کاربر:Shamsoddin/صفحه تمرین

سید محمد بن سید محمد صادق صدر، از مراجع تقلید شیعه در عراق بود که در دوران زندگی خود با حکومت صدام مبارزه کرد.

خاندان

پدرش سید محمد صادق و پدربزرگش سید محمدمهدی و جدش سید اسماعیل صدر است.

خاندان صدر، از خاندان‌های علمی شیعه، در ایران، عراق و لبنان هستند. که جد اعلای آنان به سید صدرالدین محمد (متوفای ۱۲۶۳ه‍.ق.) است. نسب این خاندان به امام موسی کاظم(علیه‌السلام) می‌رسد.

زندگینامه

سید محمدصادق صدر فرزندی نداشت تا اینکه به همراه همسرش به زیارت بیت‌الله الحرام و حرم نبوی رفت، در این سفر از خداوند فرزندی خواست تا نامش را محمد بگذارند. در هفدهم ربیع الاول ۱۳۶۲ ق، (برابر با ۳ فروردین ۱۳۲۲ خورشیدی) به دنیا آمد و نام او را محمد گذاشتند.

سید محمد صدر با دخترعمویش ازدواج کرد که ثمرهٔ آن دو دختر و چهار پسر بود. همه پسران او روحانی بوده و سه تن از پسرانش داماد سید محمد باقر صدر بوده‌اند. مصطفی و مؤمل، دو تن از پسرانش، در سال ۱۳۷۷ همراه با پدرشان کشته شدند. مقتدی صدر، رهبر جیش المهدی در عراق و مرتضی دو پسر دیگر ایشان هستند.

نیروهای بعثی عراق در شامگاه روز جمعه سوم ذی القعده ۱۴۱۹ق برابر با ۳۰ بهمن ۱۳۷۷ او را به همراه دو تن از فرزندانش در حالی که از مسجد به سوی خانه خود می‌رفت، ترور کردند. او از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۹ق در حصر خانگی و تحت تدابیر امنیتی به سر می‌برد.

تشابه اسمی ایشان (محمد) با پدرش (محمد صادق) باعث شده‌است که گاهی از ایشان به عنوان محمد صادق صدر نام برده شود.

تحصیلات

محمد صدر از کودکی تحصیلات خود را نزد پدربزرگش، شیخ محمد رضا آل یاسین و نیز پدرش آغاز کرد. در یازده سالگی لباس روحانیت به تن کرد. دروس ابتدایی را نزد پدر و سپس سید طالب رفاعی و شیخ حسن طرد عاملی فرا گرفت و بقیه مقدمات را نزد سید محمدتقی حکیم و شیخ محمدتقی ایروانی آموزش دید.

در چهارده سالگی وارد دانشکده فقه شد و علاوه بر علوم اسلامی، زبان انگلیسی، جامعه شناسی، روان شناسی و تاریخ را فرا گرفت. در سال ۱۳۷۹ ق. شروع به فراگیری کلیات فقه کرد، فلسفه الهیه را نزد شیخ محمدرضا مظفر و اصول و فقه مقارن را نزد سید محمدتقی حکیم و فقه را نزد شیخ محمدتقی ایروانی فرا گرفت. سید محمد صدر در این دوره همچنین از محضر شیخ مهدی مظفر در زمینه کلیات فقه، سید عبدالوهاب کربلائی در زمینه زبان انگلیسی، دکتر حاتم کعبی در علم نفس و دکتر فاضل حسین در تاریخ بهره برد.

وی در نوزده سالگی از دانشکده فارغ التحصیل شد. دروس عالی فقه و اصول را از اساتید حوزه علمیه نجف مانند شهید سید محمدباقر صدر و شیخ صدرا بادکوبه‌ای فرا گرفت. مقطع خارج فقه و اصول را نزد آیت‌الله خوئی، امام خمینی، سید محمدباقر صدر و سید محسن حکیم فرا گرفت و درس‌های اساتید را با قلم خود تقریر می‌کرد و در همان حال تدریس نیز می‌کرد و از ۳۴ سالگی تدریس خارج را آغاز کرد و تا پایان عمر دائماً مشغول تدریس، تحقیق و تألیف بود.

