محمدرضا پهلوی

شاه ایران

محمدرضا شاه
اطلاعات شخصی
نام	محمدرضا پهلوی
لقب	محمدرضا شاه، پهلوی دوم
تولد	۴ آبان ۱۲۹۸ش، تهران
مرگ	۵ مرداد ۱۳۵۹ش، مصر
پدر	رضاشاه پهلوی
فرزندان	شهناز، رضا، فرحناز، علیرضا، لیلا
همسر/همسران	فوزیه، ثریا اسفندیاری، فرح دیبا
دین	اسلام (درباره میزان پایبندی و باورهای او دیدگاه‌های متفاوتی گزارش شده است)
محل دفن	مسجد رفاعی، قاهره
حکومت
سمت	شاه ایران
سلسله	پهلوی
گستره حکمرانی	ایران
آغاز حکومت	۲۵ شهریور ۱۳۲۰ش
پایان حکومت	۲۶ دی ۱۳۵۷ش
اقدامات مهم	ملی‌شدن صنعت نفت در دوره سلطنت او؛ افزایش اختیارات سلطنت پس از اصلاح اصل ۴۸ قانون اساسی؛ برگزاری رفراندوم انقلاب سفید؛ تغییر مبدأ تقویم رسمی کشور به شاهنشاهی؛ برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی و مراسم تاج‌گذاری؛ به‌رسمیت شناختن اسرائیل؛ واگذاری بحرین؛ تصویب قانون کاپیتولاسیون؛ محدودیت حجاب؛ برخورد با مخالفان و روحانیان از طریق ساواک، بازداشت، شکنجه و تبعید
پیش از	رضاشاه پهلوی

محمدرضا پهلوی (۱۲۹۸ش – ۱۳۵۹ش)، معروف به محمدرضا شاه یا پهلوی دوم، دومین پادشاه از سلسله پهلوی که از ۱۳۲۰ش تا ۱۳۵۷ش بر ایران حکومت کرد. وی آخرین شاه ایران پیش از وقوع انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش است. او پس از کناره‌گیری رضاشاه به سلطنت رسید و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش با حمایت آمریکا و انگلیس، قدرت خود را تثبیت کرد. حکومت وی با تمرکز قدرت در نهاد سلطنت، گسترش اختیارات شاه، وابستگی به قدرت‌های غربی، تشکیل و تقویت ساواک و سرکوب مخالفان سیاسی و مذهبی شناخته می‌شود. پژوهشگران، حکومت فردی، فساد، وابستگی به بیگانگان و افزایش نارضایتی‌های سیاسی و مذهبی را از مهم‌ترین عوامل سقوط حکومت پهلوی دانسته‌اند که سرانجام به پیروزی انقلاب اسلامی، خروج محمدرضا شاه از ایران در ۲۶ دی ۱۳۵۷ش و پایان حکومت پهلوی انجامید.

به گفته پژوهشگران، بخشی از سیاست‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حکومت محمدرضا پهلوی در جهت تضعیف جایگاه دین و مرجعیت شیعه ارزیابی شده است. هرچند او در عرصه عمومی برخی اقدامات و ظواهر مذهبی را دنبال می‌کرد، بسیاری از سیاست‌های حکومتش با اعتراض مراجع تقلید و نیروهای مذهبی روبه‌رو شد. ترویج باستان‌گرایی، تغییر مبدأ تاریخ رسمی کشور به شاهنشاهی، برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، ادامه محدودیت‌های حجاب، برگزاری جشن هنر شیراز، ترویج فرهنگ غربی، گسترش مراکز فساد و نیز نفوذ بهائیان در مناصب حکومتی، از مهم‌ترین محورهای مورد انتقاد علما و نیروهای مذهبی بود. همچنین وابستگی به آمریکا و انگلیس، برقراری روابط با اسرائیل و واگذاری بحرین از دیگر اقدامات مناقشه‌برانگیز حکومت او به شمار می‌رفت.

