بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ١ اللَّهُ الصَّمَدُ ٢ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ٣ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ ٤﴾
سوره اخلاص
 | |
| شماره سوره | ۱۱۲ |
|---|---|
| جزء | ۳۰ |
| نزول | |
| ترتیب نزول | ۲۲ |
| مکی/مدنی | مکی |
| اطلاعات آماری | |
| تعداد آیات | ۴ |
| تعداد کلمات | ۱۵ |
| تعداد حروف | ۴۷ |
 مسد اخلاص فلق  | |
سوره اخلاص یا توحید صد و دوازدهمین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء سی‌ام جای دارد. این سوره را به این دلیل توحید یا اخلاص نامیده‌اند که دربارهٔ یگانگی خدا سخن می‌گوید و انسان را از شرک، رها می‌کند.
محتوای سوره اخلاص، اشاره به یگانگی خدا، بی‌نیازی او از غیرخودش و نیازمندی مخلوقات به اوست. برای سوره اخلاص فضایل زیادی نقل شده است، از جمله اینکه سوره اخلاص در حکم یک‌سوم قرآن است و سه بار خواندن آن معادل ختم قرآن است. در روایات بر خواندن این سوره در نمازهای روزانه تأکید شده است. در روایتی، پیامبر(ص)، امام علی(ع) را به سوره اخلاص تشبیه می‌کند و می‌گوید همان‌طور که سه بار خواندن سوره اخلاص، مانند خواندن تمام قرآن است، دوست‌داشتن امام علی(ع) با زبان، قلب و دست (در عمل) دوست‌داشتن تمام اسلام است. این سوره یکی از سور چهارقُل است.
معرفی
نامگذاری
دربارهٔ دلیل نامگذاری این سوره گفته شده از آنجا که خدا را به یگانگی وصف می‌کند، توحید نام گرفته[۱] و به این دلیل که توجه به محتوای آن، انسان را از شرک خالص می‌کند و به دنبال آن انسان از آتش دوزخ خلاصی می‌یابد، آن را اخلاص نامیده‌اند.[۲] صمد، نجات، معرفت، اساس، تجرید، تفرید، برائت و مُقَشْقِشَه از دیگر نام‌های آن است.[۳]
محل و ترتیب نزول
شیخ طبرسی سوره اخلاص را از سوره‌های مکی می‌داند و می‌نویسد همچنین گفته شده مدنی است.[۴] سیوطی از علمای اهل‌سنت نیز بر این باور است که سوره اخلاص دو بار نازل شده است: یک بار در مکه و یک بار در مدینه؛[۵] اما علامه طباطبایی بنابر وقایعی که دربارهٔ سبب نزول سوره اخلاص ذکر شده، مکی بودن آن را صحیح‌تر می‌داند.[۶] سوره اخلاص در ترتیب نزول بیست و دومین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، صد و دوازدهمین سوره است[۷] و در جزء سی‌ام قرآن جای دارد.
تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها
سوره اخلاص ۴ آیه، ۱۵ کلمه و ۴۷ حرف دارد. این سوره جزو سوره‌های مُفصِّلات (دارای آیات کوتاه) است. سوره اخلاص و سوره‌های کافرون، ناس و فلق را که همه با «قُل» شروع می‌شوند، چهارقُل گویند.[۸] سوره اخلاص را جزو سوره‌های جمعی النزول دانسته‌اند، یعنی سوره‌هایی که تمام آیاتشان یک‌باره نازل شده است.[۹]
محتوا
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌نویسد: سوره اخلاص، ستایش خداوند است به احدیت. یعنی اینکه همه موجودات در تمامی حاجت‌هایشان نیازمند اویند و احدی نه در ذات، نه در صفات و نه در افعال شریک او نیست. به گفته او این توحید، مختص به خود قرآن است و تمامی مَعارف (اصولی، فرعی و اخلاقی) اسلام بر این اساس پی‌ریزی شده است.[۱۰] از امام کاظم(ع) در تفسیر این سوره آمده است که خدا نزاده تا وارثی داشته باشد و زاده نشده که با کسی شریک باشد.[۱۱]
شأن نزول
دربارهٔ شان نزول سوره اخلاص از امام صادق (ع) نقل شده است گروهی از یهودیان از پیامبر(ص) تقاضا کردند خدا را برای آنان توصیف کند. پیامبر(ص) سه روز سکوت کرد و پاسخی نداد، تا اینکه سوره اخلاص نازل شد و سپس پاسخ آنان را داد.[۱۳] گفته شده این پرسش، درخواستِ جمعی از مشرکان مکه[۱۴] یا درخواست اهل کتاب مدینه[۱۵] و یا افرادی دیگر بوده است.[۱۶]
تشبیه امام علی به سوره اخلاص
