مسجد جامع اموی (دمشق)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | ولید بن عبدالملک |
| تأسیس | آغاز در ۸۶، ۸۷ یا ۸۸ق؛ پایان در ۹۶ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | 
سوریه، دمشق |
| نامهای دیگر | جامع اموی دمشق |
| وقایع مرتبط | خطبه امام سجاد در شام |
| مشخصات | |
| مساحت | حدود ۱۵٬۰۰۰ متر مربع |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| سبک | بیزانسی |
مسجد جامع اموی دمشق (الجامع الأموی)، از بناهای تاریخی و مذهبی دمشق است که به دستور ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه اموی، ساخته شد. این بنا در محل عبادتگاهی پیش از اسلام قرار داشت و پس از فتح دمشق به دست مسلمانان (۱۴ یا ۱۷ق)، بخشی از آن به مسجد اختصاص یافت و بخش دیگر در اختیار مسیحیان باقی ماند. ولید بن عبدالملک در سالهای ۸۶ تا ۸۸ق ساخت جامع را آغاز کرد و بخش باقیمانده عبادتگاه مسیحیان را نیز به مسجد افزود؛ بنای جامع پس از مرگ او، در دوره سلیمان بن عبدالملک، برادر و جانشین ولید بن عبدالملک، تکمیل شد. براساس گزارشهای تاریخی، مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت آن مشارکت داشتند.
مقام رأس الحسین(ع) و نمازگاه امام سجاد(ع) نیز به این مسجد نسبت داده شده و چهار محراب مربوط به مذاهب چهارگانه اهل سنت در آن شناخته شده است. محل غسل تعمید مسیحیان نیز در بخش شرقی جامع قرار گرفته است. مکانهایی منسوب به یحیی(ع)، هود(ع) و خضر(ع) در جامع اموی گزارش شده و به گفته برخی مورخان، «مناره سفید در شرق مسجد جامع دمشق» محل نزول عیسی(ع) معرفی شده است.
باب الزیاده، باب جیرون و باب الناطفین از درهای تاریخی جامع و منارههای شرقی، شمالی و غربی از عناصر شاخص آن به شمار میروند. قبههای جامع اموی شامل قبةالمال، قبةالوضوء، قبةالساعات و قبةالنسر است. قبةالمال در ۱۷۲ق برای نگهداری اموال مسجد، قبةالوضوء در ۳۶۹ق و قبةالساعات در قرن پنجم قمری ساخته شدند. قبةالنسر نیز بر فراز بخش مرکزی شبستان قرار دارد. قبةالوضوء پس از زلزله ۱۱۷۳ق، در ۱۱۸۲ق بازسازی شد.
پیشینه و ساخت
مسجد جامع اموی یا الجامع الأموی پس از فتح دمشق به دست مسلمانان (۱۴ یا ۱۷ق)، در محل عبادتگاهی پیشین قرار گرفت و فضای آن میان مسلمانان و مسیحیان تقسیم شد.[۱] به گزارش ابنجبیر، جغرافیدان، ادیب و جهانگرد اندلسی، بنای جامع ۲۰۰ قدم طول و ۱۳۵ قدم عرض داشته است.[۲]
به گزارش منابع، معاویه و پس از او عبدالملک بن مروان برای الحاق بخش باقیمانده کلیسا به مسجد تلاش کردند، اما مسیحیان با این امر موافقت نکردند و سرانجام در دوره ولید بن عبدالملک این بخش نیز به جامع افزوده شد. [۳]
آغاز ساخت جامع به دستور ولید بن عبدالملک نسبت داده شده و سالهای ۸۶، ۸۷ و ۸۸ق بهعنوان تاریخهای مختلف آغاز آن گزارش شده است.[۴] تکمیل ساختمان جامع در سال ۹۶ق، در دوره خلافت ولید، گزارش شده است.[۵]
مقدسی، جغرافیدان و جهانگرد سده چهارم هجری، از مشارکت مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت جامع خبر داده و نوشته است که ولید درآمد چند سال سوریه، ۱۸ کشتی طلا و نقره از قبرس و موزائیکهای اهدایی پادشاه روم را برای ساخت آن اختصاص داد.[۶]
