مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده

مستدرک الوسائل (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از مستدرک الوسائل)
پرش به: ناوبری، جستجو
مستدرک الوسائل
مستدرک الوسائل.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: میرزا حسین نوری (متوفای ۱۳۲۰ ق)
موضوع: فقه
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: آل البیت
مجموعه: ۲۹ جلد

مُستَدرَكُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل مشهور به مستدرک کتابی دربردارنده احادیث فقهی، تألیف میرزا حسین نوری، مشهور به محدث نوری از علمای شیعه (متوفای ۱۳۲۰ هجری). این کتاب در استدراک و تتمیم وسائل الشیعه شیخ حر عاملی نگاشته شده و مهمترین اثر میرزای نوری به شمار می‌آید.

معرفی و اعتبار کتاب

  • محدث نوری در مستدرک الوسائل، به جمع‌آوری بیش از ۲۳ هزار روایت که در وسائل الشیعه نیامده پرداخته است.
  • کتاب مستدرک الوسائل از مجموعه‌های روایی معتبر شیعه به شمار می‌آید که در قرن چهاردهم هجری نگاشته شده است.
  • برای اجتهاد و استنباط احکام شرعی بعد از مراجعه به کتاب وسائل الشیعه برای جستجوی کامل‌تر در میان روایات، به این کتاب نیز مراجعه می‌شود تا یقین به جستجوی کامل و عدم معارض حاصل شود.
  • محدث نوری با جستجوی عمیق خود، به بسیاری از منابع و کتاب‌های معتبر روایی دست یافته که در وسائل الشیعه شیخ حر عاملی نیامده‌اند؛ این منابع شامل ۷۵ کتاب روایی شیعه است که محدث نوری در خاتمه، اعتبار هر یک از آن‌ها را به اثبات رسانده.
  • مؤلف، روایات فراوانی از کتاب‌های معتبر روایی شیعه را که در معرض فراموشی بوده، جمع‌آوری کرده و پس از تحقیق در صحت و اعتبار آن‌ها، به مجموعه‌های روایی شیعه اضافه نموده و غنای آن‌ها را بیش از پیش کرده است.

انگیزهٔ نگارش

محدث نوری، کتاب وسائل الشیعه را از این رو انتخاب کرده که معتقد است حر عاملی، روایات و احادیث فراوانی را جمع‌آوری کرده و هیچ کتابی به پای آن نمی‌رسد و هیچ مجتهد فقیهی برای استنباط احکام شرعی، بی‌نیاز از آن نیست.

مولف، مبنای مستدرک‌نویسی را در سه بخش قابل تقسیم می‌داند:

  1. روایاتی که در کتاب‌های روایی معتبر و قدیمی بوده ولی به دست شیخ حُر عاملی نرسیده است.
  2. روایاتی که در کتاب‌هایی بوده که حر عاملی به نام آن و نام مؤلف آن دسترسی پیدا نکرده و محدث نوری با تحقیقات خود به نام و نام مؤلفان و اعتبار آن‌ها پی برده است.
  3. برخی روایات در کتاب‌های معتبری که در اختیار ایشان بوده وجود داشته، اما وی از آن‌ها اعراض کرده و یا متوجه آن‌ها نشده است.

محدث نوری در تبیین انگیزه خود از نگارش مستدرک الوسائل، جمع‌آوری و الحاق روایات به کتاب وسائل را از بهترین عبادات دانسته و جمع‌آوری احادیث را دارای فوائد بزرگ و مهمی قلمداد کرده که اساس دین با آن کامل شده و شریعت پیامبر(ص) با آن درخشان‌تر خواهد شد.[۱]

شیوه نگارش

محدث نوری کتاب مستدرک را به شیوهٔ کتاب وسائل نگاشته است.

  1. وی ترتیب باب‌های کتاب را مانند ترتیب باب‌های وسائل نامگذاری کرده تا مراجعه‌کننده به راحتی بتواند روایات مورد نظر را پیدا کند و اگر نظر وی با صاحب وسائل در نامگذاری برخی باب‌ها فرق می‌کرده باز هم رعایت هماهنگی شده تا دو کتاب نوشته یک نفر به نظر آید.
  2. اگر در باب خاصی روایات جدیدی نیافته آن باب را حذف نموده است.
  3. در این کتاب از صاحب وسائل به «شیخ» تعبیر شده و از کتاب وسائل به عنوان اصل نام برده می‌شود.
  4. در پایان بیشتر ابواب نکات مهمی درباره مباحث ابواب آمده، مانند احکامی که باید در آن باب‌ها مطرح می‌شد یا نباید مطرح می‌شد و دیگر مباحث مربوط به آن.
  5. گاهی روایتی را شیخ حر عاملی در باب خاصی نیاورده ولی در جای دیگری آورده است. محدث نوری آن روایت را در آن باب خاص نیز که به نظر وی لازم بوده آورده است.