در روایتی از پیامبر(ص)، امام علی(ع) به سوره اخلاص تشبیه شده است. در این روایت آمده است مَثَل علی ابن ابی‌طالب در بین مردم، مَثَل «قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ» در قرآن است. همچنان که هر کس سه مرتبه سوره اخلاص را بخواند، گویا تمام قرآن را خوانده است و هر کس علی را با زبان دوست بدارد یک‌سوم اسلام را دوست داشته و هر کس او را با زبان و دل دوست بدارد دوسوم اسلام را دوست داشته و هر کس او را با زبان و دل و دست (در عمل) دوست بدارد تمام اسلام را دوست داشته است.[۱۷] قُندوزی عالم اهل‌سنت این روایت را در ینابیع المَوَدة نقل کرده است.[۱۸] در دیگر منابع اهل‌سنت نیز روایاتی با همین مضمون وجود دارد که منزلت امام علی(ع) را همچون منزلت سوره اخلاص معرفی می‌کنند.[۱۹] ابن‌سینا با بهره‌گیری از این روایت، این رباعی مشهور را سروده است:
یا علی ذاتت ثبوت قل هو الله أحد
نام تو نقش نگین از امرالله الصمد
لم یلد از مادر گیتی و لم یولد چو تو
لم یکن بعد از نبی مِثلَت له کفوا أحد[۲۰]
فضیلت و خواص
از پیامبر(ص) و امام باقر(ع) نقل شده است سوره توحید برابر با یک‌سوم قرآن است.[۲۱] از امام رضا(ع) نیز روایت است هر کس سوره توحید را بخواند و به آن ایمان داشته باشد وحدانیت خدا را شناخته است.[۲۲] پیامبر(ص) این سوره را نور قرآن دانسته[۲۳] و از امام علی(ع) نیز روایت شده هر کس سوره توحید و سوره قدر را در روز یا شبش صدبار قرائت نماید، خدا پس از مرگش نوری در قبر او قرار می‌دهد و نوری در پیش و پس او قرار گرفته و او را تا بهشت همراهی می‌کند.[۲۴]
در منابع روایی برای قرائت این سوره خواصی چون، آرام گرفتن درد چشم،[۲۵] نگهبانی از فرد هنگام سفر[۲۶] حراست ۵۰ فرشته از قاری این سوره هنگام خواب،[۲۷] رفع فقر و تنگدستی،[۲۸] بخشش گناهان[۲۹] و استجابت دعا[۳۰] ذکر شده است.
علامه مجلسی روایاتی را نقل کرده است که براساس آنها اسم اعظم خدا در این سوره قرار دارد.[۳۱]
استحباب خواندن سوره توحید در نمازها
قرائت سوره اخلاص در نمازهای واجب بسیار مورد سفارش قرار گرفته است؛ به‌صورتی که از امام صادق(ع) نقل است هر که روزی بر او بگذرد و در نمازهای پنج‌گانه‌اش سوره توحید را نخواند، به او گفته می‌شود تو از نمازگزاران نیستی.[۳۲] همچنین گفته شده است مکروه است در دو رکعت نماز، یک سوره خوانده شود مگر سوره توحید.[۳۳] در مورد سوره اخلاص و سوره کافرون، نمازگزار باید با شروع به قرائت این دو سوره، آنها را به پایان برساند برخلاف دیگر سوره‌های قرآن که نمازگزار می‌تواند پیش از رسیدن به نصف، از آن دست بکشد و به قرائت سوره دیگر بپردازد.[۳۴]
قرائت سوره اخلاص در بسیاری از نمازهای مستحب مانند نماز امام علی(ع)، نماز حضرت فاطمه(س)[۳۵] نماز شب،[۳۶] نوافل صبح، ظهر و مغرب نیز توصیه شده است. همچنین گفته شده هنگام زیارت اهل قبور[۳۷] و وقوف در عرفات، قرائت آن مستحب است.[۳۸] توصیه شده هنگام عبور از قبرستان یازده مرتبه سوره اخلاص خوانده شود و ثواب آن به مردگان هدیه شود.[۳۹]
سوره اخلاص در شعر و ادب فارسی
سوره اخلاص و مضامین آن در ادبیات فارسی بازتاب‌هایی داشته که ابیات زیر نمونه‌هایی از آن است:
غرقهٔ نوری که او لم یولدست
لم یلد لم یولد آن ایزدست
لم یلد لم یولد او را لایق است
والد و مولود را او خالق است[۴۰]
حمد بی‌حد کردگار احد
صمد لم یلد و لم یولد[۴۱]
وتر و قدوس و واحد است و صمد
وصف او لم یلد ولم یولد[۴۲]
متن و ترجمه
﴿بگو اوست خدای یگانه ١ خدای صمد [ثابت متعالی ٢ [کسی را] نزاده و زاده نشده است ٣ و هیچ کس او را همتا نیست ٤﴾
| سوره پیشین: سوره مسد |
سوره اخلاص سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی |
سوره پسین: سوره فلق |
|
۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس | ||
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۲۰، ص۳۸۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۷۹.
