۴۱۸ق، ص۵ و۲۸.
- ↑ شهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، مدخل «مَشهَد عُمَر».
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۱۸۷؛ الغزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۵۲۱؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحکومة، ص۵۹.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۱۸۷؛ الغزّی، لطف السمر، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۵۲۱؛ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحکومة، ص۵۹.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی، مطبعة الحكومة، ص۲۴؛ الشهابی، دمشق؛ تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ ابن‌بطوطه، رحلة ابن بطوطة، ۱۴۱۷ق، ص۶۴؛ الشهابی، دمشق؛ تاریخ و صور، ۱۹۹۴م، ص۲۳۸.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، مطبعة الحكومة، ص۳۴.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۱۱۲.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۱، ص۴۷۸.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۲۲۶، حوادث ۶۵۴ق؛ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، مطبعة الحكومة، ص۲۴.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۸۶.
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۸۶؛ ابن‌طولون، إعلام الوری، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۲.
- ↑ طنطاوی، الجامع الأموی في دمشق، مطبعة الحكومة، ص۲۳.
- ↑ ابن‌شداد، الأعلاق الخطیرة، فهارس، ص۳۹۴.
- ↑ ابن‌بطوطه، رحلة ابن بطوطه، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۶۷.
- ↑ غالب، موسوعة العمارة الإسلامیة، ۱۹۸۸م، ص۳۵۱.
- ↑ الشهابی، معجم دمشق التاریخی، ۱۹۹۹م، مدخل‌های «محراب الحنابلة»، «محراب الحنفیة»، «محراب الشافعیة»، «محراب الصحابة» و «محراب المالکیة»؛
- ↑ نعیمی، الدارس فی تاریخ المدارس، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۳۹۴–۳۹۵، ۴۲۸؛ ابن‌طولون، مفاكهة الخلّان، ۱۴۱۸ق، ص۳۲۸.
منابع
- «The Building’s Forms and Functions»، وزارت فرهنگ فرانسه، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابن‌بدران، عبدالقادر بن احمد بن مصطفی، منادمة الأطلال ومسامرة الخیال، تحقیق: زهیر الشاویش، بیروت، المکتب الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- ابن‌بطوطه، محمد بن عبدالله، رحلة ابن بطوطة: تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار، محقق و مقدمه‌نویس: عبدالهادی تازی، رباط، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۴۱۷ق.
- ابن‌جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بی‌تا.
- ابن‌شداد، عزالدین محمد بن علی، الأعلاق الخطیرة فی ذکر أمراء الشام والجزیرة، تحقیق و فهارس: سامی الدهان، دمشق، منشورات المعهد الفرنسی للدراسات العربیة، ۱۹۹۲م.
- ابن‌طولون، محمد بن علی، إعلام الوری بمن ولی نائباً من الأتراک بدمشق الشام الکبری، تحقیق: محمد احمد دهمان، دمشق، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌طولون، محمد بن علی، مفاکهة الخلان فی حوادث الزمان، وضع حواشیه: خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق و ذکر فضلها و تسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها و أهلها، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌فرات، ناصرالدین محمد بن عبدالرحیم، تاریخ ابن‌فرات، تحقیق: قسطنطین زریق و نجلاء عزالدین، بیروت، الجامعة الأمیرکیة، ۱۳۵۸ق/۱۹۳۹م.
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- ابن‌وردی، زین‌الدین ابوالحَفص عمر بن مظفر، تتمة المختصر فی أخبار البشر، المعروف بتاریخ ابن‌وردی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق/۱۹۹۶م.
- الحصنی، محمد أدیب آل تقی الدین، منتخبات التواریخ لدمشق، دمشق، المطبعة الحدیثة، ۱۳۴۶ق.
- السلطانی، خالد، «فی رحاب صحن الجامع الاموی»، وبگاه الحوار المتمدن، تاریخ درج مطلب: ۱۰ نوامبر ۲۰۰۹م، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- الشهابی، قتیبة، معجم دمشق التاریخی للأماکن والأحیاء والمشیدات ومواقعها وتاریخها کما وردت فی نصوص المؤرخین، دمشق، منشورات وزارة الثقافة فی الجمهوریة العربیة السوریة، ۱۹۹۹م.
- الشهابی، قتیبه، دمشق، تاریخ و صور، دمشق، مؤسسة النوری للطباعة والنشر والتوزیع، چاپ سوم، ۱۹۹۴م.
