پرش به محتوا

زندانی‌شدن امام کاظم(ع)

از ویکی شیعه

زندانی‌شدن امام کاظم(ع) در دوران حکومت عباسیان با هدف مهار نفوذ اجتماعی و سیاسی ایشان و قطع ارتباط با شیعیان صورت گرفت؛ بااین‌حال، امام(ع) در دوران زندان نیز از طریق نامه و پیک با پیروان خود ارتباط داشت و با معرفی جانشین و تعیین وکلا، امور دینی و اجتماعی آنان را هدایت کرد. با وجود زندانی‌شدن امام کاظم(ع) در دوره مهدی عباسی (۱۲۶-۱۶۹ق) سومین خلیفه عباسی و نیز هارون الرشید (۱۷۰ ـ۱۹۳ق) پنجمین خلیفه‌ عباسی، فعالیت‌های علمی و عبادی امام(ع) در این دوران نیز ادامه داشت و سرانجام در سال ۱۸۳ق، در زندان سندی بن شاهک به شهادت رسید.

به گزارش منابع تاریخی، امام کاظم(ع) پس از شهادت امام صادق(ع) در سال ۱۴۸ق به امامت رسید و حدود ۳۵ سال امامت کرد.

جایگاه و اهمیت

طبق گزارشهای تاریخی نخستین بار امام در زمان مهدی عباسی (۱۲۶-۱۶۹ق) سومین خلیفه عباسی به زندان افتاد که مدت زمان آن معلوم نیست.[۱] پس از آن امام(ع)، چهار بار مجموعاً بین ۶ تا ۱۴ سال در دوران هارون الرشید در زندان‌های متعدد محبوس شد.[۲]

امام کاظم(ع) از سال ۱۴۸ تا ۱۸۳ق به مدت ۳۵ سال عهده‌دار منصب امامت بود.[۳] به گفته رسول جعفریان، دوران امامت ایشان با آغاز استبداد عباسیان هم‌زمان بود؛ دوره‌ای که با تثبیت قدرت خلفا و نگرانی آنان از قیام‌های علویان، فشار بر مخالفان، به‌ویژه علویان، افزایش یافت؛ در چنین شرایطی، امام کاظم(ع) را تحت فشار قرار دادند.[۴] بر اساس گزارش‌های تاریخی، هارون‌الرشید در هر بار زندانی‌کردن، در پی به شهادت رساندن امام شیعیان(ع) بود.[۵] او تنها امام شیعه بود که در دوران امامتش به زندان افتاد.[۶]

برای زندان شدن وی، اهداف سیاسی متعددی ذکر شده است، از جمله؛ حذف نام و یاد امام(ع) از جامعه و تثبیت جایگاه خود به‌عنوان خلیفه، قطع ارتباط امام با جامعه شیعه و سازمان وکالت، جلوگیری از گسترش نفوذ و نسل امام شیعیان(ع) و نیز تحت فشار قرار دادن ایشان برای همراهی با حکومت.[۷] به گفته یعقوبی، برخی از شیعیان امام کاظم(ع) پیشنهاد وساطت نزد نزدیکان هارون برای آزادی ایشان را مطرح کردند، اما امام(ع) با استناد به روایتی درباره ناامیدی از غیرخدا در طلب گشایش، این پیشنهاد را نپذیرفت.[۸]

دشواری دوران حبس امام کاظم(ع) در زیارت‌نامه ایشان نیز بازتاب یافته است؛ چنان‌که با عبارت «الْمُعَذَّبِ فِي قَعْرِ السُّجُون»؛ به معنای کسی که در سیاهچال‌ها شکنجه می‌شد، به او سلام داده شده است.[۹] همچنین در زیارت‌نامه با عبارت «ظُلَم‌المطامیر» نیز یاد شده است؛ مطموره به زندانی گفته شده که دراز کردن پا و خوابیدن در آن ممکن نباشد.[۱۰]

زندانی‌شدن امام کاظم(ع) در کتب درسی[۱۱] و نیز ادبیات شیعی و شعر آیینی، به‌ویژه در مرثیه‌ها و آیین‌های سوگواری، با یادکرد رنج‌ها و شهادت ایشان بازتاب یافته است.[۱۲]

درون سینۀ من سرزمینی رو به ویرانی‌ست
دلی دارم که «فِی قَعرِ السُّجُون» عمری‌ست زندانی‌ست
نه خورشیدی نه ماهی، روز و شب در چشم من یکسان
جهان زندان، اتاق کوچکم همواره ظلمانی‌ست
نمی‌دانم چرا جامانده‌ام از آسمان، شاید،
به دست و پای من زنجیرهایی هست و پیدا نیست.


