آخوند
آخوند، واژهای به معنای دانشمند، پیشوای دینی و معلم، به بسیاری از لهجههای ترکی راه یافته؛[۱] در اویغوری نو، «آخنیم» عنوانی برای خطاب مؤدبانه[۲] و در میان مسلمانان چین «آهونگ» به معنای امام مسجد به کار میرود.[۳] نخستین کاربرد این واژه در ایران به عنوان عنوانی احترامآمیز برای روحانیون دانشمند به دوره تیموریان بازمیگردد[۴] و در سراسر دوره صفویه حرمت آن حفظ شد و بر بزرگان فلسفه همچون ملاصدرا(درگذشت ۱۰۵۰ق) و ملا نصرالله همدانی(درگذشت ۱۰۴۲ق) اطلاق گردید.[۵]
در عصر قاجار کاربرد آن گسترش یافت و شامل مدرسان مکتبخانهها نیز شد، اما همچنان بر دانشمندانی برجسته مانند آخوند خراسانی(درگذشت ۱۳۲۹ق) اطلاق میشد؛ ولی ظاهرا برای ساداتِ علما به کار نمیرفته است. در دوره پهلوی، کاربرد واژه بسیار فراگیر شد تا اینکه امروزه، پس از عصر پهلوی این واژه به طور عام برای روحانیون به کار میرود.[۶]
درباره ریشه واژه «آخوند» نظریات مختلفی وجود دارد. پاوْل هُرن آن را «آ+خواند»[۷]، رَدْلُف «خوند» را مخفف «خداوند»،[۸] محمد قزوینی و دهخدا آن را مخفف «آقا»[۹] یا «آغا» و «خداوندگار»،[۱۰] و زکی ولیدی طوغان آن را تحریفی از «آرخون» یونانی (عنوان روحانیون مسیحی) دانسته است.[۱۱] به گفته عبدالرضا کفایی خراسانی، لفظ آخوند در فقه و اصول به محمدکاظم خراسانی، در فلسفه به ملاصدرا و در عرفان به ملا حسینقلی همدانی اطلاق میشود.[۱۲] تهرانی در الذریعه افرادی را بنام آخوند معرفی کرده است که برخی از آنها به این شح هستند:
- آخوند ملا حیدر بن آخوند ملا احمد اصفهانی. نویسنده کتاب کشف الاسرار. [۱۳]
- آخوند نور رازی کاشانی (درگذشت:۱۰۲۴ق.) [۱۴]
- آخوند مولى قربان علی زنجانی (درگذشت: ۱۳۲۸ق.) [۱۵]
- آخوند مولى علی قارپوزآبادی قزوینی زنجانی(درگذشت:۱۲۹۰ق.) نویسنده کتاب«السؤال و الجواب»[۱۶]
پانویس
- ↑ افندی، لغت جغتای و ترکی عثمانی، ۱۲۹۸ق، ص۶؛ Redhouse, Turkish and English Lexicon, p.47.
- ↑ مولوی، «آخوند»، ص۱۵۰.
- ↑ .d’Ollone, Recherches sur les musulmans chinois, p.439
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۳۵۲-۳۵۳.
- ↑ مولوی، «آخوند»، ص۱۵۰.
- ↑ مولوی، «آخوند»، ص۱۵۰.
- ↑ Horn, Paul, Grundriss der Neupersischen Etymologie ,p.3.
- ↑ Radloff, W., Versuch eines Wörterbuches der Türkdialecte, p.؟.
- ↑ قزوینی، یادداشتها، ۱۳۳۷ش، ج۱، ص۱.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۴۳.
- ↑ مولوی، «آخوند»، ص۱۵۰.
- ↑ «گفتگو با آيه الله ميرزا عبدالرضا كفايی خراسانی»، سایت دبیرخانه کنگره بزرگداشت آخوند ملا محمدکاظم خراسانی.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۸، ص۱۳.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۹، ص۶۳۱.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۲۹۷.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۴۶.
منابع
- افندی، سلیمان، لغت جغتای و ترکی عثمانی، استانبول، ۱۲۹۸ق.
- خواندمیر، غیاثالدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، زیر نظر جعفر شهیدی و محمد معین، تهران، روزنه، ۱۳۷۳ش.
- قزوینی، محمد، یادداشتها، به کوشش ایرج افشار، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
- «گفتگو با آيه الله ميرزا عبدالرضا كفايی خراسانی»، سایت دبیرخانه کنگره بزرگداشت آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، تاریخ بازدید: ۸ اسفند ۱۴۰۴ش.
- مولوی، محمدعلی، «آخوند»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۰ش.
- d’Ollone, Recherches sur les musulmans chinois, Paris, 1911.
- Horn, Paul, Grundriss der Neupersischen Etymologie, Straesburg, 1893.
- Radloff, W., Versuch eines Wörterbuches der Türkdialecte, st. peersburg, 1889.
- Redhouse, Turkish and English Lexicon, Constantipole, 1890.
پیوند به بیرون
- مقاله: دایره المعارف بزرگ اسلامی