تاریخ گزیده (کتاب)
 چاپ انتقادی تاریخ گزیده | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | حمدالله مستوفی |
| تاریخ نگارش | ۷۳۰ق |
| موضوع | تاریخ عمومی جهان |
| زبان | فارسی |
| به تصحیح | عبدالحسین نوائی |
| تعداد جلد | ۱ |
| تعداد صفحات | ۸۱۶ |
| قطع | وزیری |
| ترجمه به دیگر زبانها | انگلیسی |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | امیرکبیر |
| محل نشر | تهران |
| تاریخ نشر | ۱۳۶۴ش |
| نوبت چاپ | سوم |
| شمارگان | ۶۶۰۰ |
تاریخ گُزیده نوشتهٔ حَمْدُالله مُسْتوفی (درگذشت: ۷۵۰ق) کتابی تاریخی مشتمل بر تاریخ عمومی جهان که رویکرد آن در روایت تاریخ صدر اسلام تسنن دوازدهامامی دانسته شده است. این کتاب مشهورترین تاریخ عمومی فارسی در دوران مغولان بهشمار رفته است. نثر روان و زیبای فارسی این کتاب در کنار اطلاعات منحصر تاریخی آن از جمله دلایل شهرت و رواجش قلمداد شده است.
برخی نشانههای گرایش تسنن دوازدهامامی در تاریخ گزیده چنین برشمرده است: اینکه نویسنده آن پس از نقل تاریخ زندگی پیامبر(ص)، بهنقل هوادارانهٔ زندگانی خلفای سهگانه پرداخته است. پس از آن، به شرح زندگی و فضائل امام علی(ع) و امام حسن(ع) پرداخته و در ادامه به شرح زندگی سایر ائمه شیعه(ع) پرداخته و آنان را «ائمهٔ معصومین» و «حُجَّةُ الحَقِّ علی الخَلْق» خوانده است.
نویسندهٔ کتاب تاریخ گزیده، حمدالله مستوفی، مورخ، جغرافیدان، شاعر و دیوانسالار ایرانی است که در آثارش گرایش تسنن دوازدهامامی نشان داده شده است. کتاب او مشتمل بر مقدمه، فاتحه، شش باب و خاتمه است و هر باب شامل چند فصل است. این کتاب در سال ۱۳۳۹ش، توسط عبدالحسین نوائی (درگذشت: ۱۳۸۳ش) بهصورت انتقادی تصحیح و چاپ شده است.
جایگاه: تاریخی با رویکرد تسنن دوازدهامامی
بهگزارش برخی محققان، کتاب تاریخ گزیده نوشتهٔ حمدالله مستوفی کتابی تاریخی مشتمل بر تاریخ عمومی جهان، از آغاز خلقت تا زمان مؤلف است.[۱] بهنوشتهٔ رسول جعفریان، تاریخپژوه شیعه، رویکرد جاری در این کتاب در روایت تاریخ صدر اسلام تسنن دوازدهامامی است؛ چون در آن نوع خاصی از تسنن با تشیع دوازدهامامی جمع شده است.[۲]
نشانههای رویکرد تسنن دوازدهامامی در تاریخ گزیده چنین برشمرده است:[۳] مستوفی در روایت تاریخ اسلام، پس از نقل تاریخ زندگی پیامبر(ص)، به زندگانی خلفای سهگانه پرداخته است.[۴] او این قسمت را با هواداری کامل از آنان سامان داده است.[۵] پس از آن به شرح زندگی و فضائل امام علی(ع)[۶] و پس از آن امام حسن(ع)[۷] پرداخته است.