زمینه‌های سیاسی و فرهنگی زندانی شدن امام(ع)

به گفته رسول جعفریان، پژوهشگر تاریخ، نگرانی عباسیان از نفوذ و جایگاه اجتماعی امام کاظم(ع) و احتمال به خطر افتادن حکومتشان به‌دست علویان، موجب مراقبت بیشتر از آن امام(ع) و زندانی شدن ایشان شد.[۱۴] طبق گزارش منابع تاریخی، محمد بن اسماعیل بن جعفر[۱۵] و نیز یحیی بن خالد برمکی و علی فرزند اسماعیل بن جعفر،[۱۶] با طرح مطالبی درباره فعالیت‌های امام و گسترش نفوذ ایشان، هارون را نسبت به موقعیت سیاسی آن حضرت حساس کردند. در گزارشی دیگر سخنان هشام بن حکم درباره اطاعت پیروان امام(ع) از ایشان در صورت قیام[۱۷] نیز از دیگر عوامل زندانی امام(ع) دانسته شده است.

برخی پژوهشگران، حسادت،[۱۸] و کینه‌‌توزی هارون،[۱۹] انتساب امام کاظم(ع) به پیامبر(ص)،[۲۰] ارتباط گسترده علما و شاگردان با آن حضرت و فعالیت شبکه وکالت در مناطق مختلف را از عوامل حسادت هارون و نگرانی او از تضعیف حکومتش دانسته‌اند که به تصمیم وی برای بازداشت امام(ع) انجامید.[۲۱]

احضار و زندانی‌شدن

امام موسی کاظم(ع)، در دوران هارون الرشید در زندان‌های متعدد محبوس شد که عبارت‌اند از؛ زندان عیسی بن جعفر به مدت یک سال،[۲۲] زندان فضل بن ربیع به مدتی طولانی[۲۳] و طبق روایت شیخ صدوق بیش از ده سال،[۲۴] زندان فضل بن یحیی برمکی و زندان سندی بن شاهک که مدت زمان حضور آن حضرت در این دو مکان بیان نشده است.[۲۵] به باور رسول جعفریان پژوهشگر تاریخ، امام کاظم(ع) دوبار در زمان هارون به زندان افتاد.[۲۶]

به گفته برخی محققان، تفاوت تعابیر گزارش‌های تاریخی، مانند «سجن»، «حبس» و «حبس در خانه یا حصر»، موجب ابهام در ماهیت محدودیت‌های اعمال‌شده بر امام کاظم(ع) شد و سبب شد تا دیدگاه‌های مختلفی درباره زندانی‌شدن امام(ع)‌ بیان شود.[۲۷] او پس از بررسی این واژگان و بیان قرائن مختلف معتقد است که امام(ع)‌ در همه دوره‌ها در زندان بوده است.[۲۸]

برخی منابع، مدت زندانی بودن امام کاظم(ع) در دوران هارون را به‌صورت کلی گزارش کرده‌اند؛ طبرسی این مدت را ده سال و یک ماه و چند روز[۲۹] و سبط بن جوزی، بر اساس تاریخ دستگیری در سال ۱۷۷ق و شهادت در ۱۸۸ق، یازده سال دانسته است.[۳۰] البته سبط بن جوزی در نقلی دیگر، سال شهادت را ۱۸۳ق ذکر کرده که بر اساس آن، مدت حبس شش سال بوده است.[۳۱] برخی از پژوهشگران مدت زندانی را چهارده سال ذکر کرده‌اند.[۳۲]

زندان مهدی عباسی

مهدی عباسی پس از استقرار در بغداد، امام کاظم(ع) را از مدینه به بغداد احضار کرد و پس از چندماه زندانی او را آزاد کرد.[۳۳] به گفته ابن شهرآشوب مورخ شیعی، مهدی عباسی قصد به شهادت رساندن امام(ع) را داشت، اما پس از دیدن امیرالمؤمنین(ع) در خواب و شنیدن آیه ۲۲ سوره محمد، از تصمیم خود منصرف شد و دستور آزادی امام کاظم(ع) و بازگشت ایشان به مدینه را صادر کرد.[۳۴] گفته شد که عدم قیام و شورش علیه مهدی عباسی، شرط آزادی امام(ع) بیان شده است.[۳۵]