مقامات و مکانهای منسوب
در منابع، مقامهایی منسوب به یحیی(ع)، هود(ع) و خضر(ع) و محل نزول عیسی(ع) در جامع اموی گزارش شده است. قرآن از ولادت یحیی(ع) و برخورداری او از پاکی و تقوا یاد کرده است.[۷] دیگر ویژگیها و سرگذشت او نیز در منابع گزارش شده است. مقام هود(ع) در سمت چپ مقام رأس یحیی و روبهروی چهارمین ستون از شرق معرفی شده و کتیبهای با عبارت «هذا مقام هود النّبی علیهالسلام» و کتیبهای منسوب به دوره ولید در آن شناخته شده است.[۸] قبر هود(ع) در وادیالسلام نجف نیز گزارش شده است. محل نماز خضر(ع) در جنوبشرقی مسجد و نزدیک مناره شرقی دانسته شده و کتیبه «هذا مقام خضر النبی» در نزدیکی محراب اصلی گزارش شده است.[۹] در روایتی نیز از نزول عیسی(ع) در کنار مناره شرقی و وجود سنگ منسوب به موسی(ع) و دوازده چشمه یاد شده است.[۱۰]
به گزارش مورخان، پس از ورود اسیران به شهر، آنها را در ورودی مسجد جامع اموی، بر سکویی جای دادند.[۱۱] امروزه در این مسجد، در مقابل محراب و منبر اصلی مسجد، محلی از سنگ و با نردههای چوبی وجود دارد که معروف به محل استقرار اسیران کربلا است.[۱۲] براساس برخی گزارشها، سر امام حسین(ع) پس از ورود اسیران به دمشق و سه روز آویختهشدن بر باب القصر، در گوشه شمالشرقی مسجد قرار داده شد.[۱۳] مقام رأس الحسین در شمالشرقی مسجد، بنابر یک گزارش، همان مقامی است که پیشتر «مقام علی» نامیده میشده است.[۱۴]
نمازگاه امام سجاد(ع) نیز در شمالشرقی مسجد به آن حضرت منسوب شده و درباره عبادت و خطبه مشهور او در مسجد گزارشهایی نقل شده است.
چهار محراب جامع به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی اختصاص داشته و در دوره ممالیک در آنها نماز اقامه میشده است.[۱۵] بخش شرقی مسجد نیز به محل غسل تعمید مسیحیان نسبت داده شده و وجود چاه و استوانههای مرمری در آن گزارش شده است.
معماری و عناصر شاخص
دو مناره جنوبی، بنا بر گزارش فیلیپ حتی، به برجهای کلیسای قدیم نسبت داده شدهاند.[۱۶] پرایس نیز تبدیل برجهای رومیِ گوشههای بنا به مناره و استفاده از آنها برای اذان را گزارش کرده است.[۱۷] شکل متعارف مناره نیز به تأثیر برجهای عبادتگاههای سوریه نسبت داده شده که در دوره معاویه به مصر انتقال یافت.[۱۸] باب الزیاده، باب جیرون و باب الناطفین از درهای تاریخی جامع دانسته شدهاند. باب الناطفین با نامهای باب الفرادیس و باب العماره نیز شناخته شده است.[۱۹] سه مناره شرقی، شمالی و غربی نیز بهترتیب با نامهای منارةالبیضاء و مناره عیسی، العروس و آقبای معرفی شدهاند.[۲۰] در روایتی، مناره شرقی محل نزول عیسی(ع) دانسته شده است.[۲۱]
قبهها و شبستان
قبةالنصر از سازههای اصلی شبستان معرفی شده و درباره تزئین آن با طلا، جواهر و حریر و آرایش محراب با جواهر، قندیلهای طلا و نقره و معرق گزارشهایی وجود دارد. شبستان دارای ۲۰ ستون در شرق، ۲۰ ستون در غرب و چهار ستون بزرگ مرکزی بوده و ارتفاع گنبد داخلی آن بیش از ۳۰ متر گزارش شده است. همچنین ۴۰ ستون کوچکتر بر فراز ستونهای اصلی قرار داشتهاند.
