سید محمد حجت کوه‌کمری

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
سید محمد حجت کوه کمره‌ای
سید محمد حجت از مراجع ثلاث.jpeg
شناسنامه
زادروز ۱۳۱۰ق/۱۲۷۱ش
زادگاه کوه کمر در آذربایجان شرقی
تاریخ درگذشت ۳ جمادی‌الاول ۱۳۷۲ق/۱۳۳۱ش
آرامگاه قم، مدرسه حجتیه
فرزندان محسن، حسن
اطلاعات علمی و مذهبی
استادان سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی
میرزا محمدحسین نائینی ، ضیاءالدین عراقی
شاگردان سید محمد محقق داماد، میرزا هاشم آملی
سید محمد علی قاضی طباطبایی، مرتضی حائری یزدی
سید محمد حسین طباطبائی، لطف‌الله صافی گلپایگانی
کتاب‌ها مستدرک المستدرک، جامعُ الاحادیث و الاصول
لوامع الانوار الغرویه فی مرسلات الآثار النبویه
تنقیحُ المطالب المُبهمه فی عمل الصُّور المجسمه

سید محمد حُجَّت کوه‌کمَره‌ای (۱۳۱۰- ۱۳۷۲ق)، فقیه، اصولی، محدث، رجالی، مجتهد و مرجع تقلید شیعی است. وی نزد اساتید فقه و اصول همانند سید ابوالحسن اصفهانی، عبدالکریم حائری، میرزا محمدحسین نائینی و ضیاءالدین عراقی،سید محمد کاظم طباطبائی یزدی شاگردی کرد. پس از درگذشت آیت الله حائری از مراجع ثلاث شد و به اداره حوزه علمیه قم پرداخت. مدرسه حجتیه در شهر قم از آثار به جای مانده از دوران مرجعیت او می‌باشد که در آن زمان بی‌نظیر بوده است.

ولادت و خاندان

سید محمد حجت کوه‌کمری، فقیه و مرجع تقلید امامی قرن چهاردهم. وی در ۱۳۱۰ق/۱۲۷۱ش در تبریز در خانواده‌ای روحانی به دنیا آمد. خانواده‌اش از سادات کوه‌کمر، محلی از توابع اَهَر در منطقه آذربایجان شرقی بودند. نسب او به علی‌اصغر، فرزند امام سجاد علیه‌السلام می‌رسد.[۱][۲]

پدر

پدرش، سیدعلی کوه‌کمری تبریزی، فرزند علینقی، از عالمان و فقهای دوره خود بود. سیدعلی در تبریز به دنیا آمد. دروس عالی فقه و اصول را در نجف نزد میرزا حبیب‌اللّه رشتی، فاضل ایروانی و فاضل شربیانی آموخت و نزد فاضل شربیانی بسیار محترم بود.[۳][۴][۵] او از فاضل شربیانی، زین العابدین مازندرانی، سید محمد بحرالعلوم و محمدحسن مامقانی اجازه روایت داشت و فرزندش محمد و سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی از او اجازه روایت داشتند.[۶][۷] وی پس از تکمیل تحصیلات به تبریز بازگشت و به رسیدگی به امور دینی مردم پرداخت. سیدعلی در ۱۳۱۹ش در تبریز درگذشت. پیکرش را به قم منتقل کردند و در صحن حرم حضرت معصومه به خاک سپردند.[۸][۹] حاشیه بر فرائد الاصول و مکاسب شیخ انصاری از آثار اوست.[۱۰]

عمو

عموی سیدعلی، سیدحسین کوه‌کمری (مشهور به تُرک، درگذشته ۱۲۹۹ق)، نیز از عالمان مشهور و از شاگردان محمدحسن نجفی و شیخ مرتضی انصاری بود و و شاگردان بسیاری داشت.[۱۱]