اجازه روایت و اجتهاد

از مهمترین مشایخی که به شهید صدر اجازه روایت داده‌اند می‌توان به ملا محسن طهرانی مشهور به آغا بزرگ طهرانی صاحب کتاب «الذریعة الی تصانیف الشیعة»، پدرش سید محمدصادق صدر، دایی ایشان شیخ مرتضی آل یاسین پسر عمویش آیت الله سید آغا حسین خادم الشریعه سید عبدالرزاق مقرم صاحب کتاب «مقتل الحسین علیه‌السلام» آیت الله سید حسین خراسانی آیت الله سید عبدالعلی سبزواری دکتر حسین علی محفوظ

سید محمد صدر، در سال ۱۳۶۹ ق. و در سن ۳۴ سالگی اجازه اجتهاد از سید محمد باقر صدر، دریافت کرد.

فعالیت‌های اجتماعی- سیاسی

سیدمحمد صدر در دوره مرجعیت، اقدامات اجتماعی را در عراق انجام داد:

• برپایی نماز جمعه نمازجمعه. او شبکه‌ای از ائمه جمعه را منصوب و با تشکیل شبکه وکلاء خود در سراسر مناطق شیعه نشین عراق، احیاء مجدد شیعه در عراق را تسریع بخشید.
• عزاداری امام حسین و دیگر امامان شیعه را پس از آنکه مدتها از سوی حکومت بعث صدامی ممنوع بود، اقامه و خود در سالروز شهادت امیرالمؤمنین(ع) در منبر مسجد کوفه قصیده خوانی کرد.
• واجب کردن پیاده روی از نقاط مختلف عراق به سوی کربلا در نیمه شعبان؛ که منجر به حرکت عظیم مردمی و وحشت حکومت عراق گردید.
• تشکیل دادگاه اسلامی و پیگیری برای حکومت اسلامی
• او در برابر دادگاه دولتی، دادگاه اسلامی ایجاد کرد و به جای قانون مصوب دولت بر پایه شرع حکم می‌کرد.
• چاپ و نشر مجله الهدی که در موضوعات سیاسی، اجتماعی و حوزوی.

اندیشه‌ها

هدف او پیگیری حرکتی بود که توسط سید محمدباقر صدر به منظور تشکیل حکومت اسلامی آغاز شده بود. او اعتقاد داشت «اسلام همه را به تأسیس حکومت اسلامی در همه جوامع مسلمان دستور می‌دهد.»

علی‌رغم اینکه حکومت عراق دعا برای سلامتی صدام در قنوت نماز جمعه را الزامی دانسته بود، محمد صدر برای سلامتی صدام دعا نکرد و حتی در فتوایی گفت «دعا برای هیچ بشری غیر از معصوم در نماز جایز نیست». اگر هنگامه حضور مردم برای نماز شعاری به نفع صدام داده می‌شد، وی آن را با شعارهایی در حمایت از اسلام و حوزه جایگزین می‌کرد. وی در خطبه‌های نماز جمعه علیه کشورهای آمریکا، انگلستان و اسرائیل افشاگری می‌کرد.

آثار

جلسات درسی بود که تا آخر عمر ایشان ادامه داشت همچون: بحث اصولی بر متن کفایه الاصول، نوشته آخوند خراسانی قدس سره، بحث فقهی استدلالی بر متن شرایع الاسلام محقق حلی قدس سره، و نیز جلسات تفسیر قرآن کریم.

آثار علمی برجای مانده ایشان حاوی ابتکار و نو آوری است. کتاب‌های ایشان یا تقریر درس‌های اساتید او در علم فقه و دانش اصول است و یا تقریر شاگردان او از درس‌های خودش و یا تألیفات مستقل به قلم او و یا تنظیم و تدوین درس‌های او که توسط محققین «مؤسسه المنتظر لاحیاء آثار آل الصدر» در قم در حال انجام است. آثار ایشان عبارتند از:

• نظرات اسلامیه فی إعلان حقوق الانسان
• فلسفه الحج و مصالحه فی الاسلام
• أشّعه فی عقاید الاسلام
• القانون الاسلامی وجوده، صعوباته، منهجه
• موسوعه الامام المهدی (عج) مجموعه‌ای شامل: تاریخ غیبت صغری، تاریخ غیبت کبری، تاریخ مابعد الظهور، الیوم الموعود بین الفکر المادی و الدینی و عمر الامام المهدی (عج) است که در چهارده جلد انتشار یافته است.
• ماوراء الفقه در پانزده جلد
• فقه الاخلاق در دو جلد
• فقه الفضاء؛ متضمن احکام نوپیدای مربوط به فضاء
• فقه الموضوعات الحدیثه؛ رساله‌ای در مسائل نوپیدا
• منهج الصالحین در پنج جلد
• اضواء علی ثورة الحسین(ع)
• منّة المنان فی الدفاع عن القرآن، در پنج جلد
• مجموعه أشعار الحیاة
• اللمعه فی حکم صلاه الجمعه؛ تقریر درس استادش آیت‌الله سید اسماعیل صدر
• کتاب البیع؛ تقریر درسهای امام خمینی (ره) در نجف اشرف، در یازده جلد که تاکنون شش جلد آن منتشر شده است
• دو دوره تقریر درس‌های اصول شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر
• یک دوره تقریر درس اصول آیت‌الله خوئی در سیزده جلد
• کتاب الطهاره، تقریر درس فقه شهید سید محمدباقر صدر، در ده جلد که تاکنون یک جلد آن انتشار یافته است
• مبحث ولایة الفقیه
• الکلمة التامة فی الولایة العامة

ویژگی آثار

اکثر تألیفات و تقریرات سید محمد صدر در موضوع فقه و اصول است اما رویکرد او به فقه رویکردی کامل و ترکیبی است. از یک سو فقه او فقهی سنّتی و بر مدار سنّت حوزه‌ها و سلف صالح است و از سوی دیگر به عصر خود و به نیازها و پرسش‌های پیدا و پنهان انسان معاصر توجه دارد. او هم به فهم و فراگیری دقیق درس‌های اساتید خود همت می‌گمارد و مجلدات پر تعدادی از سه تن از اساتید خود به یادگار گذاشته و هم قدم در عرصه‌هایی گذاشته که کمتر سابقه داشته است و این خود نشانه قدرت خلاقیت و نوآوری و وسعت دانش او است.