تاریخ نگارش

محدث نوری در حدود سال ۱۲۹۵ هجری در شهر سامرا در جوار حرم عسکریین و در خدمت میرزای شیرازی نگارش آن را شروع و در سال ۱۳۱۳ هجری یعنی یک سال بعد از وفات میرزای شیرازی بخش اصلی آن را به اتمام رسانده است و در سال ۱۳۱۹ در نجف و در شب ۱۰ ربیع‌الثانی سالروز تولد امام حسن عسکری(ع) بخش دوم کتاب را که خاتمه آن است، به پایان رساند.[۲]

ویژگی‌های کتاب

  • برخی از روایات ضعیف در کتاب وسائل در این کتاب با سند صحیح آمده است.
  • کثرت و فراوانی برخی روایات غریب و نادر در کتاب وسائل، در این کتاب ثابت شده است.
  • سند بعضی روایات مرسله در این کتاب آمده است.
  • بعضی روایات موقوف در این کتاب مستند شده است.
  • دلالت برخی روایات غیر ظاهر روشن و آشکار گردیده است.
  • روایات برخی آداب شرعی و فروع و احکام که در وسائل برای آن‌ها روایتی نیامده در این کتاب آمده است.[۳]

مقایسه با سایر جوامع حدیثی

جوامع مهم حدیثی شیعه مؤلف متوفای تعداد احادیث توضیحات
المحاسن احمد بن محمد برقی ۲۷۴ق حدود ۲۶۰۴ مجموعه روایاتی با موضوعات مختلف از قبیل فقه و اخلاق
کافی محمد بن یعقوب کلینی ۳۲۹ق حدود ۱۶۰۰۰ اقسام احادیث اعتقادی، اخلاقی، آداب و فقهی
کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق ۳۸۱ق حدود ۶۰۰۰ احادیث فقهی
تهذیب الاحکام شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۱۳۶۰۰ احادیث فقهی
الاستبصار فیما اختلف من الاخبار شیخ طوسی ۴۶۰ق حدود ۵۵۰۰ احادیث فقهی
الوافی فیض کاشانی ۱۰۹۱ق حدود ۵۰۰۰۰ جامع اخبار کتب اربعه با حذف مکررات و شرح بعضی اخبار
وسائل الشیعه شیخ حر عاملی ۱۱۰۴ق ۳۵۸۵۰ احادیثِ فقهی موجود در کتب اربعه و بیش از هفتاد کتاب حدیثی دیگر
بحارالانوار علامه مجلسی ۱۱۱۰ق حدود ۸۵۰۰۰ جمع آوری اکثر روایات معصومین در موضوعات مختلف
مستدرک الوسائل میرزا حسین نوری ۱۳۲۰ق ۲۳۵۱۴ تکمیل احادیث فقهی وسائل الشیعه
سفینة البحار شیخ عباس قمی ۱۳۵۹ق ۱۰ جلد ارائه فهرستی موضوعی بر اساس الفبا برای کتاب بحار الانوار
مستدرک سفینة البحار شیخ علی نمازی ۱۴۰۵ق ۱۰ جلد تکمیل سفینة البحار
جامع احادیث شیعه آیت الله بروجردی ۱۳۸۰ق ۴۸۳۴۲ در بردارنده همه روایات فقهی شیعه در جای مناسب
میزان الحکمه محمدی ری شهری معاصر ۲۳۰۳۰ ۵۶۴ عنوان غیر فقهی
الحیات محمدرضا حکیمی معاصر ۱۲ جلد ۴۰ فصل در موضوعات مختلف فکری ـ عملی


سخن بزرگان

آقا بزرگ تهرانی از شاگردان محدث نوری درباره این کتاب می‌نویسد: اعتبار این کتاب مانند دیگر مجموعه‌های روایی معتبری است که در این اواخر نگاشته شده است و بر همه مجتهدین لازم است تا در استنباط احکام شرعی به روایات این کتاب نیز توجه نموده تا فحص و جستجوی آنان در روایات کامل شده و یقین به عدم معارض حاصل نمایند.[۴]

آخوند خراسانی صاحب کتاب کفایة الاصول در مجلس درس خود که بیش از پانصد مجتهد در آن شرکت می‌کردند می‌گفت: در عصر و دوران ما بر هیچ مجتهدی حجت تمام نمی‌شود مگر آنکه به کتاب مستدرک الوسائل محدث نوری مراجعه کند و از روایات آن اطلاع یابد.[نیازمند منبع]

خاتمهٔ مستدرک

محدث نوری در پایان کتاب مستدرک، بخشی به نام خاتمه را ذکر کرده که بنا بر تعبیر آقا بزرگ تهرانی نفیس‌ترین کتاب‌ها بوده و انسان را از تمام کتاب‌های درایه و رجال بی‌نیاز می‌سازد.[۵]

عناوین خاتمه

محدث نوری در فوائد دوازده گانه در خاتمه کتاب به این مباحث اشاره دارد:

  1. منابع کتاب
  2. معرفی و اعتبار منابع کتاب و مؤلفین آن‌ها.
  3. سند محدث نوری به این کتاب‌ها و مشایخ روایی وی.
  4. شرح حال کتاب کافی نوشته ثقة الاسلام کلینی.
  5. شرح مشیخه کتاب من لایحضره الفقیه نوشته شیخ صدوق.
  6. نکاتی دربارهٔ کتاب تهذیب الاحکام نوشته شیخ طوسی.
  7. اصحاب اجماع و تعداد آن‌ها.
  8. توثیق اصحاب امام صادق(ع).
  9. الفاظ دال بر وثاقت و امارات آن.
  10. روات معتبری که در خاتمه وسائل الشیعه نام آن‌ها برده نشده است.
  11. دیدگاه اخباریان درباره حجیت قطع.
  12. ارزش و منزلت علم حدیث.[۶]

نسخه‌های خطی

نشر و چاپ

این کتاب در ۱۸ جلد به زبان عربی و به همت انتشارات مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، در سال ۱۴۰۸ ه‍.ق در قم چاپ و منتشر شده است.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج۱، ص۶۰-۶۲
  2. تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۸
  3. نرم افزار جامع فقه اهل بیت
  4. تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۸
  5. تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۸
  6. تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۸

منابع

  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.

پیوند به بیرون