فرزندان

دو تن از فرزندان سیدمحمد حجت کوه‌کمری از عالمان دینی بودند. سیدمحسن حجت در ۱۳۳۷ یا ۱۳۳۸ /۱۲۹۷ یا ۱۲۹۸ش در نجف به دنیا آمد. وی همراه پدرش به تبریز و سپس به قم رفت. پس از تحصیل فقه و اصول نزد پدر خود، در ۱۳۲۵ش به نجف رفت و در دروس فقه، اصول و هیئت سید عبدالهادی شیرازی، محمدکاظم شیرازی، محمدطاهر اردبیلی. سیدمحسن حکیم و سیدابوالقاسم خویی شرکت کرد و خود حلقه درس تشکیل داد.[۱۲][۱۳][۱۴] سیدمحسن حجت در حدود ۱۳۷۳/ ۱۳۳۳ش به قم بازگشت و به تدریس علوم دینی و اقامه جماعت در مسجد مدرسه حجّتیه پرداخت. وی در ۱۳۵۶ش در قم وفات کرد و در مدرسه حجّتیه، در کنار پدرش، به خاک سپرده شد.[۱۵][۱۶] وی آثاری در فقه و اصول و تفسیر نگاشته است.[۱۷]

سیدحسن، فرزند دیگر حجت، در ۱۳۰۱ش در نجف به دنیا آمد. در ۱۳۰۹ش همراه پدرش به قم رفت.[۱۸][۱۹] علوم دینی را نزد برخی استادان حوزه قم و سپس پدرش و حاج آقاحسین بروجردی فراگرفت.[۲۰][۲۱] وی از حدود ۱۳۳۰ش / ۱۳۷۰ق در شهر ری و سپس در تهران سکونت گزید و به تدریس مشغول شد، و پس از وفات پدرش به قم رفت و در مدرسه حجّتیه به تدریس کرد و چندین کتاب فقهی نگاشت و در ۱۳۶۸ش درگذشت.[۲۲][۲۳][۲۴]

زندگی علمی

اساتید

سیدمحمد حجت، ادبیات، ریاضیات، طب قدیم و برخی علوم جدید را در تبریز آموخت. بیشتر دروس مقدماتی فقه و اصول و کتاب ریاض‌المسائل سیدعلی طباطبایی را نیز در همانجا نزد پدرش فراگرفت و خود به تدریس شرح لمعه شهیدثانی پرداخت.[۲۵][۲۶]

کوه کمری در ۱۳۳۰ق/۱۲۹۱ش برای ادامه تحصیل به نجف رفت. در نجف، فقه و اصول و حدیث و رجال را نزد شیخ الشریعه اصفهانی، سید ابوالحسن اصفهانی، سید محمد فیروزآبادی، عبدالکریم حائری، میرزا محمدحسین نائینی و ضیاءالدین عراقی[۲۷] سید محمد کاظم طباطبائی یزدی، سید ابوتراب خوانساری، محمدحسین نائینی، آقا ضیاء عراقی، علی قوچانی و شیخ‌علی گنابادی فراگرفت. ریاضیات و نجوم را نیز در نجف از حیدرقلی‌خان سردار کابلی آموخت. وی در ایام تحصیل در نجف به بیماری سختی مبتلا شد و به توصیه پدرش به تبریز بازگشت، اما پس از مدتی دوباره به نجف رفت و علاوه بر ادامه تحصیل، به تدریس نیز پرداخت.[۲۸][۲۹]

وی از برخی استادانش همچون میرزای نائینی، شیخ‌الشریعه اصفهانی و آقاضیاءالدین عراقی گواهی اجتهاد و اجازه روایت دریافت نمود. همچنین پدرش، سیدابوتراب خوانساری، عبداللّه مامقانی، سیدحسن صدر، شیخ محمدباقر بیرجندی، شیخ‌عبدالکریم حائری یزدی و محمدحسین کاشف‌الغطاء به او اجازه روایت دادند.[۳۰][۳۱]

سیدمحمد حجت در نهایت بر اثر بدی آب و هوای نجف و ضعف جسمی، ناچار شد در ۱۳۴۹ق به قم مهاجرت کند.[۳۲] در قم شیخ عبدالکریم حائری اقامه نماز در حرم حضرت معصومه به او سپرد.[۳۳]

حجت کوه‌کمری، در علم حدیث تخصص داشت و مورد احترام و اعتماد شیخ عبدالکریم حائری یزدی بود تا آنجا که حائری در اواخر عمر احتیاطات فتوایی خود را به وی ارجاع می‌داد. همچنین او را، به جای خود، برای اقامه جماعت در حرم حضرت معصومه(س) تعیین کرد.[۳۴][۳۵][۳۶]

شاگردان

سید محمدحجت در نجف حلقه درس بزرگی داشت، اما به علت بیماری ناچار نجف را ترک کرد. وی از ۱۳۰۹ش در قم سکونت گزید و در آنجا به تدریس پرداخت. شیوایی بیان، حسن سلیقه و تسلط در تدریس و احاطه‌اش بر آرا و منابع فقهی، شاگردان فراوانی را به حلقه درسش جذب نمود[۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱] به گفته مرتضی حائری یزدی، از شاگردان برجسته و نیز داماد حجت،[۴۲] درس خارج فقه او، پس از درس آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، مهم‌ترین درس حوزه علمیه قم به شمار می‌رفت.