موسوعه امام مهدی (عج): شهید سید محمد صدر، خود در یکی از جلسات درس در مورد این مجموعه ۱۴ جلدی می‌گوید: این مجموعه برای هر سؤالی که درباره مساله مهدویت به ذهن خطور می‌کند؛ گشوده است تا سؤال مورد نظر را بر آن بیفزایم. این مجموعه از آثار که مشتمل است بر آرا و نظرات پیرامون سؤالات متنوع حول مساله مهدویت و نیز نقد و بحث برخی از آرا، مجموعه‌ای است که سید محمد صدر در سن ۲۹ سالگی این مجموعه را تألیف کرده است. سید محمدباقر صدر پیرامون موسوعه امام مهدی (عج) سید محمد صدر در ضمن مقدمه مفصل خود بر کتاب می‌گوید: «در تاریخ تألیفات شیعی پیرامون امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) این کتاب نظیری ندارد.» موسوعه‌ای که در بیش از ۲۷۰۰ صفحه است. منة المنان: یک دوره تفسیر ۵ جلدی از جزء سی قرآن کریم است. این تفسیر از سوره ناس آغاز شده است. او در مقدمه خود، عامل این روش را چنین بیان می‌کند: «این شیوه نتیجه دو عامل است؛ عامل شخصی و عامل عقلی؛ عامل شخصی همانا نوآوری در روش تفسیر و ترک تقلید در امور مشهوره‌ای است که ممکن است در آنها تقلید را ترک کرد. عامل عقلی این که همه تفاسیر از اول قرآن آغاز می‌شوند و لذا اکثر مطالب و افکار تفسیری مفسران تا حدود نصف قرآن ذکر می‌شود و نیمه دوم آثار تفسیری خواننده را به بحث‌های گذشته ارجاع می‌دهند و به همین خاطر بحث‌های تفسیری نیمه دوم قرآن کوتاه و ناتمام می‌ماند و موجب این می‌شود که عده‌ای از مردم خیال کنند این قسمت قرآن به لحاظ معنی و مضمون اهمیت کمتری دارد.» صدر در مقدمه پنجاه صفحه‌ای خود توضیحات بیشتری درباره این تفسیر می‌دهد و تصریح می‌کند که این کتاب برای اهل فکر و فرهنگ، دانشگاهیان و آشنایان به علوم حوزوی نوشته شده و کسانی که در این سطح علمی و فکری نباشند قادر به استفاده از این تفسیر نیستند. ویژگی دیگر این تفسیر پاسخ گویی به انتقادات و اشکالات مخالفین قرآن است که از نام کتاب پیداست و ویژگی قبلی که بیان شد برای آن است که افراد با یک آمادگی لازم علمی و با توان قابل توجه فکری به سراغ این تفسیر بروند تا انتقادات و اشکالات را با پاسخ‌های داده شده دریابند و فهم کنند. آیت‌الله سید محمد صدر در پاسخ گویی به انتقادات مخالفین معارف قرآنی شیوه «اُطروحات» یا پاسخ‌های احتمالی یا نقضی را برگزیده است. به این معنا که او در اکثر موارد و در پاسخ اشکالات و انتقادات ضدقرآنی نظر قطعی یا دیدگاه شخصی را بیان نکرده، بلکه جواب‌ها و دیدگاه‌های متعددی را بیان می‌کند و انتخاب را برعهده خواننده خردمند می‌گذارد که مطابق مقاصد قرآنی یک جواب را قبول کند. ماوراء الفقه: آیت‌الله سبحانی درباره این موسوعه می‌نویسد: «فقیه در نگارش یک دوره فقه از علومی مانند هیئت و نجوم، جغرافیا و شیمی، ریاضیات، طب، اقتصاد، لغت، تاریخ و حتی جامعه شناسی بی‌نیاز نیست. از طرفی آگاهی از چنین علوم مختلفی که ذوق‌ها و فهم‌های گوناگونی را می‌طلبد، برای یک فقیه میسر و آسان نیست. فقیه شهید ما بر اثر استعداد سرشار و رنج‌های توان فرسا توانسته است در این مجموعه آن چه که فقیه در امور ماوراءالفقه به آن نیاز دارد، به صورت فشرده و روشن در پانزده جلد فراهم آورد تا یک فقیه به همراه این کتاب از بسیاری از مراجعات وقت‌کش بی‌نیاز گردد و تا فردی این کتاب را مطالعه نکند، از ارزش والای آن آگاه نمی‌شود.» مطالب این اثر شامل: «التلقیح الصناعی»، «تبدیل الجنس»، «المخدرات» و «الریاضیات والفقه» و نیز درباره قواعد فقهی مانند «سوق‌المسلمین» و «ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده» می‌باشد.

آیت‌الله شهید سید محمد صدر در تألیفات فقهی خود هم آثاری در فقه استدلالی دارد و هم کتاب‌هایی در زمینه فقه فتوایی. هم تعلیقه‌هایی بر کتب فقهاء گذشته دارد و هم به فلسفه احکام و شرع و تبیین آنها اهتمام ورزیده و مهم‌تر اینکه دغدغه پاسخ به پرسش‌ها و نیازهای نوپدید و مستحدثه را داشته است. چنانکه او با تألیف دو جلد کتاب با عنوان «فقه الاخلاق» به پیوند فقه و اخلاق پرداخته و نشان داده است که زندگی براساس فقه و شریعت جدای از اخلاق و معیارهای اخلاقی نیست و بر مسلمان متشرّع لازم است هم باید و نباید فقهی را رعایت کند و هم پایبند زشت و زیبای اخلاقی باشد.

ویژ گی های اخلاقی

سید محمد صدر، هرگز اجازه نمی داد کسی دست ایشان را ببوسد و یا موقع ورود ایشان به احترامشان صلوات بفرستد. اگر مؤذنی را که در قرائت اذان اشتباه می کرد از اذان گفتن منع نکرد و گفت: «نمی خواهم او را منع کنم، چه بسا میان او و خداوند ارتباط و اتصالی باشد که با این کار آن ارتباط از بین برود».

ایشان در پاسخگویی به سؤالات احتیاط می کرد تا مبادا سخنی به دور از تقوی از ایشان صادر گردد. نقل شده است روزی پدرش، نزد سید محمدباقر صدر به دلیل کثرت عبادت و شب زنده داری تا آنجا که سلامتی او را در خطر انداخته بود از وی شکایت برد سید محمد صدر، از ایشان خواستند تا در عبادت و شب زنده داری جانب اعتدال را نگهدارد.