زندان‌های هارون عباسی

هارون‌الرشید، امام کاظم(ع) را در چند نوبت به زندان‌های مختلف منتقل کرد و حبس ایشان را به زندان‌بانان متعددی سپرد که عبارتند از:

زندان عیسی بن جعفر

هارون‌ عباسی به‌دلیل نگرانی از نفوذ و قیام امام کاظم(ع)، به مدینه رفت و دستور بازداشت ایشان را صادر کرد.[۳۶] طبق گزارش منابع تاریخی امام هنگام نماز در مسجد دستگیر و به بصره منتقل شد و به عیسی بن جعفر، والی بصره، سپرده شد.[۳۷] عیسی بن جعفر، امام کاظم(ع) را در یکی از اتاق‌های محل برگزاری نشست‌های خود زندانی کرد و دستور داد درب آن جز هنگام طهارت و یا آوردن غذا گشوده نشود.[۳۸]

فیض بن ابی‌صالح، از کاتبان عیسی بن جعفر، گزارش داد که امام هفتم(ع) در دوران حبس، در خانه عیسی با رفتارهای ناپسند و اعمال زشتی روبه‌رو شده بود.[۳۹] عیسی بن جعفر پس از آنکه با وجود تلاش بسیار مدرکی علیه امام نیافت، از هارون خواست امام را تحویل بگیرد یا آزاد کند.[۴۰] در پی این درخواست، هارون دستور انتقال امام به بغداد و زندانی کردن ایشان نزد فضل بن ربیع را صادر کرد.[۴۱]

زندان فضل بن ربیع

به دستور هارون‌ عباسی، امام کاظم(ع) از زندان بصره به زندان فضل بن ربیع در بغداد منتقل شد.[۴۲] به گزارش ابن‌شهرآشوب، امام کاظم(ع) در دوران زندانی بودن نزد فضل بن ربیع، شب‌ها به نماز و روزها به روزه‌داری می‌پرداخت و هر روز از طلوع آفتاب تا ظهر در سجده و عبادت بود.[۴۳] بنابر گزارش شیخ مفید، آزادی موقت امام(ع) پس از آن صورت گرفت که هارون در خواب مردی سیاه‌چهره را با شمشیری برهنه بالای سرش دید که او را به آزادی امام تهدید می‌کرد؛ هارون پس از این خواب، امام(ع) را با احترام آزاد کرد.[۴۴]

برخی کتاب‌های حدیثی شیعه از اختیار امام(ع) برای ماندن در بغداد یا اقامت در شهری دیگر سخن گفته‌اند؛[۴۵] بااین‌حال، آن حضرت هر پنجشنبه نزد هارون می‌رفت.[۴۶] به گفته برخی پژوهشگران، این اختیار صوری بود و امام(ع) ناگزیر در بغداد و تحت مراقبت شدید باقی ماند و هر پنجشنبه نزد هارون می‌رفت.[۴۷] برخی پژوهشگران گزارش کرده‌اند که امام کاظم(ع) پس از آزادی موقت از زندان، مدتی در بغداد تحت نظر بود و سپس به دستور هارون دوباره زندانی شد.[۴۸] برخی پژوهشگران، لحن ملتسمانه دعای امام(ع) را نشان‌دهنده شرایط دشوار ایشان در این زندان دانسته‌اند؛ درحالی‌که امام(ع) در زندان بصره، فراهم شدن فرصت خلوت و عبادت را نعمت الهی می‌شمرد و خداوند را شکر می‌کرد.[۴۹]

هارون با وعده صدهزار درهم از فضل بن ربیع خواست که امام را به قتل برساند؛ اما او نپذیرفت،[۵۰] به دستور هارون، امام(ع) را به فضل بن یحیی برمکی سپردند.[۵۱]

زندان فضل بن یحیی

فضل بن یحیی برمکی امام کاظم(ع) را در یکی از اتاق‌های خانه خود زندانی کرد و مأمورانی را برای مراقبت از ایشان گماشت.[۵۲] به گزارش مورخان، امام کاظم(ع) در دوران حبس نزد فضل بن یحیی، اوقات خود را به نماز، دعا، قرائت قرآن و روزه‌داری می‌گذراند.[۵۳]