فقیهان بزرگی در درس حجت شرکت کردند و شاگردان متعددی نزد او تربیت شدند، از جمله:

آثار

آثار حدیثی

آثار فقهی

آثار اصول فقهی

حجت در اصول فقه دو کتاب رساله الاستصحاب و حاشیه بر کفایه الاصول آخوند خراسانی را نگاشته است.[۵۴][۵۵][۵۶]

آثار رجالی

کوه کمری در رجال، حاشیه‌ای بر تنقیح المقال عبدالله مامقانی نگاشته است.[۵۷] به گفته سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی،[۵۸] برخی نوشته‌های حجت کوه‌کمری، به خط خود او، در کتابخانه وی بوده است.

تقریرات درس او

درس خارج آیت الله حجت کوه کمره ای

برخی از شاگردان حجت، تقریرات درس او را نگاشته‌اند، که نسخه‌های خطی شماری از آن‌ها در کتابخانه شخصی او بوده است.[۵۹] درس او در مبحث بیع، به قلم یکی از شاگردانش، یحیی فاضل‌همدانی، در ۱۳۳۳ق/۱۳۷۳ش در قم چاپ شد. همچنین تقریر دیگری از این مبحث به قلم ابوطالب تجلیل تبریزی، با عنوان "البیع" در همان سال در تبریز و بار دیگر در ۱۳۶۸ش در قم به چاپ رسید.[۶۰][۶۱][۶۲]

علی صافی گلپایگانی نیز تقریرات درس اصول فقه او را با عنوان المَحَجَّه فی تقریرات الحُجَّه نوشت که در ۱۳۷۷ش در قم چاپ شد.

فعالیت‌های فرهنگی

حجت کوه‌کمری به جمع‌آوری و نگاهداری میراث شیعه بسیار علاقه‌مند بود و از این‌رو از زمان اقامت در نجف، نسخه‌های خطی ارزشمندی را در کتابخانه شخصی خود جمع آوری کرد.[۶۳][۶۴]

فهرستی از این آثار در ۱۳۷۷ش به همت سیدجعفر حسینی اشکوری با ثبت شصت اثر منتشر شده، ولی برخی منابع[۶۵] تعداد آن‌ها را ۱۲۵ اثر دانسته‌اند. آثار و تألیفات سیدحسین کوه‌کمری و تقریرات نگاشته شده شاگردان او هم نزد محمد حجت بوده است.[۶۶][۶۷] مجموعه نسخ خطی کتابخانه محمد حجت کوه‌کمری هم اکنون در کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفی نگهداری می‌شود.[۶۸]

تفسیر معروف التبیان فی تفسیر القرآن تألیف شیخ طوسی نخستین‌بار به همت میرزا علی آقا شیرازی و حمایت سیدمحمد حجت، در دو مجلد، در فاصله سالهای ۱۳۶۲ تا ۱۳۶۵ق/ ۱۳۲۲ ۱۳۲۵ش در تهران چاپ سنگی شد.[۶۹][۷۰]

فعالیت‌های اجتماعی

مراسم افتتاحیه مدرسه حجتیه قم
  • اداره حوزه علمیه قم:

سیدمحمد حجت، پس از وفات حائری‌یزدی، همراه با سید محمد تقی خوانساری و سید صدرالدین صدر، اداره حوزه علمیه قم را برعهده گرفت. این سه فقیه، مشهور به مراجع ثلاث، در زمانی این مسئولیت را برعهده گرفتند که اوضاع سیاسی و سخت‌گیری‌های رضا پهلوی، شاه وقت ایران، درباره فعالیت‌های دینی و تنگناهای ایجاد شده در مورد عالمان دینی، حوزه قم را در وضع دشواری قرار داده بود. حجت کوه‌کمری در این اوضاع، بیشتر بر ساماندهی حوزه و رسیدگی به وضع معیشتی طلاب اهتمام داشت. وی در پاره‌ای مسائل سیاسی و اجتماعی، مانند مبارزه با بی‌حجابی، نیز اندکی دخالت می‌کرد، اما رویکرد عام او، اجتناب از برخورد فعال با مسائل سیاسی و رویارویی مستقیم با حکومت بود و از این‌رو، در دوران مرجعیت خود از ملاقات کردن با شاه وقت و دیگر رجال حکومتی پرهیز می‌کرد و آنان را به حضور نمی‌پذیرفت.[۷۱][۷۲][۷۳] وی که پس از وفات حائری‌یزدی، یکی از مراجع تقلید شده بود و در پی درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی در ۱۳۲۶ش و حاج آقاحسین قمی در ۱۳۲۷ش، از مراجع تقلید مشهور شد و افراد زیادی، به‌ویژه در منطقه آذربایجان به وی رجوع کردند.[۷۴][۷۵]

حجت کوه کمری در قم، مدرسه علمیه‌ای به نام مدرسه حجتیه ساخت. بنای این مدرسه از ۱۳۲۴ش آغاز شد. این مدرسه علاوه بر محل سکونت طلاب و مدرّسان، دارای مسجد و کتابخانه نیز بود و از مدارس مهم و بزرگ آن زمان به شمار می‌رفت.[۷۶] فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مدرسه حجّتیه، به کوشش رضا استادی، در ۱۳۵۴ش به چاپ رسید.

  • تأسیس کتابخانه مدرسه علمیه حجتیه قم؛
  • جمع‌آوری کتاب‌ها و نسخه‌های خطی از نوشته‌های علماء:

این آثار در کتابخانه خصوصی فرزندش، سید حسن حجت است و فهرستی از آن نیز منتشر شده است.

خصلت‌های اخلاقی

پرهیزکاری، بردباری، پرهیز شدید از تظاهر و حافظه قوی حجت را ستوده‌اند.[۷۷] مرتضی مطهری نیز، از اراده قوی او یاد کرده است. وی به شدت از شهرت پرهیز داشت و در زمان مرجعیت خود اجازه نداد در مجالس و منبرها نامی از او برده شود یا عکس او در نشریات چاپ شود.[۷۸]

درگذشت

سیدمحمد حجت پس از یک دوره بیماری سخت، در ۶۲ سالگی در دوشنبه ۳ جمادی‌الاول ۱۳۷۲ ق- ۱۳۳۱ش در قم وفات یافت و در اتاقی کنار مسجد مدرسه حجّتیه به خاک سپرده شد.

گفته شده است او چند روز پیش از وفات خوداسناد مالکیتی که نزدش بود را به سید احمد شبیری زنجانی سپرد و پول و اموالی که از سهم امام باقی مانده بود را به دامادش سپرد تا در کارهایی که مشخص کرده بود مصرف کند. آنگاه مُهر نامه‌های خود را شکست و از درگذشت خود خبر داد. زمانی که حال وی رو به وخامت رفت، دخترش مقداری تربت امام حسین(ع) را جهت بهبودی به وی داد. وی بعد از خوردن تربت گفت: «آخر زادی من الدنیا تربة الحسین». [۷۹][۸۰]

در سوگ او مجالس متعددی برگزار و در رثایش اشعار بسیاری سروده شد.[۸۱][۸۲]

