الطبقات الکبری (کتاب)
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | ابنسعد کاتب واقدی |
| تاریخ نگارش | قرن سوم |
| زبان | عربی |
| ترجمه فارسی | |
| مترجم | محمود مهدوی دامغانی |
الطبقات الکبری از مهمترین و قدیمیترین آثار تاریخی، تألیف ابنسعد کاتب واقدی (۱۶۸ق- ۲۳۰ق) است. این کتاب را منبع اساسی و اولیه برای بیشتر کتابهای تاریخی دانستهاند. این کتاب، علاوه بر سیره پیامبر، اطلاعاتی در مورد ۴۲۵۰ شخص از صحابه و تابعین که ۶۰۰ نفر آنان زن هستند، به دست داده است. کتاب الطبقات الکبری برای اولین بار با تحقیق برخی پژوهشگران غربی به چاپ رسید. افراد مختلف براساس نسخههای خطی دیگر، بخشهایی به این کتاب افزودند؛ ازجمله یک بخش پیرامون امام حسن(ع) و یکی پیرامون امام حسین(ع).
ابنسعد را یک «سنی متعصب» دانستهاند که نوع اعتقاد وی به وضوح از کتاب طبقات به دست میآید. رویکرد اعتقادی وی در نقل تاریخی سبب شده دادههای تاریخی وی، بهخصوص در موضوعات اختلافی میان شیعیان و اهلسنت، با احتیاط بررسی شود. ابنسعد سعی کرده همه گزارشهایی که ممکن است شایستگی و امتیاز ابوبکر برای جانشینی پیامبر اسلام را زیر سؤال ببرد، مخفی نگاه دارد. وی از ذکر ماجرای غدیر صرف نظر کرده و هیچ اشارهای به این واقعه نکرده است. محققان معتقدند ابنسعد در کتاب الطبقات الکبری گزارشهای پیشین در مورد واقعه سقیفه را بهگونهای مثلهشده گزارش نموده تا تأیید ابوبکر محسوب شود.
پیشوایان اهلسنت، واقعه سد الابواب را پیرامون خانه حضرت زهرا(س) و علی(ع) نقل کردهاند، اما ابنسعد بخشی با عنوان «بستن درهای منتهی به مسجد غیر از درب خانۀ ابوبکر» دارد و هفت روایت پیرامون بسته نشدن در خانه ابوبکر به سمت مسجدالنبی نقل کرده است. کتاب الطبقات الکبری با وجود نقل روایتهایی در مورد نقش حضرت علی(ع) در فتح خیبر، اما هیچ سـخنی از ناکامی ابوبکر و عمر در گشودن خیبر نمیآورد. گزارش ابنسعد از قیام امام حسـین(ع) که از قدیمیترین گزارشهای موجود است با وجود روایتهای مهمی که دارد اما تلاش کرده از یزید دفاع کند و بیگناه بودن وی در شهادت امام حسین(ع) را نشان دهد.
معرفی
کتاب الطبقات الکبری از مهمترین[۱] و قدیمیترین آثار تاریخی است.[۲] این کتاب را منبع اساسی و اولیه برای بیشتر کتابهای تاریخی دانستهاند که پس از این کتاب به نگارش در آمدهاند.[۳] الطبقات را به لحاظ تاریخی منظمترین و جامعترین کتابی خواندهاند که در شرح احوال شخصیتهای مهم زمان پیامبر نگاشته شده است.[۴] این کتاب مشتمل بر تاریخ دو قرن نخست اسلامی است.[۵] سبک نویسنده در این کتاب، سبک حدیثی است و نوع اخبار وی به صورت حدیث و با ذکر راویان آنها ارائه شده است.[۶] رسول جعفریان پژوهشگر معاصر معتقد است اطلاعات اجتماعی و فردی در این کتاب به قدری ارزشمند است که بدون آن نمیتوان قرن اول و دوم هجری را شناخت.[۷] همچنین در این کتاب اطلاعات مهمی در مورد تاریخ عرب و اسلام تا قرن سوم هجری،[۸] شهرهای مختلف و حضور صحابه و تابعین در آنها و نیز مهاجرت برخی از قبائل به شهرها وجود دارد.[۹]