در صحن جامع، قبةالمال، قبةالوضوء، قبةالساعات و قبةالنصر قرار دارند. قبةالمال در ۱۷۲ق به دست فضل بن صالح بن علی عباسی برای نگهداری اموال و ذخایر مسجد ساخته شد.[۲۲] قبةالوضوء در ۳۶۹ق ساخته شد و پس از زلزله ۱۱۷۳ق، در ۱۱۸۲ق بازسازی شد و «صخره قربان» نیز نامیده شده است؛ در روایتی، این مکان به قربانی هابیل و قابیل نسبت داده شده است.[۲۳] ساخت قبةالساعات به قرن پنجم نسبت داده شده است.[۲۴] قبةالنصر نیز از سازههای بزرگ مرمری بر فراز شبستان توصیف شده است.
تحولات و آسیبها
در منابع، از تعمیر و توسعه جامع اموی در دورههای بعد گزارش شده است. همچنین آسیبدیدن بنا بر اثر چندین آتشسوزی در منابع یاد شده است. بخشهایی از دیوارهای جامع نیز به بنای پیش از اسلام و بخشهایی دیگر به دوره ولید بن عبدالملک و دورههای پس از آن نسبت داده شدهاند. تزئین سقف و دیوار غربی جامع با «فُسَیْفِساء» (قطعات کوچک مرمر و مواد مشابه)،[۲۵] طلایی در دوره ممالیک نیز گزارش شده و بیشتر این تزئینات از میان رفته است.
پانویس
- ↑ مطیع الحافظ، الجامع الأموی بدمشق، ص.
- ↑ ابنجبیر، الجامع الاموی، تحقیق مطیع الحافظ، ص۱۳.
- ↑ نعیمی، الدراس فی تاریخ المدارس، ج۲، ص۲۸۵؛ ابن بطوطه، الرحله «تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار»، ص۶۳.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، ص۱۲۸.
- ↑ دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، ص۱۲۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ص۲۲۲.
- ↑ آل عمران:۳۹.
- ↑ ابن عمری، همان کتاب، ص۴۷.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۹-۱۳۰.
- ↑ «محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ خوارزمی، مقتلالحسین، ج۲، ص۷۵؛ ابن کثیر، همان کتاب، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ مقاله جامع اموی دمشق.
- ↑ اکرم العلبی، دمشق بین عصر ممالیک و عثمانی، ص۱۶۶.
- ↑ فیلیپ حتی، تاریخ عرب، ۱۳۸۰ش، ص۳۴۰.
- ↑ پرایس، تاریخ هنر اسلامی، تهران، ص۱۴.
- ↑ علام، هنرهای خاورمیانه در دوران اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۲۴.
- ↑ پیشین، همانجا؛ ابن بطوطه، همان کتاب، ص۶۶.
- ↑ قتیبه شهابی، مأذن دمشق، ص۵۷، ۶۵.
- ↑ ابنحورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ نعیمی، الدراس فی تاریخ المدارس، ۱۴۱۰ق، ۱۹۹۰م، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، حاشیه، ج۲، ص۱۱۲؛ نصرالدین البحره، دمشق الاسرار، ص۱۲ به نقل از عبدالوهاب المقدسی.
- ↑ مطیع الحافظ، الجامع الاموی، ص۱۸.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه.
منابع
- پرایس، کریستین، تاریخ هنر اسلامی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، بیتا.
- تولایی خوانساری، حسین، «تأثیر هنر معماری بیزانس و ساسانی بر معماری دورۀ اموی»، در مجله کتاب ماه هنر، شماره ۱۳۸.
- حتی، فیلیپ، تاریخ عرب، ترجمۀ ابو القاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
- حدادعادل، غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۸، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
- علام، نعمت اسماعیل، هنرهای خاورمیانه در دوران اسلامی، ترجمه: عباس تفضلی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۸۲ش.
- قائدان اصغر، اماکن سیاحتی و زیارتی دمشق، نشر مشعر، تهران، پاییز ۱۳۸۸ش.
- مشکور،محمد جواد، «جامع اموی دمشق»، در مجله وقف میراث جاویدان، شماره ۱، بهار ۱۳۷۲ش.
- مقدسی، شمس الدین، احسن التقاسیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱ش.
پیوند به بیرون