پانویس

  1. مدرس تبریزی، ج ۲، ص۲۳
  2. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۹۳-۹۴
  3. مدرس تبریزی، ج ۲، ص۲۵
  4. آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۴، قسم ۴، ص۱۴۹۴
  5. مرعشی نجفی، ص۱۰۹
  6. مرعشی نجفی، همانجا
  7. المسلسلات فی الاجازات، ج ۲، ص۴۲۵
  8. مدرس تبریزی، همانجا
  9. آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۴، همانجا
  10. المسلسلات فی الاجازات، همانجا
  11. حرزالدین، ج ۱، ص۲۶۲-۲۶۵
  12. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۴۰-۱۴۲، ۱۹۳، ج ۲، ص۳۶۹
  13. همو، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش، ج ۲، ص۱۳۰-۱۳۱
  14. جواهرکلام، ج ۳، ص۱۳۵۷
  15. همو، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش، ج ۲، ص۱۳۱
  16. جواهرکلام، ج ۳، ص۱۳۵۹
  17. برای این آثار رجوع کنید به مشار، ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش، ج ۵، ستون ۲۱۴-۲۱۵؛ امینی، ص۳۷۴؛ شریف‌رازی، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش، ج ۲، ص۱۳۲؛ جواهر کلام، ج ۳، ص۱۳۵۸-۱۳۵۹
  18. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۹۲-۱۹۳
  19. جواهر کلام، ج ۱، ص۵۱۸
  20. شریف رازی، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش، همانجا
  21. جواهر کلام، همانجا
  22. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج۱، ص۱۹۲ ۱۹۳
  23. جواهرکلام، ج ۱، ص۵۱۸-۵۱۹
  24. مشار، ۱۳۴۴ش، ستون ۶۸۲
  25. مدرس تبریزی، ج ۲، ص۲۳
  26. شریف‌رازی، ۱۳۳۲ ۱۳۳۳ش
  27. نگاه کنید: علماء معاصرین، خیابانی، ص۲۱۵.
  28. مدرس تبریزی، ج ۲، ص۲۳-۲۴
  29. المسلسلات فی الاجازات، ج ۲، ص۴۲۶
  30. مدرس‌تبریزی، ج ۲، ص۲۴
  31. المسلسلات فی الاجازات، ج ۲، ص۴۲۷
  32. مدرس‌تبریزی، ج ۲، ص۲۴.
  33. شریف‌رازی، ۱۳۳۲۱۳۳۳ش، ج۱، ص۹۰۹۱ و ۱۱۲۱۱۳.
  34. شریف‌رازی، ج ۱، ص۹۰۹۱، ۱۱۲-۱۱۳
  35. همو، ۱۳۵۲ ۱۳۵۴ش، ج ۱، ص۳۰۵
  36. المسلسلات فی الاجازات، همانجا
  37. مدرس تبریزی، همانجا
  38. ریحان، ص۸۱
  39. نوری همدانی، ص۳۷
  40. مبرقعی، ص۷۲
  41. زنجانی، ص۳۷
  42. ص ۱۶
  43. آثار الحجه، ج۱، ص۱۹۴.
  44. پایگاه راسخون
  45. وبسایت رسمی آیت‌الله حق‌شناس.
  46. همو، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش، ج ۱، ص۳۱۹-۳۲۰
  47. حسینی اشکوری، ص۴۱-۴۲
  48. مدرس تبریزی، ج ۲، ص۲۴۲۵
  49. آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۲۶، ص۲۳۹
  50. مشار، ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش، ج ۵، ستون ۳۸۷۳۸۸
  51. شریف‌رازی، ۱۳۵۲ ۱۳۵۴ش، همانجا
  52. مشار، ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش، ج ۵، ستون ۳۸۷
  53. همو، ۱۳۴۴ش، ستون ۶۲۱-۶۲۲
  54. مدرس تبریزی، ج ۲، ص۲۴
  55. آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۲، ص۲۵
  56. برای دیگر رساله‌های فقهی و اصولی او رجوع کنید به مرعشی نجفی، ص۱۳۵ و حسینی اشکوری، ص۴۸۴۹، ۵۰-۵۳
  57. مرعشی نجفی، همانجا
  58. همانجا
  59. رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۲۶، ص۲۳۸ و حسینی اشکوری، ص۱۹۲۲، ۳۵-۳۸، ۴۹۵۰
  60. مشار، ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش، ج ۵، ستون ۳۸۷-۳۸۸
  61. همو، ۱۳۴۴ش، ستون ۱۳۸
  62. موسوعه مؤلفی الامامیه، ج۲، ص۳۲۹
  63. «نجوم امت»، ص۹۱
  64. نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۲، ص۲۷۳، ج ۱۲، ص۲۵، ج ۱۴، ص۷۵، ۱۷۷، ج ۱۸، ص۲۵۹، ۳۲۷، ج ۲۱، ص۲۳
  65. برای نمونه رجوع کنید به «نجوم امت»، ص۹۱ ۹۹
  66. رجوع کنید به شریف‌رازی، ۱۳۵۲ ۱۳۵۴ش، ج ۱، ص۳۰۸
  67. حسینی اشکوری، ص۲۰۲۱، ۴۰
  68. استادی، ص۶۸۹
  69. شریف‌رازی، ۱۳۵۲ ۱۳۵۴ش، ج ۱، ص۳۲۰
  70. ایرانی قمی، ص۳۹۴۰
  71. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۰۴-۱۰۵، ۱۱۲
  72. «نجوم امت»، ص۸۶-۸۷
  73. زنجانی، ص۴۰
  74. حائری یزدی، ص۲۰۶
  75. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۱۳
  76. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۸۵-۱۹۰
  77. همان، ج ۱، ص۱۰۰، ۱۰۴-۱۰۵، ۱۱۱ ۱۱۲
  78. شریف‌رازی، ۱۳۳۲ ۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۰۶
  79. ری شهری، ص۲۶۷-۲۷۳
  80. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۶۵-۱۶۶
  81. شریف‌رازی، ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش، ج ۱، ص۱۶۸-۱۸۴
  82. همو، ۱۳۵۲ ۱۳۵۴ش، ج ۱، ص۳۱۸-۳۱۹