- الصفدی، صلاح‌الدین خلیل بن أیبک، أعیان العصر وأعوان النصر، تحقیق: علی ابوزید و دیگران، بیروت، دارالفکر المعاصر؛ دمشق، دارالفکر، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۸م.
- الغزّی، نجم‌الدین محمد بن محمد، لطف السمر وقطف الثمر من تراجم أعیان الطبقة الأولی من القرن الحادی عشر، تحقیق: محمود الشیخ، دمشق، منشورات وزارة الثقافة والإرشاد القومی، چاپ اول، ۱۹۸۱–۱۹۸۲م.
- القایاتی، محمد عبدالجواد، نفحة الشام فی رحلة الشام، پادشاهی متحده انگلستان، بانکوک، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
- النابلسی، عبدالغنی بن إسماعیل، الحقیقة والمجاز فی رحلة بلاد الشام ومصر والحجاز: رحلة النابلسی إلی لبنان ۱۱۰۵هـ ـ ۱۶۹۳م، الحلقة الأولی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار النشر العربیة للدراسات والتوثیق، ۱۹۸۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح الدین المنجد، قاهره، نشر مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
- بنی‌عیسی، عبدالمعز عصری محمد، «انعکاسات حکم السلاطین الممالیک الجراکسة واندلاع الفتن علی الدمشقیین من خلال کتاب حوادث الزمان ووفیات الشیوخ والأقران لابن الحمصی (851ـ923هـ/1447ـ1517م)»، المنارة للبحوث والدراسات: سلسلة الآداب والعلوم الاجتماعیة، مج۲، ش۱، مارس ۲۰۲۳م،
- بنی‌عیسی، عبدالمعز، «انعکاسات حکم السلاطین»، مجله دانشگاه آل‌البیت.
- حافظ، محمد مطیع، الجامع الأموی بدمشق؛ نصوص لابن جبیر، والعمری، والنعیمی، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۹۸۵م.
- حسینی، قاسم جاسم قاسم، «سَبی آل‌البیت (علیهم‌السلام) من الطفّ إلی بلاد الشام سنة ۶۱هـ/۶۸۰م (دراسة تاریخیة)»، کربلاء، مؤسسة وارث الأنبیاء للدراسات التخصصیة فی النهضة الحسینیة، ۱۴۴۳ق/۲۰۲۱م.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم،۱۴۱۳ق.
- طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، ترجمه: حجت‌الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- طنطاوی، علی. الجامع الأموی فی دمشق. دمشق، مطبعة الحکومة، بی‌تا.
- غالب، عبدالرحیم، موسوعة العمارة الإسلامیة: عربی ـ فرنسی ـ إنکلیزی، بیروت، جروس برس، ۱۹۸۸م.
- گرافمن، رافی و روزن-آیالون، میریام، «An Annual on the Visual Culture of the Islamic World»، مجله Muqarnas، شماره ۱۶، سال ۱۹۹۹م.
- لابات، آنی، «Great Mosque of Damascus»، وبگاه Metropolitan Museum of Art، تاریخ درج مطلب: ۹ مه ۲۰۱۲م، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- لیال، بئاتریس، «The Abbasid Mosaic Tradition and the Great Mosque of Damascus»، Muqarnas، جلد ۳۷، شماره ۱، ۲۰۲۰م، ص۲۹ـ۶۲، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: سعید محمد لحّام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۵ق.
- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، دار صادر، بیروت، ۱۹۰۶م،
- نعیمی، عبدالقادر بن محمد، الدارس فی تاریخ المدارس، تحقیق: جعفر الحسنی، دمشق، مطبوعات المجمع العلمی العربی بدمشق، ۱۳۶۷ق.
- وزارت فرهنگ فرانسه، «The building’s forms and functions»، وبگاه The Great Umayyad Mosque in Damascus، تاریخ درج مطلب: نامشخص، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، الطبعة الثانیة، ۱۹۹۵م.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
- «‘New history written’ says HTS leader al-Julani in Syria victory speech»، وبگاه خبری الجزیره، ۸ دسامبر ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۵ش.
- «Ancienne ville de Damas، État de conservation»، وبگاه مرکز میراث جهانی یونسکو، گزارش‌های وضعیت حفاظت، ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶م، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۵ش.