ابهام زدایی

عمرو بن سعید بن عاص، معروف به اشدق

با عمر بن سعید صحابی اشتباه نشود.

عمرو بن سعید بن عاص بن أمیة بن عبد شمس بن عبد مناف قرشی اموی از صحابه پیامبر. او از مهاجران به حبشه و مدینه بوده است. همراه برادرش خالد بن سعید به حبشه مهاجرت کرده است. و هجرت دوم او به حبشه به همراه همسرش فاطمه بنت صفوان کنانی بوده است. و پس از برادرش خالد اسلام آورده است. و در جنگ اجنادین به همراه برارش ابان بن سعید در جمادی الاول سال ۱۳ق کشته شد. ابن اسحاق گفته است او در یرموک کشته شده است. و گفته شده است در روز مرج الصفر جمادی الاول سال ۱۳ق کشته شده است. او سال ۷ق در خیبر خدمت پیامبر رسید. در طائف، تبوک، حنین و فتح پیامبر را همراهی می‌کرد. بلاذری، ج۵، ص۴۳۱

نسب و لقب

عمرو بن سعید بن عاص بن أمیة بن عبد شمس اموی معروف به اشدق از تابعین است. پدرش سعید بن عاص از صحابه بوده است که سن او درگذشت پیامبر(ص) ۸ سال گزارش شده است. برخی او را در شمار صحابه ذکر کرده‌اند که ابن حجر عسقلانی با استناد به کمی سن پدرش هنگام رحلت پیامبر آن را رد کرده است.

عمرو بن سعید بن عاص از امویان بود

عمرو اشدق،(۳- ۷۰ق/ ۶۲۴- ۶۹۰م) والی مکه و مدینه از سوی معاویه و یزید او را خطبا و بلیغان دانسته‌اند. عمرو، مروان بن حکم را در رسیدن به خلافت کمک کرد مروان ولایتعهدی را پس از پسرش عبدالملک، به او داد. اما زمانی که عبدالملک حکومت را در دست گرفت در صدد برکناری او از ولایتعهدی آمد و همین موجب نفرت عمرو شد. زمانی که عبدالملک به رحبه برای جنگ زفر بن حرث کلابی رفت. عمرو بر دمشق چیره شد و مردم با او بیعت کردند. عمرو به سوی دمشق بازگشت و با امان دادن به عمرو وارد شهر شد و سپس با نقشه‌ای عمرو را به قصر خود فراخواند و او را کشت. لقب اشدق را به جهت فصاحتش دریافت کرده بود. قتل او در سال ۶۹ یا ۷۰ گزارش شده است.

سعد و امیه فرزندان او بودند. و او را ابوامیه می‌خواندند. وی از عمر، علی، عثمان و عایشه روایت کرده است و فرزندانش امیه، سعید و موسی و... از او روایت کرده‌اند. پس از واقعه حره به جنگ با عبدالله بن زبیر به مکه حمله کرد. وی مروان حکم را در رسیدن به حکومت همراهی کرد.

دوران معاویه

در جنگ جمل در سپاه ناکثین بود. و به اسارت یاران امام علی(ع) در آمد. در زمان معاویه، در مطرح کردن یزید جدیت داشت و به هنگام بیعت ستانی معاویه برای ولایت عهدی یزید، خطابه‌ای در وصف یزید ایراد کرد. برخی مورخان معتقدند که به هنگام مرگ معاویه، عمرو بن سعید بن عاص، والی مکه بوده است. یزید در رمضان سال ۶۰ق پس از اطلاع از خروج امام حسین(ع) از مدینه، با عزل ولید بن عتبه از فرمان روایی مدینه، این شهر را نیز به اشدق سپرد.