این کتاب از مصادر مهم پیرامون سیره نبوی است[۱۰] و پس از ابناسحاق، اولین نویسندهای بوده که گفتار کاملی پیرامون پیامبر(ص) به نگارش در آورده است.[۱۱] در این کتاب، علاوه بر سیره پیامبر، اطلاعاتی در مورد ۴۲۵۰ شخص به دست میآید.[۱۲] از مشخصههای این کتاب اختصاصدادن جایگاهی ویژه به زنان مسلمان برای نخستین بار است.[۱۳] او به بررسی ۶۰۰ نفر از زنان پرداخته است.[۱۴] پیرامون وجه نامگذاری این کتاب به «طبقات» نکاتی گفته شده است.[۱۵]
تاثیر اعتقاد نویسنده بر محتوای کتاب
ابنسعد را یک «سنی متعصب» دانستهاند که نوع اعتقاد وی به وضوح از کتاب طبقات به دست میآید.[۱۶] وی ارتباط محکمی میان تاریخ و حدیث در نزد خود به وجود آورده[۱۷] و کاملاً براساس مؤلفههای عقیدتی، تاریخ را نوشته است.[۱۸] گفته شده خواننده کتاب طبقات در عین آن که خود را در حال مطالعه یک کتاب تاریخی میبیند، با یک اثر عقیدتی اهلحدیث نیز مواجه است.[۱۹]
ابنسعد کوشیده است مضمون تاریخ را چنان تفسیر نماید که هم وقایع را تأیید نماید و هم اعتقادات را ابطال نکند.[۲۰] برای نمونه رویکرد ابنسعد پیرامون واقعه عاشورا که «بیاطلاعی و نارضایتی یزید» از ماجرای عاشورا را مطرح میکند.[۲۱] رویکرد اعتقادی نویسنده سبب شده در پذیرش دادههای تاریخی وی، بهخصوص در موضوعات اختلافی میان شیعیان و اهلسنت، جانب احتیاط نگه داشته شود.[۲۲] هرچند در غیر موضوعات اختلافی، شیعیان به نقلهای تاریخی کتاب اعتماد کردهاند.[۲۳] اما بیشتر محققان اهلسنت بهخصوص تاریخنگاران شام، گزارشهای این کتاب را از گزارشهای مهم و تأثیرگذار تلقی کنند.[۲۴]
ساختار و انتشار
کتاب الطبقات الکبری برای اولین بار[۲۵] با تحقیق و پژوهش برخی مستشرقین و زیر نظر و تصحیح ادوارد سخاو انجام گرفت.[۲۶] این نسخه توسط انتشارات بریل[۲۷] و از سال ۱۹۰۴ تا ۱۹۱۸م به چاپ رسید.[۲۸] این چاپ بهجهت ارزش و اهمیت تا سالها اصل قرار گرفت[۲۹] و توسط ناشران دیگر تجدید چاپ شد و بیشترین چاپ این کتاب، از روی همین نسخه بوده است.[۳۰] در این چاپ، نسخهی خطی که اصل قرار داده شده بود، کمبودهایی داشت و محققان و پژوهشگران با بررسی نسخه های دیگر، بخشهایی را به آن اضافه کردند.[۳۱] محقق و نسخهشناس شیعه به نام سید عبدالعزیز طباطبائی در سال ۱۹۸۸م یک بخش با نام «ترجمة الامام الحسن(ع)» که به زندگانی امام حسن مجتبی پرداخته[۳۲]و بخش دیگر پیرامون زندگانی امام حسین(ع) را از این کتاب به چاپ رسانید.[۳۳] طباطبائی این دو بخش را از نسخهای که در قرن هفتم هجری نوشته شده تهیه نمود.[۳۴] همچنین در سال ۱۹۸۳ محققی به نام زیاد محمد منصور، براساس نسخههای خطی دیگر ۸۸۷ نفر از طبقه آخر تابعین اهل مدینه را به این کتاب اضافه کرد.[۳۵] افراد دیگری نیز براساس نسخههای خطی دیگر در برخی چاپها اضافه شدند.[۳۶]