باقر شریف قرشی، پژوهشگر تاریخ، علت مدارا و و رفتار محترمانه فضل بن یحیی را شیعه‌بودن و اعتقاد او به امامت امام کاظم(ع) دانست.[۵۴] عدم‌ سخت‌گیری فضل بن یحیی با امام کاظم(ع)، خشم هارون را برانگیخت و با وجود فرمان او به قتل امام(ع)، فضل از اجرای دستور خودداری کرد.[۵۵] گفته شده، پدر فضل (یحیی بن خالد برمکی) با عذرخواهی از هارون، وعده داد خواسته او را اجرا کند و سپس در خفا با سندی بن شاهک را خواست و دستوراتی به او داد.[۵۶]

زندان سندی بن شاهک

به گفته پژوهشگران، اطلاعات دقیقی از وضعیت امام کاظم(ع) در زندان سِنْدی بن شاهِک در دست نیست؛ اما برخی گزارش‌ها این زندان را سخت‌تر از زندان‌های پیشین دانسته‌اند.[۵۷] منابع حدیثی شیعه از به زنجیر کشیدن امام(ع) با سه زنجیر به وزن سی رطل به دستور هارون خبر داده‌اند.[۵۸] همچنین در این منابع آمده، امام(ع) دو روز پیش از شهادت، برای دیدار با فرزندش امام رضا(ع) و سپردن عهد امامت به او، شبانه با طی‌الارض به مدینه رفت و پس از بازگشت، زنجیرها را دوباره بر پای خود بست.[۵۹]

پژوهشگران، فرازی از زیارت‌نامه امام کاظم(ع) را ناظر به رنج‌های ایشان در زندان سندی بن شاهک دانسته‌اند که در آن به ستم، شکنجه در عمق زندان‌ها و زیرزمین‌های تاریک و نمناکک و آسیب‌دیدگی ساق پاهای امام(ع) بر اثر زنجیر و کنده اشاره شده است.[۶۰] سندی بن شاهک با خوراندن سم در غذا یا خرما، امام کاظم(ع) را به شهادت رساند و سپس با دعوت از فقیهان و بزرگان بغداد، از آنان بر مرگ طبیعی امام گواهی گرفت.[۶۱]

بنابر قول مشهور،[۶۲] شهادت وی روز جمعه، ۲۵ رجب سال ۱۸۳ق در بغداد رخ داده است.[۶۳] بنابه گفته شیخ مفید، شهادت امام در ۲۴ رجب بوده است.[۶۴]

ارتباط امام کاظم (ع) با شیعیان

به گفته پزوهشگران، حبس امام کاظم(ع) مانع ارتباط او با شیعیان نشد و آنها از طریق پیک و نامه با امام کاظم(ع) در زندان ارتباط داشتند؛ افرادی مانند علی بن سوید، نامه‌های آنان را به امام(ع) می‌رساندند و پاسخ ایشان را دریافت می‌کردند.[۶۵] معرفی‌کردن جانشین، از اقدامات امام کاظم(ع) برای هدایت شیعیان در دوران حبس بود؛ چنان‌که به گزارش حسین بن مختار، امام(ع) در نامه‌هایی، بزرگ‌ترین فرزند خود را جانشین خویش معرفی کرد.[۶۶]

همچنین امام کاظم(ع) در دوران زندان، برخی از یاران خود را در مناطق مختلف به‌عنوان وکیل منصوب کرد و آنان را مأمور رسیدگی به امور دینی شیعیان، دریافت وجوه شرعی مانند خمس، زکات و صدقات و اختصاص آن به تأمین نیازهای نیازمندان کردند.[۶۷]

فعالیت علمی امام کاظم(ع) در دوران حبس نیز ادامه داشت؛ چنان‌که موسی بن ابراهیم مروزی، آموزگار فرزندان سندی بن شاهک، در این دوره روایاتی از امام(ع) شنیده و آن را در کتابی گردآوری کرد.[۶۸] اين كتاب، به نام «مسند الامام موسى بن جعفر(ع)» ناميده شده و نسخه‌اى از آن در كتابخانه عظيم (ظاهريه) در دمشق موجود است.[۶۹] همچنین گفته شده، یاسین ضرات بصری با ملاقات امام(ع) در بصره احادیثی از امام(ع) روایت کرد و کتابی را که به او منسوب است، تالیف نمود.[۷۰] همچنين ابو يوسف و محمد حسن شيبانى (دو مصاحب ابو حنيفه)، در زندان به ملاقات امام(ع) آمدند تا علم امام(ع) را بيازمايند و در مسائل مهم با او بحث كنند و قدرت علمى امام(ع) را بشناسند.[۷۱]

