محمد بن عبدالکریم شهرستانی
| متکلم، مفسر و نویسنده اسماعیلی‌مذهب | |
 مقبره شهرستانی در نزدیکی درگز | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| تاریخ تولد | ۴۷۹ قمری |
| زادگاه | منطقه شهرستان خراسان |
| تاریخ وفات | ۵۴۸ قمری |
| محل دفن | نزدیکی شهر درگز خراسان رضوی |
| شهر وفات | شهرستان |
| اطلاعات علمی | |
| تألیفات | الملل و النحل • مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار • نهایة الاقدام فی علم الکلام • مصارعة الفلاسفه |
محمد بن عبدالکریم شهرستانی (۴۷۹–۵۴۸ق)، متکلم و مفسر خراسانی و نویسنده الملل و النحل در قرن ششم قمری بود. درباره مذهب او دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ گروهی او را اشعری و شافعی دانسته‌اند. در مقابل، شماری از پژوهشگران با استناد به آثار وی، به‌ویژه مفاتیح الاسرار و شواهد تاریخی، احتمال شیعه و اسماعیلی بودن او را مطرح کرده‌اند.
جایگاه
محمد بن عبدالکریم شهرستانی، متکلم و مفسر خراسانی قرن ششم قمری و نویسنده کتاب الملل و النحل است.[۱] او را عالمی فاضل و اصولی[۲] و نیز فقیه و واعظی خوش‌حافظه و خوش‌برخورد دانسته‌اند.[۳]
شهرستانی در سال ۴۷۹ق[۴] در خراسان، در منطقه‌ای به نام شهرستان میان نیشابور و خوارزم (ترکمنستان فعلی) زاده شد و در نیشابور به تحصیل علوم دینی پرداخت.[۵] وی مدتی نیز در بغداد به تدریس و موعظه اشتغال داشت.[۶] از استادان او احمد خوافی در فقه شافعی،[۷] ابوالقاسم انصاری در کلام اشعری و تفسیر،[۸] ابونصر قریشی و علی بن احمد مدائنی یاد شده‌اند و سمعانی نیز از شاگردان او دانسته شده است.[۹]
شهرستانی در اواخر شعبان سال ۵۴۸ق در محل تولد خود درگذشت.[۱۰] آرامگاه او در نزدیکی شهر درگز در استان خراسان رضوی قرار دارد.[۱۱]
گرایش مذهبی
درباره مذهب شهرستانی دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. در شماری از منابع، به مذهب او تصریح نشده است.[۱۲] در مقابل، در برخی منابع او اشعری[۱۳] و شافعی[۱۴] معرفی شده است.
در برابر این دیدگاه، شماری از پژوهشگران با استناد به مطالب کتاب مفاتیح الاسرار و برخی شواهد تاریخی، احتمال شیعه و اسماعیلی بودن شهرستانی و استفاده او از تقیه را مطرح کرده‌اند.[۱۵] همچنین، در برخی پژوهش‌ها، گرایش شهرستانی به باطنی‌گری و آنچه غلو در تشیع دانسته شده، مطرح شده است.[۱۶]
بر پایه دیدگاهی دیگر، شهرستانی در آثار خود مطالبی در تأیید باورهای اهل سنت و نیز دیدگاه‌های شیعی آورده است. بر اساس این تفسیر، او خلافت ظاهری ابوبکر را حکمی «مُستأنَف» و ظاهری و ولایت را مختص اهل‌بیت(ع) و حکمی «مفروغ» و باطنی می‌دانسته است.[۱۷] دیدگاه دیگری نیز شهرستانی را در اصل اسماعیلی‌مذهب می‌داند که در اواخر عمر به مذهب اشعری گرایش یافته است.[۱۸]
شواهد مطرح‌شده درباره شیعه بودن شهرستانی
برای احتمال شیعه بودن شهرستانی، افزون بر گزارش‌های برخی مورخان،[۱۹] به شواهدی از آثار او استناد شده است.[۲۰] مهم‌ترین این شواهد عبارت‌اند از:
- شهرستانی در کتاب مفاتیح الاسرار از اهل‌بیت(ع) و روایات آنان در تفسیر قرآن بهره برده و آنان را از منابع مهم شناخت معارف قرآن دانسته است.[۲۱]
- او در مواردی از امام صادق(ع) و دیگر امامان شیعه روایت نقل کرده،[۲۲] در تفسیر برخی آیات به امام علی(ع) توجه ویژه نشان داده[۲۳] و علم قرآن را مختص اهل‌بیت(ع) دانسته است.[۲۴] او همچنین علی(ع) را شایسته‌ترین فرد برای جمع‌آوری قرآن معرفی کرده است.[۲۵]
- شهرستانی امامت را امری مستمر تا قیام قیامت دانسته[۲۶] و کسی که به وصی پیامبر (ص) ایمان نیاورده باشد را کافر می‌شمارد.[۲۷]
- وی آیه نجوا را از آیاتی دانسته که تنها امام علی(ع) به آن عمل کرده است و آیات ایثار و انفاق را نیز درباره او دانسته است.[۲۸]
- او در کتاب الملل و النحل، هنگام گزارش اختلاف‌های مربوط به خلافت، امام علی(ع) را امیرالمؤمنین خوانده[۲۹] و حدیث «علی مع الحق و الحق مع علی» را نقل کرده است.[۳۰]
شواهد مطرح‌شده درباره اسماعیلی بودن شهرستانی
برخی پژوهشگران با بررسی آثار شهرستانی، شواهدی را برای احتمال اسماعیلی بودن او مطرح کرده‌اند.[۳۱] مهم‌ترین این شواهد عبارت‌اند از:
- نقد دیدگاه امامیه درباره امام غائب منتظر در مفاتیح الاسرار و سخن گفتن از «امام حاضر، حی و قائم».[۳۴]
آثار شهرستانی
آثار منسوب به شهرستانی عمدتاً در حوزه کلام و تفسیر است.[۳۶] شمار این آثار را حدود بیست عنوان دانسته‌اند که بسیاری از آنها به دست ما نرسیده‌اند.[۳۷] از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- الملل و النحل؛ درباره ادیان و مذاهب.
- مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار؛ در تفسیر قرآن.
- نهایة الإقدام فی علم الکلام؛ در علم کلام. برخی آن را تکمله‌ای بر الملل و النحل دانسته‌اند.[۳۸]
- المبدأ و المعاد؛ در کلام.
- مصارعة الفلاسفه؛ در نقد آرای فیلسوفان.
- مجلس مکتوب منعقد در خوارزم؛ در بحث خلق و امر و تنها اثر فارسی شهرستانی.[۳۹]
پانویس
- ↑ مهنا و فاعور، «مقدمه» در الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ص۱۱.
- ↑ سمعانی، التحبیر، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۲۷۳.
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۸، ص۲۶.
- ↑ مهنا و فاعور، «مقدمه» در الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ص۱۱.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۲۷۳.
- ↑ فرمانیان، «شهرستانی؛ سنی اشعری یا شیعی باطنی؟».
- ↑ فرمانیان، «شهرستانی؛ سنی اشعری یا شیعی باطنی؟».
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۲۷۳؛ حائری، «مقدمه» در مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۱۰ـ۱۱.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۲۷۴.
- ↑ «آرامگاه علامه شهرستانی درگز به توجه بیشتری نیاز دارد»، جام جم.
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۸، ص۲۶ـ۳۱.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۲۷۳.
- ↑ مهنا و فاعور، «مقدمه» در الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ص۱۱.
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار»، ص۲ـ۳.
- ↑ سحییانی، منهج الشهرستانی فی کتابه الملل و النحل، دار الوطن، ص۱۲۵.
- ↑ فرمانیان، «شهرستانی؛ سنی اشعری یا شیعی باطنی؟».
- ↑ سحییانی، منهج الشهرستانی فی کتابه الملل و النحل، دار الوطن، ص۱۹۴ـ۱۹۶.
- ↑ سحییانی، منهج الشهرستانی فی کتابه الملل و النحل، دار الوطن، ص۱۲۵؛ سمعانی، التحبیر، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار».
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار».
- ↑ به‌عنوان نمونه: شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۸ و ۱۷۱.
- ↑ به‌عنوان نمونه: شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۵.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۵.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۱۳.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۲، بخش۱، ص۶۷۰.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۵۲۰.
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار».
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۶؛ سحییانی، منهج الشهرستانی فی کتابه الملل و النحل، دار الوطن، ص۱۳۳ـ۱۳۵.
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار».
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار»؛ به‌عنوان نمونه: شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۱۰۷ و ۲۱۴ـ۲۱۵.
- ↑ به‌عنوان نمونه: شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۴۴.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، بخش۲، ص۲۸۰.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۹۴.
- ↑ حائری، «مقدمه» در مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۱۰.
- ↑ حائری، «مقدمه» در مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۱۰ـ۱۱.
- ↑ بهرامی، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار»، ص۱.
- ↑ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۲۷۳؛ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۸، ص۲۷؛ مهنا و فاعور، «مقدمه» در الملل و النحل، ۱۴۱۵ق، ص۱۴ـ۱۵.
منابع
- «آرامگاه علامه شهرستانی درگز به توجه بیشتری نیاز دارد»، جام جم، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۳۸۰ش، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۵ش.
- ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر، ۱۹۷۱م.
- بهرامی، محمد، «گرایش مذهبی شهرستانی، صاحب تفسیر مفاتیح الاسرار»، پژوهش‌های قرآنی، ش۲۱–۲۲، ۱۳۷۹ش.
- حائری، عبدالحسین، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار (شهرستانی)، مرکز انتشار نسخ خطی بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- سحییانی، محمد بن ناصر، منهج الشهرستانی فی کتابه الملل و النحل: عرض و تقویم، ریاض، دار الوطن، بی‌تا.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، التحبیر فی المعجم الکبیر، بغداد، رئاسة دیوان الاوقاف، ۱۳۹۵ق.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تهران، مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۶ش.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۵ق.
- فرمانیان، مهدی، «شهرستانی؛ سنی اشعری یا شیعی باطنی؟»، هفت آسمان، شماره۷، ۱۳۷۹ش.
- مهنا، امیرعلی، فاعور، علی حسن، الملل و النحل (شهرستانی)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۵ق.
- موسوی خوانساری، سید محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۹۰ش.