این کتاب براساس چاپ اول خود ۹ جلد دارد که جلد آخر فهرست است. تقسیم مطالب در این جلدها سازگار با ساختار کتاب بوده است. جلد اول در مقدمهای به تاریخ پیامبران و اجداد پیامبر میپردازد. سپس به تاریخ پیامبر اسلام؛ طفولیت، جوانی، بعثت، هجرت به مدینه و زندگی وی پرداخته شده است. جلد دوم کتاب جنگهای پیامبر را توضیح میدهد و از سیره پیامبر، مریضی، وفات و میراث وی سخن گفته شده است.[۳۷] نویسنده سپس افراد را در پنج طبقه تقسیم کرده و مبنای وی تقدم آنها در ایمانآوردن و فضل و شرف آنها در مسلمانی است.[۳۸] نخستین طبقه که تمام جلد سوم را در بر میگیرد صحابهای هستند که در جنگ بدر شرکت کردند. جلد چهارم به مهاجران و انصاری میپردازد که در جنگ بدر نبودند. سپس به صحابهای میپردازد که قبل از فتح مکه ایمان آوردند. جلد پنجم تا جلد هشتم نیز به طبقات دیگر صحابه و تابعین پرداخته است.[۳۹] جلد هشتمِ کتاب فقط به زنان پرداخته است؛ زنانی که به صورت عمومی یا خصوصی در زندگی پیامبر نقش داشتند و زنانی که از وی حدیث نقل کردهاند.[۴۰] بخشهایی از این کتاب توسط محمود مهدوی دامغانی، محقق و پژوهشگر ایرانی به زبان فارسی ترجمه شده است.[۴۱]
نویسنده
محمد بن سعد بن منیع زهری[۴۲] معروف به کاتب واقدی[۴۳] در سال ۱۶۸هجری[۴۴] در شهر بصره[۴۵] متولد شد. وی در سال ۲۳۰ق[۴۶] در ۶۲ سالگی[۴۷] در بغداد فوت کرد و در همان شهر به خاک سپرده شد.[۴۸] او نزد عالمان متعدد به تحصیل علم پرداخت، با این حال بیشترین استفاده را از واقدی داشت.[۴۹] شاگردی و همراهی فراوان وی با واقدی سبب گشت وی را کاتب واقدی[۵۰] غلام واقدی[۵۱] و صاحب (همراه) واقدی[۵۲] بخوانند.
ابنسعد را ازجمله سنیهای متعصب[۵۳] و پیرو اهلحدیث[۵۴] دانستهاند. برخی حتی وی را به ناصبیگری متهم کردهاند که البته مخالفانی دارد.[۵۵] ابنسعد در نزد اهلسنت جایگاه ویژهای دارد؛ ابنحجر عسقلانی از او با تعبیر «یکی از حافظان بزرگ، مورد اعتماد و پرهیزکار» یاد کرده[۵۶] و دیگران نیز او را مؤرخ ثقه دانستهاند.[۵۷] برخی نویسندههای اهلسنت متأخر بیان داشتهاند تمام افرادی که پس از ابنسعد تاریخنگاری کردند اتفاق نظر دارند که وی عادل، راستگو و عالم بوده است.[۵۸] کتاب وی در میان شیعیان نیز از اهمیت بالایی برخوردار است اما نوع اعتقادات ابنسعد و بازتاب آنها در کتاب، سبب شده پذیرش برخی دادههای او، بهخصوص در موضوعات اختلافی، همواره با رعایت جانب احتیاط دیده شود.[۵۹]
مشهورترین اثر ابنسعد کتاب الطبقات الکبری است.[۶۰] این کتاب سبب شده نام ابنسعد در شمار بزرگترین مورخان و سیرهنویسان اسلامی قرار بگیرد.[۶۱] وی آثار دیگری ازجمله اخبار النبی، الطبقات الصغیر نیز دارد.[۶۲]
رویکرد نویسنده نسبت به اشخاص و وقایع مهم برای شیعه
مجموع اطلاعاتی که ابنسعد در بخش مخصوص به امام علی(ع) برای خواننده گزارش میکند، پیرامون اسلامآوردن علی(ع) در کودکی، توصیف جسمانی، نوع لباس، انگشت و نقش انگشتری آن حضرت است.[۶۳] این در حالی است که شرح حال ابوبکر با تفصیل از طائفه، خانواده، بزرگی، وصیت و شرح خدمات وی گزارش شده[۶۴] و چند برابر محتوایی است که در مورد امام علی(ع) آورده است.[۶۵] ابنسعد نام علی(ع) را در ذیل روایاتی میآورد که وی اولین مرد مسلمان است،[۶۶] ولی در ادامه نقل میکند که اسلام آوردن علی در یازده سالگی صحیح نبوده است.