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۷۰و۱۲۷۱.
- ↑ طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، جلد۱۰، ص۴۷۹.
- ↑ سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۸۷.
- ↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.
- ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۷۰و۱۲۷۱.
- ↑ سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۴۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۸۷-۳۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۷۶.
- ↑ خامه‌گر، ساختار سوره‌های قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۲۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۴۲۸.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۲۰، ص۴۶۵.
- ↑ سیوطی، الإتقان فی علوم القرآن، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج ۶، ص۴۱۱–۴۱۰.
- ↑ علامه حلی، کشف الیقین، ۱۴۱۱ق، ص۲۹۸.
- ↑ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ ابن‌شاهین بغدادی، جزء من حدیث ابن شاهین، ۱۴۱۸ق، ص۳۴۰–۳۴۱؛ ابن‌مغازلی، مناقب أمیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، ۱۴۲۴ق، ص۱۰۸.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، کشکول، ۱۳۹۰ش، ص۲۴۰
- ↑ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۶۷۸تا۶۸۰؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۲۱۷.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا(ع)، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۲۲.
- ↑ قطب راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۸۴.
- ↑ قطب راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۲۱۹.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۷۹۸.
- ↑ قطب راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۲۹۵.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۷ش، ص۲۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ص۶۲۶.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۲۶۱.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۲۲۳.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۵۵.
- ↑ حکیم، مستمسک العروه، ۱۳۹۱ق، ج۶، ص۲۸۵.
- ↑ کلینی، اصول کافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۱۷.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۹۰ش، ذیل «نمازامیرالمؤمنین(ع)».
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۴۱۴.
- ↑ کاشف‌الغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۳۰۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۵۲.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۷۰۲.
- ↑ پایگاه اینترنتی گنجور
- ↑ پایگاه اینترنتی گنجور
- ↑ پایگاه اینترنتی گنجینه اشعار فارسی
منابع
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الکشکول، تحقیق سید جعفر حسینی اشکوری، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجعفر یاحقی، محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القران، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
- ابن‌شاهین، عمر بن أحمد، جزء من حدیث أبی حفص عمر بن أحمد ابن شاهین عن شیوخه، تحقیق: هشام بن محمد، ریاض، أضواء السلف، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- ابن‌مغازلی، علی بن محمد، فضائل الامام علی بن ابی‌طالب، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۲۴ق.
- بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، به تصحیح هاشم رسولی، قم، نشر اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
- سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الاتقان فی علوم القرآن، تصحیح: محمد ابوالفضل ابراهیم، تهران، نشر امیرکبیر، ۱۳۷۶ش.
- سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چ: دوم، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۳۹۱ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، الميزان فی تفسیر القرآن،بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۴م.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۳۷۷ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه بیستونی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۰ش.
- طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین، به تحقیق حسین درگاهی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- قطب راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات، به تحقیق مدرسه امام مهدی، قم، نشر مدرسه امام مهدی، ۱۴۰۷ق.
- قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة لذوی القربی، به تحقیق علی حسینی، قم، دار الاسوه، ۱۴۱۶ق.
- کاشف‌الغطاء، جعفر، کشف‌الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۲۲ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
پیوند به بیرون