مستوفی در ادامه، در فصل سوم از باب سوم کتاب، به شرح زندگی سایر ائمه شیعه(ع) پرداخته[۸] و آنان را «ائمهٔ معصومین» و «حُجَّةُ الحَقِّ علی الخَلْق» خوانده است.[۹] او دلیل پرداختن به زندگی آنان را این دانسته که آنان هرچند خلافت نکردند، چون مستحق خلافت بودند از باب تبرک به نقل تاریخ آنان میتوان پرداخت.[۱۰]
مستوفی در ادامه به شرح زندگی و فضائل صحابه و تابعین و در صدر آنان عشرهٔ مبشره، بهدلیل تبرک و براساس عقاید اهلسنت، پرداخته است.[۱۱] همچنین، در فصلی که دربارهٔ ائمهٔ مذاهب مختلف اسلامی نوشته، ابتدا از «امام معصوم جعفر صادق رضی الله عنه که امام اهلبیت است» یاد کرده، سپس به ائمهٔ مذاهب چهارگانه اهلسنت پرداخته است.[۱۲]
سایر ویژگیها
برخی محققان، بر اساس مقدمهٔ تاریخ گزیده،[۱۳] نوشتهاند که مستوفی این کتاب را در سال ۷۳۰ق نگاشته و آن را به وزیر وقت خواجه غیاثُالدین محمد، فرزند رشیدالدین فضلالله همدانی(درگذشت: ۷۱۸ق) وزیر ایلخانان و مورخ، تقدیم کرده است.[۱۴] این کتاب را برخی تلخیص و تکمیل کتاب جامِعُ التَّواریخ نوشتهٔ رشیدالدین فضلالله همدانی برشمردهاند.[۱۵] با این حال، مستوفی در مقدمهٔ کتاب، علاوه بر جامع التواریخ، از ۲۲ منبع دیگر یاد کرده است.[۱۶]
بهنوشتهٔ عبدالحسین زرینکوب (درگذشت: ۱۳۷۸ش)، تاریخ پژوهایرانی، تاريخ گزيده، با وجود اختصار، گاه دربرگیرندهٔ اخباری است كه در مآخذ دیگر نیست و مخصوصاً از جهت تاريخ عصر مؤلف دارای اهمیت است.[۱۷] به همین دلیل، از نظر او این کتاب مشهورترین تاریخ عمومی فارسی در دوران مغولان است.[۱۸] همین علتی دانسته شده تا مورخان بعدی به این کتاب اقبال داشته باشند و کسانی چون قاضی نورالله شوشتری (درگذشت: ۱۰۱۹ق) و غیاثُالدین خوانْدمیر (درگذشت: ۹۴۳ق)، مورخ دورهٔ تیموریان، از آن استفاده کنند.[۱۹]
وجه دیگر اهمیت و رواج کتاب تاریخ گزیده نثر فارسی زیبا، شیوا و پرمعنای آن دانسته شده است.[۲۰] گفته شده که نثر این کتاب نسبت به نثر سایر کتابهای تاریخی فارسی آن دوره، که سنگین و عربیمآبانه است، روان و دلنشین است.[۲۱]
رسول جعفریان، ویژگی دیگر این کتاب را محوریت ایران در روایت تاریخ دانسته است؛ امری که بهدلیل کمبود منابع تاریخی فارسی از آن دوره باعث ارزشمندی فراوان آن شده است.[۲۲] آنچنان که برای نمونه طولانیترین قسمت شرح حال صحابه به سلمان فارسی اختصاص داده شده است.[۲۳]
نویسنده
نویسندهٔ کتاب تاریخ گزیده حَمْدُالله (حمد) بن ابوبکر مُستوفی قزوینی (۶۸۰-۷۵۰ق) مورخ، جغرافیدان، شاعر و دیوانسالار ایرانی است[۲۴] که در آثارش، از جمله تاریخ گزیده، گرایش تسنن دوازدهامامی نشان داده شده است.[۲۵] بهگزارش خود او، نژادش عربی و نسبش به حر بن یزید ریاحی میرسد.[۲۶]
بهگزارش مستوفی، خاندانش از مستوفیان قزوین و از قدیمیترین خاندانهای این منطقه بودهاند که از دورهٔ معتصم عباسی (حکومت: ۲۱۸ـ۲۲۷ق) تا دورهٔ قادر عباسی (حکومت: ۳۸۱-۴۲۲ق) والی قزوین بودهاند و پس از آن به مستوفیگری (امور مالی دولتی) مشغول بودهاند.[۲۷]
مستوفی خود میگوید که از کودکی به علم و عالمان و کسب دانش و هنر علاقه داشته و در همراهی با عالمان و بهرهمندی از دانش آنان میکوشیده است.[۲۸] در این میان، او بیشتر با عالمان علم تاریخ همنشینی و گفتوگو داشته است.[۲۹] گزارش شده که آشنایی او با رشیدالدین فضلالله همدانی هم موجب استفاده او از دانش و روش تاریخنگاری رشیدالدین شد[۳۰] و هم موجب شد تا به شغل استیفا در قزوین و زنجان منسوب گردد.[۳۱]
بهگزارش ادوارد براون (درگذشت: ۱۹۲۶م)، ایرانشناس انگلیسی، از مستوفی سه اثر بهجا مانده است: تاریخ گزیده، ظفرنامه و نُزْهَةُ القُلوب.[۳۲] ظَفَرنامه هم مانند تاریخ گزیده در موضوع تاریخ است، ولی بهنظم سروده شده است.[۳۳] نزهة القلوب اما به نثر و در علم جغرافیاست.[۳۴]
حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده:
فصل سیوم از باب سیوم در ذکر تمامی ائمه معصومین، رضوان الله علیهم اجمعین، که حجة الحق علی الخلق بودند... ائمه معصوم اگرچه خلافت نکردند، اما چون مستحقْ ایشان بودند، تبرک را از احوال ایشان شمهای بر سبیل ایجاز ایراد میرود.[۳۵]
ساختار و محتوا
کتاب تاریخ گزیده مشتمل بر مقدمه، فاتحه، شش باب و خاتمه است و هر باب شامل چند فصل است:
- فاتحه: این بخش مشتمل بر نقل جزئیات آفرینش عالم است.[۳۶]
- باب اول: دربارهٔ پیامبران پیش از پیامبر اسلام(ص) که در فصل دوم آن بهنقل تاریخ حکمایی پرداخته که پیامبر نبودند، ولی برای رواج دین تلاش کردند؛ از جمله کسانی چون لقمان و اصحاب کهف.[۳۷]
- باب دوم: دربارهٔ پادشاهان و حکومتهای پیش از اسلام با محوریت حکومتهای ایرانی.[۳۸]
- باب سوم: دربارهٔ تاریخ پیامبر اسلام(ص)، اهلبیت(ع)، خلفا و اصحاب او که در یک مقدمه و شش فصل سامان یافته است.[۳۹] مقدمه دربارهٔ نسب پیامبر(ص)، فصل دوم دربارهٔ خلفای راشدین، فصل سوم دربارهٔ ائمه(ع)، فصل چهارم دربارهٔ صحابه و تابعین، فصل پنجم دربارهٔ خلفای اموی و فصل ششم دربارهٔ خلفای عباسی.[۴۰]
- باب چهارم: در این باب ضمن دوازده فصل به تاریخ حکومتهای اسلامی پس از اسلام با محوریت ایران پرداخته شده است.[۴۱] در ضمن این فصلها شرح برخی حکومتهای شیعی آمده است؛ از جمله در فصل پنجم به آلبویه پرداخته شده و در فصل نهم به اسماعیلیان ایران.[۴۲]
- باب پنجم: این باب یادکردی از عالمان دینی از ائمهٔ مذاهب اسلامی، قاریان (از جمله قراء هفتگانه)، محدثان، مشایخ تصوف، شاعران و عالمان علومی چون ادبیات، حکمت و طب است.[۴۳] در برخی از این فصلها از بعضی از چهرههای شیعه مانند سید رضی (درگذشت: ۴۰۶ق)،[۴۴] فردوسی (درگذشت: ۴۱۱ق)،[۴۵] ابنسینا (درگذشت: ۴۲۸ق)،[۴۶] ناصرخسرو (درگذشت: ۴۶۸ق)[۴۷] و خواجه نصیرالدین طوسی (درگذشت: ۶۷۲ق)[۴۸] یاد شده است.
- باب ششم: در این باب مستوفی به موضوعات مربوط به شهر محل تولد خود قزوین پرداخته است؛ از نقل روایاتی در شأن این شهر تا ذکر نواحی، رودخانهها، مقبرهها و مسجدهای آن.[۴۹] مستوفی از جمله در قسمت اخیر از مسجدی یاد کرده که پسر حجاج بن یوسف ثقفی آن را ساخته و شیعیان در آن نماز نمیخواندهاند، چون معتقد بودند در دورهٔ امویان در آن مسجد امام علی(ع) لعن میشده است.[۵۰]
- خاتمه: در خاتمه مستوفی انساب پیامبران(ع)، ائمه(ع)، پادشاهان و حکما را بهصورت شجره آورده است.[۵۱]
در ذکر ائمه و مجتهدان اسلام که در کار دین اجتهاد نمودهاند و هر یک در شریعت طریقی سپردهاند. سیزده کس یکی امام معصوم جعفر صادق رضی الله عنه که امام اهلبیت(ع) است... و چهار ائمه سنت و جماعتند و هشت مجتهد...[۵۲]
چاپ و نشر
بهنوشتهٔ عبدالحسین نوائی (درگذشت: ۱۳۸۳ش)، تاریخپژوه و مصحح تاریخ گزیده، تازگی مطالب و سادگی عبارات این کتاب موجب شد تا توجه مستشرقان به آن جلب شود و آن را منتشر کنند.[۵۳]
بهگزارش نوائی، اولین بار یک مستشرق فرانسوی در سال ۱۸۵۷م و پس از او براون در سال ۱۹۰۱م قسمتهایی از تاریخ گزیده را منتشر کردند.[۵۴] در سال ۱۹۱۰م، بروان چاپی نسخهبرگردان (فاکسيميله) از نسخهای مورخ ۸۵۷ق منتشر کرد که بهگفتهٔ نوائی نسخهای بسیار مغلوط و دارای افتادگیهای فراوان بود.[۵۵]
بهنوشتهٔ نوائی، در سال ۱۹۱۳ق براون با همکاری رینولد نیکُلْسُون (درگذشت: ۱۹۴۵م)، ایرانشناس انگلیسی، ترجمهٔ خلاصهای از تاریخ گزیده را با حواشی و توضیحات منتشر کرد.[۵۶] در سال ۱۳۳۹ش، عبدالحسین نوائی چاپی انتقادی، بر اساس نسخههای خطی متعدد، از تاریخ گزیده ارائه کرد که توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد.[۵۷]
پانویس
- ↑ نوائی، متون تاریخی به زبان فارسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۴؛ علیبیگی، «تاریخ گزیده»، ص۲۴۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲-۸۴۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲-۸۴۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۶۷-۱۹۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۹۲-۱۹۸.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۹۸-۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۱-۲۰۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۰۷-۲۴۵.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۲۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۴.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۷؛ زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۳۶.
- ↑ زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۳۶؛ نوائی، متون تاریخی به زبان فارسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶-۷.