واقعه کربلا

هنگامی که امام به سمت مکه حرکت کرد. یزید او را در رمضان حکام مدینه و امیر حاج قرار داد. و ولید بن عقبه را عزل کرد. او به سمت مکه رفت و روز ترویه به مکه رسید. به او خبر رسید که امام سوی کوفه رفته است. سپس به مدینه بازگشت. و لشکری را به جنگ با عبدالله بن زبیر فرستاد. هنگامی که حسین بن علی(ع) مدینه را ترک کرد و به مکه آمد، عمرو بن سعید سبب آمدن حضرت را جویا شد که امام در پاسخ، «پناه بردن به خدا و بیت الله» را علت سفر به مکه بیان کرد. او از سوی یزید مأموریت یافت تا به همراه عده‌ای در مکه به صورت مخفی امام را بربایند و در صوت ناکامی، به ترور آن حضرت بپردازند. عمرو بن سعید، افرادی را به سرکردگی برادرش یحیی بن سعید برای بازگرداندن امام گسیل داشت که امام در برابر این خواست ایستاد و از مکه خارج شد. عمرو بن سعید به درخواست عبدالله بن جعفر نامه‌ای برای امام مرقوم داشت و ضمن دادن امان به امام، از ایشان خواست تا از «اختلاف و تفرقه افکنی» حذر کند. امام حسین پاسخ نامه او را داد و به مسیر خود ادامه داد.

ابوالفرج اصفهانی مدعی است که به دستور عمرو بن سعید و در واکنش به خروج امام حسین علیه‌السلام از مدینه، خانه‌های بنی هاشم در این شهر تخریب شد.

پس از یزید

پس از مرگ معاویه بن یزید، مروان را در رسیدن به خلافت یاری کرد و مروان وی را به ولایت عهدی، پس از عبدالملک پسرش تعیین کرد. ولی هنگامی که عبدالملک به فرمان روایی رسید، بر آن شد اشدق را از ولایتعهدی خلع کند و اشدق سرپیچی کرد. هنگامی که عبدالملک برای نبرد به رحبه رفت، عمرو بن سعید اشدق دمشق را به تصرف درآورد. مردم آن شهر خلافت وی را پذیرفتند. با او بیعت کردند. عبدالملک شهر را محاصره کرد و با او به جنگ پرداخت و وارد شهر شد و دستور داد تا اشدق را به قتل برسانند.در سال ۶۹ ه‍.ق کشته شد.

عبدالله بن زبیر چون از کشته شدن اشدق آگاه شد، این آیه را خواند:

(و کذلک نولی بعض الظالمین بعضا بما کانوا یکسبون)

در دوران معاویه حاکم مدینه بود.

کتابشناسی

• ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دارصادر، بیروت، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
• ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، دارالأضواء، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
• ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
• ابن نما حلی، مثیرالأحزان، انتشارات مدرسه امام مهدی (عج)، قم، ۱۴۰۶ق.
• ابن شهرآشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب(ع)، مؤسسه انتشارات علامه، قم، ۱۳۷۹ ق.
• ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری(طبقه خامسه ج۱)، تحقیق: محمد بن صامل السلمی، مکتبة الصدیق، الطائف، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
• ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۰/ق۱۹۹۰م.
• ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، بن خلدون، تحقیق: خلیل شحادة، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
• ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
• ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، دارالجیل، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
• ابن مسکویه رازی، تجارب‌الأمم، تحقیق: ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، ۱۳۷۹ش.
• اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین، مقاتل‌الطالبیین،، تحقیق: سید احمد صقر، دارالمعرفة، بیروت، بی‌تا.
• بلاذری، احمد بن یحیی، انساب‌الأشراف(ج۳)، تحقیق: محمدباقر محمودی، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۹۷۷ق/۱۳۹۷م.
• بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف(ج۲)، تحقیق: محمدباقر محمودی، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۹۷۴م/۱۳۹۴ق.
• بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف(ج۵)، تحقیق: احسان عباس، جمعیة المستشرقین الألمانیة، بیروت، ۱۹۷۹م/۱۴۰۰ق.
• بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب‌الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، دارالفکر، بیروت، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
• دینوری، احمد بن داوود، الأخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، منشورات الرضی، قم، ۱۳۶۸ش.
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، دارالعلم للملایین، بیروت، ۱۹۸۹م.
• سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، حیدر آباد، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲م.
• سید بن طاووس، علی بن موسی، اقبال‌الأعمال، دارالکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۶۷ ق.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمدأبوالفضل ابراهیم، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
• مجلسی، بحارالأنوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ق.
• مسعودی، علی بن حسین، مروج‌الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، قم،‌دار الهجرة، چ دوم، ۱۴۰۹.
• مفید، الإرشاد، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ ق.