به گفته تحلیلگران تاریخ معاصر، روابط حکومت محمدرضا پهلوی با مرجعیت شیعه، به‌ویژه پس از رحلت آیت‌الله بروجردی، به تقابل با امام خمینی و دیگر مراجع تقلید انجامید. مخالفت آنان با لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید، قانون کاپیتولاسیون و دیگر سیاست‌های حکومت، زمینه تشدید این رویارویی را فراهم کرد. حمله به مدرسه فیضیه، سرکوب قیام ۱۵ خرداد، دستگیری و تبعید امام خمینی و بازداشت، شکنجه و تبعید گسترده روحانیان و مخالفان مذهبی، از مهم‌ترین اقدامات حکومت پهلوی در برخورد با جریان دینی بود که در منابع از آنها به‌عنوان عوامل مؤثر در گسترش نهضت اسلامی و سقوط حکومت پهلوی یاد شده است.

معرفی و جایگاه

محمدرضا پهلوی، مشهور به محمدرضا شاه و پهلوی دوم، دومین پادشاه سلسله پهلوی و آخرین شاه ایران پیش از انقلاب اسلامی بود. به گزارش منابع، بخشی از سیاست‌ها و اقدامات او در دوران سلطنت در جهت تضعیف دینداری در ایران ارزیابی شده و حکومت وی در برخورد با اعتراض‌های مراجع تقلید، روحانیان و مخالفان سیاسی، از شیوه‌هایی مانند تبعید، حبس و شکنجه، به‌ویژه از طریق ساواک، استفاده می‌کرد.

به گفته تحلیلگران مسائل ایران، در آغاز سلطنت محمدرضا، اقداماتی مانند عفو عمومی، آزادی برخی زندانیان سیاسی و وعده بازگرداندن زمین‌های مصادره‌شده در دوره رضاشاه انجام شد. همچنین با حمایت آمریکا توانست حکومت‌های خودمختار آذربایجان و کردستان را از میان بردارد. در دوره سلطنت او، صنعت نفت ایران به رهبری محمد مصدق و سید ابوالقاسم کاشانی ملی شد.

شاه در سال ۱۳۲۷ش از یک ترور نافرجام جان سالم به در برد. برخی پژوهشگران این واقعه را به طرحی از سوی انگلستان برای به قدرت رساندن رزم‌آرا، فرمانده بازنشسته ارتش، نسبت داده‌اند. پس از این رویداد، فعالیت برخی احزاب، به‌ویژه حزب توده، ممنوع شد، سید ابوالقاسم کاشانی تبعید گردید و با تشکیل مجلس مؤسسان و اصلاح اصل ۴۸ قانون اساسی، اختیارات شاه در انحلال دو مجلس افزایش یافت و اختیار مجلس مؤسسان در خلع شاه از سلطنت حذف شد.

شاه پس از شکست کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ش کشور را ترک کرد، اما در پی موفقیت کودتای ۲۸ مرداد، بار دیگر به قدرت بازگشت. با گسترش اعتراض‌های مردمی در جریان انقلاب اسلامی، محمدرضا شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ش ایران را ترک کرد و حکومت پهلوی سقوط کرد. وی پس از خروج از ایران در چند کشور اقامت کرد، اما به گزارش منابع، موفق به دریافت مجوز اقامت دائم نشد. عبدالرحیم گواهی، از پژوهشگران، گسترش فساد، حکومت فردی، سرکوب مخالفان و اتکای حکومت به قدرت‌های خارجی را از مهم‌ترین عوامل سقوط حکومت پهلوی برشمرده است.

زندگی‌نامه

محمدرضا پهلوی، فرزند رضاشاه پهلوی، در ۴ آبان ۱۲۹۸ش در تهران متولد شد. وی در ۱۳۰۴ش، هم‌زمان با آغاز سلطنت پدرش، به ولیعهدی منصوب شد و پس از استعفای اجباری رضاشاه در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ش، با پشتیبانی محمدعلی فروغی به پادشاهی رسید.

محمدرضا پهلوی سه بار ازدواج کرد. همسر نخست او فوزیه، خواهر ملک فاروق پادشاه مصر، بود که حاصل این ازدواج دختری به نام شهناز بود. پس از آن با ثریا اسفندیاری ازدواج کرد. سومین همسر وی فرح دیبا بود که از او چهار فرزند به نام‌های رضا، فرحناز، علیرضا و لیلا داشت.