آثار سیاسی و معنوی زندانی‌شدن امام(ع)

با وجود زندانی‌بودن امام کاظم(ع)، شیعیان توانستند انسجام و قدرت خود را حفظ کنند و به رسالت دینی خود ادامه دهند؛ چنان‌که مامون در دوران خلافت خود با واگذاری ولایت‌عهدی به امام رضا(ع) درصدد جلب حمایت آنان برآمد.[۷۲] همچنین با زندانی شدن امام(ع)، زمینه به‌وجود آمدن نظام وکالت در اداره امور شیعیان فراهم شد.[۷۳]

از سوی دیگر، رفتار عبادی و اخلاقی امام(ع) در زندان بر زندانبانان تأثیر گذاشت، به‌گونه‌ای که آنان از آزار به امام(ع) خودداری می‌کردند.[۷۴] از جمله این افراد، بشّار غلام سندی بن شاهک نام برده شده است.[۷۵] بنابر گزارش منابع تاریخی، کنیزی که هارون برای خدمت به امام(ع) به زندان فرستاده بود، پس از مشاهده عبادت آن حضرت(ع)، به عبادت روی آورد.[۷۶] همچنین گفته شده مسیب بن زهیر ضبی (رئیس نظمیه در زمان مهدی عباسی) پس از آشنایی با امام(ع) به یکی از پیروان ایشان تبدیل شد.[۷۷]

به گفته سیدعلی خامنه‌ای، نویسنده کتاب انسان ۲۵۰ ساله، حضور امام کاظم(ع) در زندان سندی بن شاهک موجب گرایش خانواده او به اهل‌بیت(ع) شد؛ چنان‌که کشاجِم السندی، از نوادگان سندی، از ادیبان و شاعران برجسته شیعه در زمان خود شد.[۷۸]

