ذی‌قار

از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از ذی قار)
ذی‌قار
ذی ‌قار.jpg
استان ذی‌قار عراق
اطلاعات کلی
کشور عراق
مساحت ۱۲,۹۰۰ کیلومتر مربع
جمعیت کل ۲,۰۴۰,۱۲۶ نفر در سال ۲۰۱۴م
زبان عربی
ادیان اسلام
مذهب شیعه
اطلاعات تاریخی
نام قدیم المُنتَفَک
قدمت پیش از میلاد مسیح
وقایع مهم زادگاه ابراهیم • نبرد ساسانیان و اعراب • مسیر نبرد جمل
مکان‌های تاریخی معبد زیگورات شهر اور
اماکن
مساجد مسجد جامع شيخ عباس كبير • مسجد جامع فالح پاشا
حسینیه‌ها حسینیه الرسول الأعظم(ص) • حسینیة سید الشهداء(ع) • حسینیه الامام المهدی(عج)

ذی‌قار منطقه‌ای است که در آن، نبرد ذی‌قار بین ساسانیان و اعراب پس از بعثت پیامبر اسلام(ص) صورت گرفت و به پیروزی اعراب منجر شد. امام علی(ع) در سال ۳۶ق جهت رویارویی با اصحاب جمل در منطقه ذی‌قار توقف داشت و در آنجا برای یاران خود خطبه خواند.
شهر اُور از آثار باستانی منطقه ذی‌قار است که زادگاه حضرت ابراهیم(ع) و محل سکونت سومری‌ها و آکادیان بوده است. به گفته ابو الحسن بیهقی علت نام‌گذاری این منطقه به ذی‌قار، وجود چاهی بوده که آبی قیرگون داشته است.
امروزه ذی‌قار نام یکی از استان‌ها در جنوب عراق با مرکزیت ناصریه است. استان ذی‌قار بیش از دو میلیون نفر جمعیت دارد که بیشتر آنان مسلمان و دارای مذهب شیعه هستند.

موقعیت

ذی‌قار منطقه‌ای بین بصره و کوفه در جنوب عراق است،[۱] که امروزه از آن، به عنوان استان یاد می‌شود و مرکز آن شهر ناصریه در ۲۰۰ کیلومتری جاده بصره-نجف قرار دارد.[۲] به گفته یاقوت حموی در این منطقه چاه آبی متعلق به قبیله بَکرِ بن وائِل بود که ذوقار نام داشت.[۳] ابوالحسن بیهقی از دانشمندان قرن ششم نیز وجه نامگذارى این منطقه به ذى‌قار را به جهت وجود چاهى دانسته که آب آن سیاه، مانند قیر بوده است.[۴]
استان ذی‌قار که متشکل از پنج شهر ناصِریّه، رِفاعی، شَطرَه، سوق الشیخ و جِبایِش است، در آغاز تأسیس به عنوان «المُنتَفَک» شناخته می‌شد. در دوره جمهوری نام آن به ناصریه تغییر کرد. دولت بعث عراق در سال ۱۹۶۹م به دلیل گرایش‌های ملی‌گرایانه و پیروزی اعراب بر ایرانیان در جنگ ذی‌قار، این نام را برای این استان برگزید.[۵]

وقایع

از جمله وقایعی که درباره منطقه ذی‌قار نقل شده، یکی نبرد اعراب و ساسانیان و دیگری اُتراق امام علی(ع) در این منطقه، در مسیر جنگ جمل است.

نبرد ذی‌قار

جنگ مشهور ذی‌قار در این منطقه میان قبیله بَکر بن وائل و هرمزان فرستاده خسروپرویز واقع شد.[۶] این جنگ که گفته می‌شود سبب آن کشته شدن نُعمان بن مُنذر لَخمی (از رؤسای قبایل عرب) توسط خسرو پرویز بود،[۷] زمانی رخ داد که پیامبر خدا(ص) چهل ساله بود؛ ولی برخی وقوع آن را پس از جنگ بدر و در ایام حضور پیامبر در مدینه ذکر کرده‌اند.[۸] در این جنگ اعراب بر فرستاده خسروپرویز پیروز شدند و از پیامبر خدا(ص) نقل است که درباره آن فرمود: «این نخستین بار است که به برکت من عرب از غیر عرب حقش را گرفت و بر آنها پیروز شد.»[۹]