[۶۷] او همچنین پیمان برادری میان پیامبر(ص) و علی(ع) را نقل میکند و روایت دیگری را ذکر میکند که پیامبر میان او و سهل بن حنیف، پیمان برادری بسته است.[۶۸] پیشوایان اهلسنت، واقعه سد الابواب را با سندهای صحیح و متعدد و در حد تواتر، پیرامون خانه حضرت زهرا(س) و امام علی(ع) نقل کردهاند.[۶۹] اما ابنسعد بخشی با عنوان «بستن درهای منتهی به مسجد غیر از درب خانۀ ابوبکر» را ذکر کرده و هفت روایت پیرامون بستهنشدن در خانه ابوبکر به سمت مسجد نقل کرده است.[۷۰]
کتاب الطبقات الکبری در مورد نقش حضرت علی(ع) در جنگ خیبر، جمله مشهور پیامبر «پرچم را فردا به دست کسی میسپارم که خدا و پیامبرش او را دوست دارند و او نیز خداوند و پیامبرش را دوست دارد» را نقل کرده و بیان داشته که پیامبر در روز بعد پرچم را به امام علی(ع) داد.[۷۱] با این حال هیچ سـخنی از ناکامی ابوبکر و عمر در نبرد خیبر نقل نکرده است.[۷۲] برخی پژوهشگران با بررسی روایات کتاب الطبقات چنین نتیجه گرفتهاند که این کتاب، امام علی(ع) را از خلافـت شیخین کـاملا خشـنود نشان میدهد.[۷۳] همچنین جمعآوری قرآن توسط امام علی(ع) را بهانه امام برای تأخیر در بیعت دانسته که بهمعنای عدم رضایت از انتخاب ابوبکر نیست.[۷۴]
واقعه غدیر
محققان معتقدند ابنسعد تنها روایاتی را انتخاب کرده که فضیلت و شایستگی ابوبکر را در جهت رهبری جامعه اسلامی به هنگام رحلت رسول خدا اعلام میدارد،[۷۵] در حالی که تقریباً تمامی روایات بر جانشینی علی(ع) را نادیده میگیرد.[۷۶] او صفحات متعددی را به حجةالوداع اختصاص داده است؛[۷۷] با این حال از ذکر ماجرای غدیر صرفنظر کرده و هیچ اشارهای به این واقعه نکرده است.[۷۸] این در حالی است که برخی مشایخ حدیث ابنسعد خود جزء راویان حدیث غدیر بودهاند[۷۹] و این حدیث در صحاح سته اهلسنت مانند سنن النسائی[۸۰] سنن ترمذی[۸۱] سنن ابن ماجة،[۸۲] و بسیاری از کتابهای معتبر اهلسنت همچون مسند احمد بن حنبل،[۸۳] مصنف ابنأبیشیبه،[۸۴] که همعصر ابنسعد بودهاند ذکر شده است. البته ابنسعد با وجود عدم اشاره به واقعه غدیر، در ذیل گفتگوی فردی که وی را با تعبیر «رافضی» یاد میکند با یکی از بنیهاشم، اشارهای مختصر به گفتار «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ» میکند ولی آن را در غیر فرمانروایی و حکومت میداند.[۸۵]
سقیفه
ابنسعد در کتاب الطبقات الکبری در مورد واقعه سقیفه نه تنها اطلاعات تازهای را بر گزارشهای پیشین خود نیفزوده، بلکه گزارشهای پیشین خود را بهگونهای مثلهشده گزارش نموده تا بهنحوی تأیید ابوبکر محسوب شود.[۸۶] پژوهشگران معتقدند با مطالعه گزارش ابنسعد پیرامون واقعه سقیفه به روشنی میتوان دریافت که نویسنده درصدد گزارش متعهدانه تاریخ نبوده؛ بلکه تلاش وافر نموده تا از شایستگی و انتخاب ابوبکر جانبداری کند.[۸۷] در گزارش کتاب الطبقات از واقعه سقیفه اشارهی اندکی به اختلافات در سقیفه شده[۸۸] و تلاش شده این واقعه را کاملا عادی و با رضایت همه صحابه نشان دهد.[۸۹]
دفاع از یزید در واقعه عاشورا