درگذشت

محمدرضا پهلوی در ۵ مرداد ۱۳۵۹ش بر اثر بیماری سرطان در مصر درگذشت و در مسجد رفاعی قاهره به خاک سپرده شد.

محمدرضا شاه پهلوی در کنار رضاشاه در حدود ۱۳۰۳ش

شاه و مذهب

محمدرضا شاه پهلوی و فرح دیبا به همراه امیرعباس هویدا (نخست وزیر) و مقامات دولتی در حرم امام رضا(ع) در مشهد - ۱۱ خرداد ۱۳۵۷ش

به گفته پژوهشگران، محمدرضا پهلوی در مقایسه با رضاشاه، در عرصه عمومی رفتارهایی مذهبی از خود نشان می‌داد و در برخی مراسم دینی و مناسبت‌های مذهبی حضور می‌یافت. از جمله اقدامات او، چاپ قرآن، سفر به اماکن زیارتی، توسعه بخش‌هایی از حرم امام رضا(ع)، رفع ممنوعیت عزاداریِ دوره پهلوی اول و پخش برنامه‌های مذهبی از رادیو گزارش شده است.

همچنین محمدرضا پهلوی مدعی بود که مورد عنایت خداوند و ائمه(ع) قرار داشته و خاطراتی در این‌باره، از جمله ادعای دیدار با امام زمان(ع) در کودکی، نقل کرده است. در مقابل، برخی از نزدیکان وی، او را فردی بی‌اعتقاد به اسلام، مخالف روحانیت و منتقد مبانی تشیع معرفی کرده‌اند. فرح پهلوی نیز مدعی است که شاه اسلام را دینی عربی می‌دانست، از تغییر مبدأ تاریخ رسمی کشور از هجری شمسی به شاهنشاهی ابراز رضایت کرده و آرزو داشت روزی از اسلام نیز رهایی یابد. غلامرضا پهلوی، برادر شاه، نیز مدعی است که محمدرضا پهلوی از رسمیت یافتن اسلام به‌عنوان دین رسمی کشور در قانون اساسی رضایت نداشت. همچنین در برخی خاطرات، به سبک زندگی شخصی او و رفتارهایی که با احکام شرعی و آموزه‌های دینی ناسازگار دانسته شده، اشاره شده است.

به گفته پژوهشگران، حکومت پهلوی با سیاست‌هایی مانند گسترش مراکز فساد، ترویج فرهنگ ابتذال و برگزاری جشن هنر شیراز، به فرهنگ دینی و ایرانی آسیب رساند. همچنین گزارش شده است که محمدرضا پهلوی جشن هنر شیراز را برای نسل جوان مفید می‌دانست.

قرآن مجید چاپ‌شده به‌دستور محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۴۴ش

رابطه شاه با بهائیت

گفته شده است که در دوره حکومت محمدرضا پهلوی، بهائیان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند و به مناصب مهم سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی دست یافتند. به ادعای برخی منابع، شاه در قدردانی از نقش حبیب‌الله عین‌الملک در به قدرت رسیدن رضاشاه، فرزند او، امیرعباس هویدا، را به نخست‌وزیری منصوب کرد. بر پایه این گزارش‌ها، هویدا سیزده سال نخست‌وزیر بود و شماری از بهائیان نیز در مناصب مهمی، از جمله وزارت، ساواک، دربار و رسانه ملی، فعالیت داشتند.

تقویت باستان‌گرایی

از اقدامات فرهنگی محمدرضا پهلوی، ترویج باستان‌گرایی دانسته شده است. در این راستا، مبدأ تقویم رسمی کشور در سال ۱۳۵۵ش از هجری شمسی به شاهنشاهی تغییر یافت، جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی در سال ۱۳۵۰ش با حضور سران ۶۹ کشور برگزار شد و مراسم تاج‌گذاری او در سال ۱۳۴۶ش با هزینه‌ای گسترده برگزار گردید. برخی پژوهشگران این اقدامات را در راستای تقویت هویت باستانی ایران و مقابله غیرمستقیم با اسلام ارزیابی کرده‌اند. این سیاست‌ها با انتقاد امام خمینی، روحانیان و شماری از متدینان روبه‌رو شد.

برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله در سال ۱۳۵۰ش

امام خمینی:
از مدرسه، حمام و آب آشامیدنی سالم خبری نیست و - به حَسَب اعتراف بعضی از مطبوعات - در بعضی از دهات، کودکان معصوم را از گرسنگی به چرا می‌برند ولی دستگاه جبار صدها میلیون تومان از سرمایه این مملکت را صرف جشن‌های ننگین می‌کند؛ جشن تولد این و آن، جشن بیست و پنجمین سال سلطنت، جشن تاجگذاری و از همه مصیبت‌ها بالاتر جشن منحوس ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی، که خدا می‌داند چه مصیبت و سیه روزی برای مردم و چه وسیله اخاذی و غارتگری برای عمال استعمار به بار آورده است.

صحیفه امام خمینی، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۳۲۵.

حجاب

در دوره محمدرضا شاه، هرچند اجرای قانون کشف حجاب رضاشاهی متوقف شد، اما سیاست‌های محدودکننده حجاب ادامه یافت. در تقویم رسمی، ۱۷ دی، سالروز اعلام کشف حجاب، با عنوان «روز آزادی و رهایی زن» گرامی داشته می‌شد. همچنین در سال ۱۳۵۵ش، استفاده از چادر برای دختران و زنان در برخی مکان‌های عمومی، از جمله مدارس، دانشگاه‌ها، ادارات و وسایل حمل‌ونقل عمومی ممنوع شد. رواج بی‌حجابی در محیط‌های اداری و اجتماعی و نیز برگزاری جشن هنر شیراز و ترویج فرهنگ برهنگی، از دیگر سیاست‌هایی بود که با اعتراض علما و بخش‌هایی از جامعه مذهبی روبه‌رو شد.

رابطه شاه با مرجعیت و روحانیت

در آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی، مرجعیت شیعه در اختیار مراجع ثلاث بود؛ اما با ورود سید حسین طباطبایی بروجردی به قم در سال ۱۳۲۳ش و درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی در سال ۱۳۲۵ش، مرجعیت عامه شیعه به وی منتقل شد.

ارتباط با آیت‌الله بروجردی

به گفته مورخان، شاه در سال‌های حیات بروجردی، به‌طور کلی رویکردی احترام‌آمیز نسبت به مرجعیت داشت و برخی درخواست‌های او را از طریق محمدتقی فلسفی اجرا می‌کرد. منابع از نفوذ قابل توجه آیت‌الله بروجردی بر محمدرضا شاه گزارش کرده‌اند و هرگاه از عملکرد حکومت ناراضی می‌شد، از پذیرش نمایندگان شاه و دولت خودداری می‌کرد. شاه در آغاز سلطنت، برای جلب حمایت وی، در سال ۱۳۲۳ش هنگام بستری بودن بروجردی در بیمارستان به دیدارش رفت که به گفته حسینعلی منتظری، این اقدام با هدف بهره‌گیری از نفوذ بروجردی در میان عشایر و مردم لر انجام شد. با وجود این، بروجردی از همراهی با حکومت خودداری کرد و با برخی سیاست‌های آن مخالفت نمود؛ موضوعی که در منابع از آن به‌عنوان یکی از عوامل تأخیر در اجرای اصلاحات ارضی تا زمان درگذشت وی یاد شده است.

ارتباط شاه با مراجع تقلید پس از رحلت آیت‌الله بروجردی

پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، مرجعیت واحدی در ایران شکل نگرفت و مراجع متعددی، از جمله امام خمینی، سید محمدهادی میلانی و سید محمدکاظم شریعتمداری مطرح شدند. هم‌زمان، شاه با ارسال پیام تسلیت به سید محسن طباطبائی حکیم، اقدامی را آغاز کرد که از سوی برخی پژوهشگران تلاشی برای انتقال مرجعیت به خارج از ایران و تضعیف حوزه علمیه قم دانسته شده است.