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • همو، طبقات اعلام‌الشیعه: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، مشهد ۱۴۰۴.
  • استادی، رضا، گروهی از دانشمندان شیعه، قم ۱۳۸۳ش.
  • امینی، محمدهادی، معجم‌المطبوعات النجفیه: منذ دخول الطباعه الی النجف حتی الان، نجف ۱۳۸۵/۱۹۶۶.
  • ایرانی‌قمی، اکبر، روش شیخ‌طوسی در تفسیر تبیان، تهران ۱۳۷۱ش.
  • جواهرکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، ۱۳۸۲-۱۳۸۳ش.
  • حائری یزدی، مرتضی، سرّ دلبران: عرفان و توحید ناب در ضمن داستان‌ها، به کوشش رضا استادی، قم ۱۳۷۷ش.
  • حرزالدین، محمد، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵.
  • اشکوری، جعفر حسینی، فهرست کتب خطی کتابخانه سیدمحمد حجت کوهکمری، قم ۱۳۷۷ش.
  • ریحان، علیرضا، آینه دانشوران، چاپ ناصر باقری بیدهندی، قم ۱۳۷۲ش.
  • ری شهری محمدی، محمد، کیمیای محبت، قم، موسسه فرهنگی‌دار الحدیث، ۱۳۷۸ش.
  • زنجانی، عزالدین، «مصاحبه با استاد آیت اللّه سیدعزالدین زنجانی»، حوزه، سال ۴،ش ۵ (آذر و دی ۱۳۶۶).
  • شریف‌رازی، محمد، آثار الحجه، یا، تاریخ و دائره المعارف حوزه علمیه قم، قم ۱۳۳۲-۱۳۳۳ش.
  • همو، گنجینه دانشمندان، تهران، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش.
  • مبرقعی، مرتضی، «مصاحبه با آیت اللّه سید مرتضی مبرقعی»، حوزه، سال ۸،ش ۱و۲ (فروردین تیر ۱۳۷۰).
  • مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانهالادب، تهران، ۱۳۷۴ش.
  • مرعشی نجفی، شهاب‌الدین، الاجازه الکبیره، او، الطریق و المَحَجَّه لثمره المُهْجَه، اعداد و تنظیم محمد سمامی حائری، قم ۱۴۱۴.
  • مرعشی، سید محمود، المسلسلات فی الاجازات، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۱۶.
  • مشار، خان بابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی، تهران، ۱۳۴۴ش.
  • همو، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش.
  • مطهری، مرتضی، گفتارهای معنوی، تهران، ۱۳۷۰ش.
  • موسوعه طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسه الامام الصادق، ۱۴۱۸-۱۴۲۴؛
  • موسوعه مؤلفی الامامیه، قم: مجمع الفکر الاسلامی، ۱۳۷۸۱۳۷۹ش.
  • «نجوم امت،:«آیت‌اللّه سیدمحمد حجت»، نور علم، ش۱۰، (خردد ۱۳۶۴).
  • همدانی، حسین نوری، «مصاحبه با استاد آیت‌اللّه حسین نوری»، حوزه، سال ۵،ش ۳ (مرداد و شهریور ۱۳۶۷).
  • وبسایت رسمی عبدالکریم حق‎شناس.

پیوند به بیرون