گزارش ابنسعد از نظر تاریخی، یکی از قدیمیترین گزارشهای موجود از قیام امام حسـین(ع) است که در اوایل قرن سوم هجری نوشته شده است.[۹۰] گزارش ابنسعد درباره امام حسین(ع) به دو شکل دانسته شده است: بخشی روایات مربوط به فضائل و زندگی امام حسین(ع) است. در این بخش در ذیل ۱۳۷ روایت از زمان ولادت تا حوادث پس از شهادت امام نقل میشود. در بخش دوم، ابنسعد به شهادت امام حسین(ع) پرداخته است.[۹۱] پژوهشگران معتقدند کتاب الطبقات تلاش دارد امام حسن(ع) را شخصیتی صلحجو و امام حسین را شخصیتی همواره بهدنبال جنگ و پیکار با ستمکاران نشان دهد.[۹۲]
پژوهشگران معتقدند در نقل ابنسعد در کتاب الطبقات نکته بسیار مهمی وجود دارد و آن دفاع از یزید و بیگناه بودن وی در شهادت امام حسین(ع) است.[۹۳] ابنسعد را به نوعی ادامهدهنده خوانش رسمی بنیامیه دانستهاند که یزید را در واقعه عاشورا بیگناه دانسته و تقصیر را بر عهده ابنزیاد قرار دادند.[۹۴] این موضوع را نشان از تمایل ابنسعد به بنیامیه برشمردهاند.[۹۵] این رویکرد، سبب شد افرادی مانند ابنعربی و ابنخلدون تحت تأثیر این گزارش، نسبت به عاشورا نظر منفی ابراز کنند.[۹۶]
پانویس
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۹.
- ↑ خان صنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۶۸.
- ↑ المنذری، «فاطمة علیها السلام بنت رسول الله صلی الله علیه و آله فی کتب الطبقات والتراجم «ابن سعد "ت230ه"» انموذجاً»، ص۶۶۱.
- ↑ خانصنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۷۹.
- ↑ خان صنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۶۸.
- ↑ جعفریان، سیره رسول خدا، ۱۳۸۳ش، ص۶۲.
- ↑ جعفریان، سیره رسول خدا، ۱۳۸۳ش، ص۶۲.
- ↑ رحیمپور، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، ص۹۸.
- ↑ جعفریان، سیره رسول خدا، ۱۳۸۳ش، ص۶۲.
- ↑ الصبحی، «دراسة مرویات غسل النبی (ص) بعد وفاته من کتاب الطبقات الکبری لمحمد بن سعد الزهری ت 230»، ص۳۳۴.
- ↑ عونی، «بروکلمان و طبقات ابن سعد»، ص۷۲.
- ↑ رحیمپور، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، ص۹۸.
- ↑ خاتمی و دیگران، «رابطه حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) در الطبقات الکبری ابن سعد»، ص۴۶.
- ↑ رحیمپور، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، ص۹۸.
- ↑ الهنداوی، «الطبقات الکبری لإبن سعد»، ص۳۹.
- ↑ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۷۶ش، ص۷۹.
- ↑ المنذری، «فاطمة علیها السلام بنت رسول الله صلی الله علیه و آله فی کتب الطبقات والتراجم «ابن سعد "ت230ه"» انموذجاً»، ص۶۶۱.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۰.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۰.
- ↑ سلطانی احمدی و دیگران، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، ص۴۲.
- ↑ سلطانی احمدی و دیگران، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، ص۴۲.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۰.
- ↑ برای نمونه ر.ک: عاملی، صفوة الصحیح من سیرة النبی الأعظم، تهران، ص۱۹۱.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۱.