به گفته پژوهشگران مسائل سیاسی، هرچند در آن زمان چند تن از علمای برجسته در ایران مطرح بودند، امام خمینی با انتقال یا تجزیه مرجعیت مخالفت کرد و مرجعیت عامه را به سید احمد خوانساری پیشنهاد داد؛ اما وی این پیشنهاد را نپذیرفت. پس از آن، حدود صد تن از شاگردان امام خمینی از ایشان خواستند مرجعیت را بپذیرد و با انتشار نخستین رساله عملیه ایشان با عنوان نجاة العباد، امام خمینی به‌عنوان مرجع تقلید مطرح شد. همچنین پس از درگذشت سید محسن طباطبائی حکیم در سال ۱۳۴۹ش، با وجود ارسال پیام تسلیت شاه به خوانساری و شریعتمداری، دوازده تن از مدرسان برجسته حوزه در اطلاعیه‌ای رسمی بر مرجعیت و اعلمیت امام خمینی تأکید کردند.

عیادت شاه از بروجردی در سال ۱۳۲۳ش

شاه و امام خمینی

به گفته پژوهشگران، امام خمینی تا زمان حیات آیت‌الله بروجردی، اقدام مستقلی علیه حکومت پهلوی انجام نداد. به گزارش منابع، روابط امام خمینی با حکومت از زمان تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در سال ۱۳۴۱ش تیره شد و با تحریم رفراندوم انقلاب سفید در بهمن ۱۳۴۱ش و اعتراض به واقعه فیضیه در سال ۱۳۴۲ش، شدت گرفت. همچنین، به گفته مورخان، دستگیری امام خمینی پس از سخنرانی عاشورای ۱۳۴۲ش، در مدرسه فیضیه، به قیام ۱۵ خرداد انجامید. آنان همچنین مخالفت امام خمینی با تصویب قانون کاپیتولاسیون را از عوامل بازداشت و تبعید وی به ترکیه در سال ۱۳۴۳ش دانسته‌اند.

رابطه شاه با حوزه‌های علمیه

براساس منابع تاریخی، پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی، حکومت پهلوی برخورد با حوزه‌های علمیه و روحانیت را تشدید کرد که از مهم‌ترین نمودهای آن می‌توان به واقعه فیضیه، بازداشت، شکنجه و تبعید گسترده روحانیان مخالف اشاره کرد. از جمله روحانیان بازداشت و شکنجه‌شده در این دوره، سید علی حسینی خامنه‌ای، اکبر هاشمی رفسنجانی، علی قدوسی، عبدالرحیم ربانی شیرازی، محمد فاضل لنکرانی و محمدرضا مهدوی کنی بودند.

پژوهشگران تاریخ معاصر، تبعید را یکی از مهم‌ترین ابزارهای حکومت پهلوی برای کنترل فعالیت روحانیان مخالف دانسته‌اند. به گفته آنان، این روند پس از واقعه فیضیه، در واکنش به جشن تاج‌گذاری و نیز پس از درگذشت سید مصطفی خمینی در ۱۳۵۶ش، گسترش یافت. گزارش‌ها نیز حاکی از آن است که بیشتر روحانیان انقلابی در این دوره تبعید شدند. همچنین، ازغندی، نویسنده کتاب تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، بر این باور است که حکومت پهلوی با تشکیل «سپاه دین» در اوایل دهه ۱۳۵۰ش و از میان طلاب مشمول خدمت وظیفه، درصدد کاهش نفوذ و قطع ارتباط معنوی روحانیت با مردم بود.

رابطه شاه با کشورهای دیگر

براساس منابع تاریخی، به قدرت رسیدن محمدرضا شاه با حمایت انگلیس و بازگشت او به سلطنت پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش با کمک آمریکا و انگلیس صورت گرفت. به گفته برخی پژوهشگران، شاه در سیاست‌های کلان به قدرت‌های غربی وابسته بود و از استقلال سیاسی کافی برخوردار نبود. از جمله شواهد این وابستگی، برگزاری نشست چرچیل (نخست‌وزیر انگلستان)، روزولت (رئیس‌جمهور آمریکا) و استالین (رهبر شوروی) در تهران، بدون هماهنگی با شاه، دانسته شده است؛ هرچند این رویداد در کتاب‌های درسی دوره پهلوی به‌عنوان افتخاری برای حکومت معرفی می‌شد.