مسیر نبرد جمل

همچنین ببینید: جنگ جمل

بر اساس منابع تاریخی، امام علی(ع) با هدف رویارویی با عایشه، طلحه و زبیر، با لشکر خود از مدینه به سمت عراق حرکت کرد و در آغاز ورود به عراق، در منطقه ذی‌قار اُتراق نمود.[۱۰] عبدالله بن عباس می‌گوید: هنگامی که در رکاب علی(ع) به ذی قار رسیده و توقف کردیم، به امام عرض کردم: «از کوفه افراد کمی به یاری شما شتافتند.» امام فرمود: «۶۵۶۰ نفر بدون کم و زیاد به یاری‌ام خواهند آمد.»[۱۱] بعد از آن، پانزده روز در ذی‌قار ماندیم تا این که صدای شیهه اسب‌ها و استرها بلند شد و لشکر کوفه فرا رسیدند. من آنها را دقیقاً شمردم، دیدم درست همان تعدادی هستند که امام فرمود.[۱۲]
همچنین ابن عباس می‌گوید: در همین منطقه روزی خدمت امیر المؤمنین رسیدم در حالی که کفش خود را وصله می‌زد، از من پرسید: ارزش این کفش چقدر است گفتم: هیچ. گفت: به خدا سوگند این کفش پاره در نظر من از حکومت بر شما محبوب‌تر است، مگر اینکه بتوانم حقّی را اقامه و باطلی را دفع کنم. سپس بیرون آمد و خطبه‌‏ای[یادداشت ۱] برای مردم خواند.[۱۳]

وضعیت اجتماعی-فرهنگی

معبد زیگورات - شهر اور

استان ذی‌قار با جمعیت بیش از دو میلیون نفر رتبه چهارم جمعیتی عراق را داشته و اغلب ساکنان آن شیعه، به همراه اقلیت اهل سنت، صابئی و تعداد کمی هم مسیحی هستند. ذی‌قار دارای چندین آثار باستانی به قدمت بیش از ۵۰۰۰ سال است، از جمله معبد زیگورات در شهر باستانی «اور» که محل سکونت سومری‌ها، آکادیان و اقوامی دیگر بوده[۱۴] و همچنین زادگاه حضرت ابراهیم(ع) است.[۱۵] در ذی‌قار مساجد مشهوری همچون مسجد جامع شيخ عباس كبير و مسجد جامع فالح پاشا مربوط به دوره عثمانی و حسینیه‌های متعددی مانند الرسول‌الأعظم(ص)، سیدالشهداء(ع) و الامام‌المهدی(عج) وجود دارد. همچنین این استان دارای چندین دانشگاه‌ مثل دانشگاه ذی‌قار، العين و سومر است.[۱۶] [منبع بهتری نیاز است]

پانویس

  1. طریحی، مجمع البحرين، ۱۳۷۵ش، ج‏۳، ص۴۶۴.
  2. «مسیر بصره-نجف»، سایت گوگل مپ.
  3. حموى، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج‏۴، ص۲۹۳.
  4. بیهقی، معارج نهج البلاغه، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۲.
  5. «پیشینه تاریخی ذی‌قار»، پایگاه اینترنتی عراق یار.
  6. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج‏۱، ص۳۰۷.
  7. الطبری، تاریخ الطبری، ۱۹۶۷م، ج۲ ، ص۲۰۶.
  8. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج‏۱، ص۳۰۷.
  9. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج‏۱، ص۳۰۷.
  10. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج‏۳، ص۲۲۶.
  11. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۷.
  12. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۷.
  13. ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۸۵.
  14. «پیشینه تاریخی ذی‌قار»، پایگاه اینترنتی عراق یار.
  15. ابن أبي حاتم، تفسير القرآن العظيم ۱۴۱۹ق، ج‏۸، ص ۲۷۷۷.
  16. «استان ذی قار»، سایت ویکی‌ پدیای عربی.
  1. خطبه ۳۳ نهج البلاغه که امام در آن از حکمت بعثت انبیاء و برتری خویش و مذمت مخالفین سخن می‌گوید؛ (سید رضی، نهج‌البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص ۷۷، خ ۳۳.)

منابع

  • ابن ابى حاتم، عبدالرحمن، تفسير القرآن العظيم، عربستان سعودى، مكتبة نزار مصطفى الباز، چاپ سوم، ۱۴۱۹ق.
  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، بیروت، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
  • بیهقی، علی بن زید، معارج نهج البلاغه، قم، کتابخانه حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۹ق.
  • سید رضى، محمد بن حسين‏، نهج البلاغه، مصحح: صبحی صالح، نشر هجرت‏، قم‏، چاپ اول‏، ۱۴۱۴ق.
  • الطبری، محمد بن جرير، تاريخ الأمم و الملوک، دار التراث، بيروت، چاپ دوم، ۱۹۶۷م.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، به تحقیق و تصحیح احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
  • مسعودی، على بن الحسين، ‏مروج الذهب‏، تحقيق اسعد داغر، دار الهجرة، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
  • ياقوت، حموى، معجم البلدان، بيروت، دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.