پانویس

  1. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۳۶.
  2. ↑ طبرسی، تاج الموالید، ۱۴۲۲ق، ص۹۶؛ ابن جوزی، تذکرة الخواص، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۳۵۰؛ پیشوایی و علیدوست خراسانی، پیشوای آزاده، ۱۳۹۲ش، ص۲۰۹.
  3. ↑ طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ۱۴۲۴ق، ص۲۹۷؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، ۱۳۸۱ش، ص۳۷۵.
  4. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، ۱۳۸۱ش، ص۳۸۴ و ۳۸۵.
  5. ↑ پیشوایی و علیدوست خراسانی، پیشوای آزاده، ۱۳۹۲ش، ص۲۰۳ و ۲۰۴.
  6. ↑ دهقان، اسوه تهذیب نفس، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۶.
  7. ↑ رضایی، آیین برنامه‌سازی زندگی امام کاظم(ع)، ۱۳۸۹ش، ص۴۶۲.
  8. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۴۱۵.
  9. ↑ «امام کاظم(ع)؛ منجی مذهب و معارف شیعه در بند زندان»، خبرگزاری ایمنا.
  10. ↑ «امام کاظم(ع)؛ منجی مذهب و معارف شیعه در بند زندان»، خبرگزاری ایمنا.
  11. ↑ وزارت آموزش و پرورش، تاریخ(۲) از بعثت پیامبر(ص) تا پایان صفویه، ۱۳۹۷ش، ص۷۳.
  12. ↑ تنکابنی، مدایح و مراثی آل محمد(ص)، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۲۸۹؛ برقعی، سخنوران نامی معاصر ایران، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۲۹۷۵.
  13. ↑ «اشعار شهادت امام موسی کاظم علیه السلام»، سایت عقیق.
  14. ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفوی، ۱۳۹۳ش، ص۲۰۲.
  15. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۸۵و۴۸۶.
  16. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۷ و ۲۳۸.
  17. ↑ کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۲۵۸ - ۲۶۲.
  18. ↑ مطهری، سیری در سره ائمه اطهار(ع)، ۱۳۸۴ش، ص۱۵۴.
  19. ↑ قرشی، تحلیلی از زندگی امام کاظم علیه السلام، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۱۱.
  20. ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۲۰.
  21. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۳۵ و ۳۶.
  22. ↑ شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۹.
  23. ↑ شیخ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۲۹.
  24. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۹۵.
  25. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۳۶.
  26. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۳.
  27. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۳۰ و ۳۲.
  28. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۳۰ - ۳۳ و ۳۷ - ۴۴.
  29. ↑ طبرسی، تاج الموالید، ۱۴۲۲ق، ص۹۶.
  30. ↑ ابن جوزی، تذکرة الخواص، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۳۵۰.
  31. ↑ ابن جوزی، تذکرة الخواص، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۳۵۰.
  32. ↑ پیشوایی و علیدوست خراسانی، پیشوای آزاده، ۱۳۹۲ش، ص۲۰۹.
  33. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷۷.
  34. ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۰۰.
  35. ↑ تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دایرة المعارف اسلام «ترجمه و نقد»، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۱.
  36. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۹. إِنَّي أَعْتَذِرُ إِليك مِنْ شيءٍ أُريدُ أَنْ أفْعَله
  37. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۹.
  38. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۸۶.
  39. ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۸۶.
  40. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۰.↵↵ اخْتَبَرْتُ حالَه ووَضَعْتُ عليه الْعُيُونَ طُولَ هذهِ
  41. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۰.فسُلِّم إِلى الفَضْل بن الربيع فبقي عِنْدَه مُدّةً طويلةَ
  42. ↑ اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۲۳۳.
  43. ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۱۸.
  44. ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۵۹.
  45. ↑ حر عاملی، اثبات الهدی، ۱۴۲۵ق، ج۴ ص۲۴۰.
  46. ↑ شیخ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۲۲ و ۴۲۳.
  47. ↑ پیشوایی و علیدوست خراسانی، پیشوای آزاده، ۱۳۹۲ش، ص۲۰۸.
  48. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۴۰.
  49. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۴۱.
  50. ↑ گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، موسوعة شهادة المعصومین(علیهم السلام)، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۱۵۷.
  51. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، ۱۳۸۱ش، ص۴۰۳.
  52. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۰.↵ جَعَلَهُ في بَعْض حُجَرِ دارهِ ووَضَعَ عليه الرَّصَدَ ،
  53. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۰ مَشْغُولاً بالعبادةِ يُحيي اللّيَلَ كُلَّه صل
  54. ↑ قرشی، تحلیلی از زندگی امام کاظم علیه السلام، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۴۶.
  55. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۰ فَوَسَّعَ عليه الفَضْلُ بن يحيى وأَكْرَمَة
  56. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۲. أَنا أَكْفيكَ ما تريد ، فانْطَلَقَ وَجْهُهُ وسُرَّ ، وأَقبَلَ على النّاسِ فقالَ : إِنَّ الفَضْلَ كانَ قد عَصاني
  57. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۴۲.
  58. ↑ حر عاملی، اثبات الهدی، ۱۴۲۵ق، ج۴ ص۲۶۲.
  59. ↑ حر عاملی، اثبات الهدی، ۱۴۲۵ق، ج۴ ص۲۶۲.
  60. ↑ امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، ص۴۳.
  61. ↑ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۴۲. أَدْخَلَ السندي بن شاهَك عليه الفقهاءَ ووُجُوهَ أَهْل بغداد
  62. ↑ قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۵۱۶.
  63. ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۹۹و۱۰۵.
  64. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۱۵.
  65. ↑ جمعی از نویسندگان، پیشوایان هدایت، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۱۶.
  66. ↑ جمعی از نویسندگان، پیشوایان هدایت، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۱۷.
  67. ↑ جمعی از نویسندگان، پیشوایان هدایت، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۱۷.
  68. ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۴۰۷.
  69. ↑ موحد ابطحی، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، ۱۳۶۵ش، ص۲۱۱.
  70. ↑ پیشوایی و علیدوست خراسانی، پیشوای آزاده، ۱۳۹۲ش، ص۲۰۳؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۴۵۳.
  71. ↑ موحد ابطحی، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، ۱۳۶۵ش، ص۲۱۱.
  72. ↑ حسین، في رحاب أهل البيت عليهم السلام، لجنة الوفاء للشهداء، ص۳۰۲.
  73. ↑ جمعی از نویسندگان، پیشوایان هدایت، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۱۷.
  74. ↑ امجد، الفكر الإصلاحي للإمام موسى بن جعفر(ع)، ۲۰۰۳م، ص۴۶.
  75. ↑ قرشی، تحلیلی از زندگی امام کاظم علیه السلام، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۵۵۳.
  76. ↑ ابن شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۹۷.
  77. ↑ تقی‌زاده داوری، تصویر امامان شیعه در دایرة المعارف اسلام «ترجمه و نقد»، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۱.
  78. ↑ خامنه‌ای، انسان ۲۵۰ ساله، ۱۳۹۰ش، ص۳۵۴.