- ↑ محمد یوسف موسی، «من عیون التراث الإسلامی: طبقات ابن سعد»، ۵۴- ۵۵.
- ↑ «الطبقات الکبیر»، بنیاد محقق طباطبائی.
- ↑ المنذری، «فاطمة علیها السلام بنت رسول الله صلی الله علیه و آله فی کتب الطبقات والتراجم «ابن سعد "ت230ه"» انموذجاً»، ص۶۶۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۹.
- ↑ محمد یوسف موسی، «من عیون التراث الإسلامی: طبقات ابن سعد»، ۵۴- ۵۵.
- ↑ الهنداوی، «الطبقات الکبری لإبن سعد»، ص۳۹.
- ↑ انصاری، «بازیافته هایی از طبقات ابن سعد»، ص۴۳.
- ↑ عاملی، مأساة الزهراء علیها السلام، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۷۲.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۰.
- ↑ انصاری، «بازیافته هایی از طبقات ابن سعد»، ص۴۳.
- ↑ انصاری، «بازیافته هایی از طبقات ابن سعد»، ص۴۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰
- ↑ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۷۶ش، ص۸۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ «منابع مربوط به شناخت طبقات محدثان و فقهای قدیم»، آثار برتر.
- ↑ ابنخلکان، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، ۱۳۶۴ش، ج۴، ص۳۵۱.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۱۳۶.
- ↑ الصبحی، «دراسة مرویات غسل النبی (ص) بعد وفاته من کتاب الطبقات الکبری لمحمد بن سعد الزهری ت 230»، ص۳۳۳.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۱۳۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۱۸.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ص۱۶۱.
- ↑ رحیمپور، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، ص۹۷.
- ↑ رحیمپور، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، ص۹۷.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۱۳۶.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۱، ص۱۲.
- ↑ الصبحی، «دراسة مرویات غسل النبی (ص) بعد وفاته من کتاب الطبقات الکبری لمحمد بن سعد الزهری ت 230»، ص۳۳۳.
- ↑ جعفریان، سیره رسول خدا، ۱۳۸۳ش، ص۶۲.
- ↑ سلطانی احمدی و دیگران، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، ص۴۰.
- ↑ سلطانی احمدی و دیگران، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، ص۳۹.
- ↑ ابنحجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۵ق، ج۹، ص۱۸۲.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۱۳۶.
- ↑ الابیاری، «الطبقات الکبری لابن سعد»، ص۵۸۱.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۰.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۰.
- ↑ انصاری، «بازیافته هایی از طبقات ابن سعد»، ص۴۳.
- ↑ رحیمپور، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، ص۹۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۵- ۲۲.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۲۵- ۱۶۰.
- ↑ خانصنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۶۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۱۶.
- ↑ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۰۲.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۷۵- ۱۷۶.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۶.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۷۹.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۹.
- ↑ خانصنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۷۹.
- ↑ خانصنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۷۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۳۰- ۱۴۵
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۸.
- ↑ کاظم بیکی، گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، ص۶۸.
- ↑ نسائی، سنن الکبری، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۴۵.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۲۱ق، ج۵، ص۳۹۸.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۸۴و۸۸.
- ↑ احمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۴۲؛ ج۲، ص۱۸، ۲۳، ۱۴۱.
- ↑ ابن ابیشیبه، المصنف فی الأحادیث والآثار، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۳۶۵- ۳۷۴.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۴۵.
- ↑ خانصنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۷۸.
- ↑ خانصنمی و دیگران، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، ص۶۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۰۷.
- ↑ خاتمی و دیگران، «رابطه حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) در الطبقات الکبری ابن سعد»، ص۴۶.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۲۶.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۲.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۴.
- ↑ سلطانی احمدی و دیگران، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، ص۳۰.
- ↑ سلطانی احمدی و دیگران، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، ص۳۰.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۱.
- ↑ رفعت، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، ص۱۱۱.
منابع
- ابنابیشیبه، ابوبکر عبدالله بن محمد، المصنف فی الأحادیث و الآثار، تحقیق کمال یوسف الحوت، ریاض، مکتبة الرشد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، محقق: محمد عبدالقادر عطا، مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد، تهذیب التهذیب، هند، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، چاپ اول، ۱۳۲۵ق.
- ابنخلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- ابنسعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، تحقیق شعیب الأرنؤوط و دیگران، دار الرسالة العالمیة، ۲۰۰۹م.
- الابیاری، ابراهیم، «الطبقات الکبری لابن سعد»، تراث الانسانیة، ج۳، شماره۸، بیتا.
- احمد بن حنبل، احمد بن محمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، تحقیق احمد محمد شاكر، قاهره، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- انصاری، محمدرضا، «بازیافته هایی از طبقات ابن سعد»، کیهان فرهنگی، شماره ۶۱، فروردين ۱۳۶۸ش.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر و دیگران، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۱م.
- جعفریان، رسول، سیره رسول خدا، قم، دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- خاتمی، سارا، مجتبی سلطانی احمدی، مصطفی گوهری فخرآباد، «رابطه حضرت فاطمه(س) و امام علی(ع) در الطبقات الکبری ابن سعد»، سیرهپژوهی اهل بیت(ع)، شماره ۱۴، بهار و تابستان ۱۴۰۱ق.
- خان صنمی، شعبانعلی، سیدعلی مستجاب الدعواتی، فاطمه خان صنمی، «تاملی بر روایت ابن سعد از مسئله جانشینی رسول خدا (ص)»، معرفت کلامی، شماره بیست، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
- رحیمپور ازغدی، طاهره، «معرفی مختصر کتاب الطبقات الکبری»، تاریخ پژوهی، شماره ۱۲ و ۱۳، پاییز و زمستان ۱۳۸۱ش.
- رفعت، محسن، «روایات عاشورایی الطبقات الکبری ابن سعد در سنجه نقد (بازه زمانی پیش از عاشورا)»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره ۴۳، تابستان ۱۴۰۰ق.
- زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
- سلطانی احمدی، مجتبی، مهدي دقيقي، مصطفی گوهری فخرآباد، «مسئولیت یزید در واقعه کربلا از نگاه ابن سعد، نویسنده «الطبقات الکبری»»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۵۶، بهار و تابستان ۱۴۰۳ش
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیلزکار، ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
- الصبحی، محمد بن عبدالله غبان، «دراسة مرویات غسل النبی (ص) بعد وفاته من کتاب الطبقات الکبری لمحمد بن سعد الزهری ت 230»، جامعة امالقری، شماره ۲۶، صفر ۱۴۲۴ق.
- «الطبقات الکبیر»، بنیاد محقق طباطبائی، تاریخ بازدید: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- عاملی، جعفرمرتضی، صفوة الصحيح من سيرة النبى الأعظم، تهران، مشعر، بیتا.
- عاملی، جعفرمرتضی، مأساة الزهراء عليها السلام، بیروت، دار السیرة، ۱۴۱۸ق.
- عونی، عبدالرءوف، «برو کلمان و طبقات ابن سعد»، الأدب، سال یازده، شماره نهم، ۱۹۶۶م.
- کاظم بیکی، محمدعلی، مصطفی گوهری فخرآباد، «نگاه اهل حدیثی ابن سعد به تاریخ صدر اسلام؛ بررسی موردی شرح حال امام علی (ع) در کتاب الطبقات الکبری»، تاریخ و فرهنگ، شماره ۹۲، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
- محمد یوسف موسی، «من عیون التراث الإسلامی: طبقات ابن سعد»، منبر الاسلام، سال هجدهم، شماره ۹، ۱۳۸۰ق.
- «منابع مربوط به شناخت طبقات محدثان و فقهای قدیم»، آثار برتر، تاریخ بازدید: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- المنذری، کاظم جواد، «فاطمة علیها السلام بنت رسول الله صلی الله علیه و آله في كتب الطبقات والتراجم «ابن سعد "ت230ه"» انموذجاً»، الكلية الإسلامية الجامعة، شماره ۲۱، رجب ۱۴۳۴ق.
- نسائی، احمد بن شعیب، سنن الکبری، تحقیق عبدالغفار سلیمان بنداری و سید کسروی حسن، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۱م.
- الهنداوی، خلیل، «الطبقات الکبری لإبن سعد»، الآداب السنة الخامسة،شماره ۱۲، دسامبر ۱۹۵۷م.