- ↑ زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۳۶.
- ↑ زرینکوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۳۶.
- ↑ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص یز.
- ↑ نوائی، متون تاریخی به زبان فارسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۴.
- ↑ نوائی، متون تاریخی به زبان فارسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۴؛ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص د.
- ↑ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۹۳ش، ص۳۱۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲۲۸-۲۳۱.
- ↑ علیبیگی، «حمدالله مستوفی»، ص۱۳۵.
- ↑ دانشپژوه، «انتقاد کتاب: کشف الحقائق»، ص۳۰۷؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۸۴۲-۸۴۳؛ جعفریان، منابع تاریخ اسلام، ۱۳۹۳ش، ص۸۴۲-۸۴۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۸۱۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۸۱۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۲.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۶.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۶-۱۲۷.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۷.
- ↑ براون، از سعدی تا جامی، ۱۳۳۹ش، ص۱۲۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۱.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۵-۱۷.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۲-۷۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۹.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۹-۱۰.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۹-۱۰.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۰-۱۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۱-۱۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۹۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۴۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۸۸-۶۸۹.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۵۳.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۰۵-۷۰۶.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۳-۱۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۷۸۲.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۱۴.
- ↑ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۶۴ش، ص۶۲۴.
- ↑ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص یز-یح.
- ↑ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص یح.
- ↑ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص یح.
- ↑ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص یح-یط.
- ↑ نوائی، متون تاریخی به زبان فارسی، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۴؛ نوائی، «مقدمهٔ محقق»، ص ک-کج.
منابع
- براون، ادوارد، از سعدی تا جامی (تاریخ ادبیات ایران از نیمه قرن هفتم تا آخر قرن نهم هجری عصر استیلای مغول و تاتار)، ترجمهٔ علیاصغر حکمت، تهران: کتابخانهٔ ابنسینا، ۱۳۳۹ش.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران (از آغاز تا طلوع دولت صفوی)، تهران، نشر علم، ۱۳۸۸ش.
- جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، تهران: نشر علم، ۱۳۹۳ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- دانشپژوه، محمدتقی، «انتقاد کتاب: کشف الحقائق»، در فرهنگ ایرانزمین، شماره ۱۳، ۱۳۴۴ش.
- علیبیگی، فهیمه، «تاریخ گزیده»، در دانشنامهٔ جهان اسلام (ج۶)، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- علیبیگی، فهیمه، «حمدالله مستوفی»، در دانشنامهٔ جهان اسلام (ج۱۴)، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- مستوفی، حمدالله بن ابیبکر، تاریخ گزیده، تحقیق عبدالحسین نوائی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.
- نوائی، عبدالحسین، متون تاریخی به زبان فارسی، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۵ش.
- نوائی، عبدالحسین، «مقدمهٔ محقق»، در تاریخ گزیده، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۴ش.