منابع

  • «امام کاظم(ع)؛ منجی مذهب و معارف شیعه در بند زندان»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۵ش.
  • ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة، بی‌تا.
  • اربلی، علی بن عیسی‏، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، محقق: سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی هاشمی، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
  • امجد، محمد سعید، الفكر الإصلاحي للإمام موسى بن جعفر(ع)، بیروت، المرکز الإسلامی المعاصر، ۲۰۰۳م.
  • امین‌رستمی، «پژوهشی دربارۀ گزارش های زندان امام کاظم علیه السلام، سجن، حبس یا حصر؟»، دوفصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال بیستم، شماره۲، پیاپی ۵۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
  • «عقیق»، پایگاه اطلاع‌رسانی هیات‌ها و محافل مذهبی. تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
  • برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر ایران، قم، خرم، ۱۳۷۳ش.
  • پیشوایی، مهدی و نورالله علیدوست خراسانی، پیشوای آزاده، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، ۱۳۹۲ش.
  • تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دایرة المعارف اسلام «ترجمه و نقد»، قم، شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
  • تنکابنی، ضیاءالدین، مدایح و مراثی آل محمد(ص)، قم، ناصر، ۱۳۷۸ش.
  • جعفریان، رسول، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفوی، تهران، نشر علم، ۱۳۹۳ش.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
  • جمعی از نویسندگان، پیشوایان هدایت (ترجمه اعلام الهدایه)، ترجمه عباس جلالی، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، بیروت، اعلمی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
  • خامنه‌ای، سید علی، حلقات «انسان ۲۵۰ ساله» حلقه دوم، قم، موسسه ایمان جهادی، چاپ اول، ۱۳۹۰ش
  • دهقان، اکبر، اسوه تهذیب نفس: برخی از مواعظ اخلاقی و خاطرات حجت‌الاسلام والمسلمین واله، قم، حرم، ۱۳۸۹ش.
  • رضایی، محمد، آیین برنامه‌سازی زندگی امام کاظم(ع)، قم، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی‏، عیون أخبار الرضا علیه السلام‏، محقق: مهدی لاجوردی، تهران‏، جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، امالی، تصحیح: مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، مصحح: علی اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • شیرازی، حسن، موسوعة الکلمة، کویت، هیئة محمد الأمین(ص)، ۱۴۲۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، مصحح: علی‌اکبر غفاری، بیرو.ت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۴ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، تاج الموالید، بیروت، دار القاری، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
  • عبدالوهاب، حسین، في رحاب أهل البيت عليهم السلام، بی‌جا، لجنة الوفاء للشهداء، بی‌تا.
  • قرشی، باقر شریف، تحلیلی از زندگی امام کاظم علیه السلام، مترجم: محمدرضا عطایی، قم، کنگره جهانی امام رضا(ع)، ۱۳۶۸ش.
  • قرشی، باقر شریف، حیاة الإمام موسی بن جعفر علیهما السلام، تحقیق: مهدی باقر القرشی، ۱۴۲۹ق.
  • کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، مصحح: محمد بن الحسن طوسی، محقق: حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، موسوعة شهادة المعصومین(علیهم السلام)، قم، سازمان تبلیغات اسلامی - نور السجاد، ۱۳۸۰ش.
  • مطهری، مرتضی، سیری در سره ائمه اطهار(ع)، تهران، صدرا، چاپ بیست و هفتم، ۱۳۸۴ش.
  • مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه‌های علمیه شیعه در طول تاریخ، اصفهان، اصفهان، حوزه علمیه اصفهان، ۱۳۶۵ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسین، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
  • وزارت آموزش و پرورش، تاریخ(۲) از بعثت پیامبر(ص) تا پایان صفویه، تهران، نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۹۷ش.
  • یعقوبی، احمد بن یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت،‌ دار صادر، بی‌تا.