همچنین، منابع تاریخی روابط شاه با شوروی را، با وجود مواضع ضدکمونیستی وی، ناشی از ملاحظات سیاسی و امنیتی دانسته‌اند. در حوزه سیاست خارجی نیز، ایران در سال ۱۳۲۸ش اسرائیل را به‌طور موقت به رسمیت شناخت و با آن روابط سیاسی برقرار کرد؛ اما دولت محمد مصدق این روابط را قطع و کنسولگری ایران در اسرائیل را تعطیل کرد. پس از کودتای ۲۸ مرداد، روابط دو طرف از سر گرفته شد و از سال ۱۳۴۲ش اسرائیل بار دیگر به رسمیت شناخته شد؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۴۶ش سفارت اسرائیل در تهران فعالیت خود را آغاز کرد. به گفته توران منصوری، این روابط به‌دلیل نگرانی حکومت از واکنش افکار عمومی، روحانیان و کشورهای عربی، عمدتاً به‌صورت محرمانه دنبال می‌شد.

نقد مخالفان شاه بر برخی اقدامات حکومت پهلوی

در دوران حکومت پهلوی دوم اقداماتی صورت گرفت که با مخالفت مذهبی‎‌ها مواجه شد. به برخی از این اقدامات اشاره می‎‌گردد:

• تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی: در ۱۶ مهر ۱۳۴۱ش، دولت لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تصویب کرد که براساس آن، قید اسلام و شرط مرد بودن از شرایط انتخاب‌شوندگان حذف و سوگند به یکی از کتاب‌های آسمانی جایگزین سوگند به قرآن شد. این مصوبه با مخالفت شدید امام خمینی و دیگر مراجع همچون سید محمدرضا گلپایگانی و سید کاظم شریعتمداری روبه‌رو شد و سرانجام دولت در ۷ آذر ۱۳۴۱ش آن را لغو کرد.

• انقلاب سفید: محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۴۲ش، «انقلاب سفید» را با شش اصل، از جمله اصلاحات ارضی، ملی‌شدن جنگل‌ها، سهیم‌کردن کارگران در سود کارخانه‌ها، اعطای حق رأی به زنان و تشکیل سپاه دانش، به همه‌پرسی گذاشت. امام خمینی در ۲ بهمن ۱۳۴۱ش این رفراندوم را مخالف احکام اسلامی و فاقد اعتبار دانست و خواستار تحریم آن شد؛ شماری از مراجع تقلید نیز با صدور اعلامیه‌هایی از این موضع حمایت کردند. همه‌پرسی در ۶ بهمن برگزار شد و حکومت از تصویب آن با بیش از ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار رأی موافق در برابر ۴ هزار و ۱۵۰ رأی مخالف خبر داد.

• کایپتولاسیون: در تیرماه ۱۳۴۳ش، محمدرضا شاه در سفر به آمریکا با اعطای مصونیت قضایی به نظامیان آمریکایی در ایران (کاپیتولاسیون) موافقت کرد و این قانون در ۲۱ مهر همان سال به تصویب مجلس شورای ملی رسید. امام خمینی در سخنرانی ۴ آبان ۱۳۴۳ش، کاپیتولاسیون را «سند بردگی» و نشانه سلطه آمریکا بر ایران دانست و سکوت در برابر این قانون را گناهی کبیره دانست و به شدت با آن مخالفت کرد.

• واگذاری بحرین: در ۱۳۵۰ش، محمدرضا شاه پهلوی تحت فشار دولت بریتانیا، حاکمیت ایران بر بحرین را واگذار کرد. پس از اعلام استقلال بحرین، او نخستین مقام رسمی بود که استقلال این کشور را تبریک گفت. این اتفاق نیز مورد انتقاد شدید روحانیون و مردم مذهبی، به‌ویژه امام خمینی قرار گرفت.

تبلیغ برای انقلاب سفید با نقش بر فلز

تبریک جدایی بحرین از ایران توسط محمدرضا شاه در ۱۳۵۰ش

امام خمینی:
شاه سابق که در آن کتاب نوشته است «مأموریت برای وطنم»، من این را صحیح می‌دانم. مأموریت برای وطن داشت، برای اینکه وطن را به‌کلی نابود کند، اسلام را نابود کند .... اینها همه جزء مأموریت او بود و مأموریتش را هم انجام داد.

صحیفه امام خمینی، ۱۳۸۹ش، ج۶، ص۲۲۵.