مکتب سقاخانه

قسمتی از دوازده‌بند محتشم در نقاشی‌خطی از حسین زنده‌رودی

مَکْتَب سَقّاخانه جریانی در هنرهای تَجَسُّمی مدرن ایران است که با بهره‌گیری از عناصر بصری فرهنگ و آیین‌های شیعی، پیوندی میان هنر مدرن و سنت ایرانی ایجاد کرد. این مکتب که از مهم‌ترین جریان‌های نقاشی معاصر ایران دانسته شده، در آغاز دهه ۱۳۴۰ش شکل گرفت. نام آن به دلیل استفاده هنرمندان، از نمادها و نقش‌مایه‌های سقاخانه‌ای و مذهبی، انتخاب شد؛ نقش‌مایه‌هایی مثل پنجرهٔ مشبک، نماد ضریح حرم ائمه(ع) و پَنْجه نماد دستان بریدهٔ حضرت عباس(ع) یا نماد پنج‌تن آل عبا(ع).

اثر منصور قندریز

جایگاه: بازآفرینی مدرن عناصر بصری شیعی

از آثار حسین زنده‌رودی در قرآن چاپ‌شده در پاریس

مکتب سقاخانه جریانی در هنرهای تجسمی مدرن ایران (نقاشی، نقاشی‌خط و مجسمه‌سازی) دانسته شده که با بازآفرینی عناصر بصری فرهنگ شیعی و آیین‌های مذهبی مربوط به آن به‌دنبال ایجاد پلی میان هنر مدرن و سنتی در ایران بوده است. مکتب سقاخانه مهم‌ترین مکتب نقاشی ایران از بُعد وسعت و شهرت و احیاگر هنرهای تجسمی ایران و مکتبی ملی در زمینهٔ این هنرها خوانده شده است.

سقاخانه اثر پرویز تناولی

گزارش شده که نامگذاری این مکتب توسط کریم امامی (درگذشت: ۱۳۸۴ش)، مترجم و منتقد هنری، و به‌دلیل وجود نمادها و نقش‌مایه‌های برگرفته از عناصر بصری شیعی و عاشورایی در آثار هنرمندان این مکتب صورت گرفته است؛ نمادها و نقش‌مایه‌هایی که عموماً در ساختمان سقاخانه‌ وجود دارد.

از نظر امامی، آثار هنرمندان این مکتب بیننده را به یاد حرم، تکیه و حسینیه می‌اندازد. از نظر او، حال و هوای کارهای آنان مذهبی بود، اما نه در حد مسجد امام اصفهان رفیع و ارزشمند و نه در حد مسجد سپهسالار (در مجموعهٔ دانشگاه شهید مطهری) تهران عظیم و غیرشخصی، بلکه نزدیک و آشنا، در حد سقاخانهٔ سرگذر محلات هر شهر.

پیدایش مکتب سقاخانه در آغاز دههٔ ۱۳۴۰ش و در آثار هنرمندانی چون پرویز تناولی، حسین زنده‌رودی، منصور قندریز (درگذشت: ۱۳۴۴ش)، ناصر اویسی، فرامرز پیل‌آرام (درگذشت: ۱۳۶۲ش) و صادق تبریزی (درگذشت: ۱۳۹۶ش) نشان داده شده است. برای نمونه از آثار هنرمندان این مکتب، حسین زنده‌رودی در سال ۱۳۵۱ش (۱۹۷۰م) قرآنی نفیس با طرح‌های خود در پاریس منتشر کرد که جایزه «زیباترین کتاب در سال جهانی کتاب» از طرف یونسکو به آن تعلق گرفت.

بستر پیدایش

بستر پیدایش مکتب سقاخانه چنین صورت‌بندی و تحلیل شده است:

• تلاش کارگزاران فرهنگی حکومت پهلوی دوم برای ایجاد نوعی هنر رسمی مدرن که برگرفته از هویت ایرانی باشد.
• واکنش روشنفکران ایرانی به مدرن‌گرایی کارگزاران فرهنگی آن دوره و تأکید آنان بر دو محور مقابلهٔ با «غرب‌گرایی» و «بازگشت به خویشتن» که از سال ۱۳۴۲ش، با آهنگ روبه‌رشدی تحت تأثیر روشنفکران مذهبی چون جلال آل‌احمد، علی شریعتی، سید محمود طالقانی، مرتضی مطهری و مهدی بازرگان همراه شد.

گفته شده که هنرمندان این مکتب هم در جهت خواست سیستم سیاسی حاکم با اتکا به حمایت‌های دولتی از آثار خود و هم هم‌سو با روشنفکران مذهبی دورهٔ خود حرکت کردند که حاصل آن پیدایش این مکتب بوده است.

اثر حسین زنده‌رودی

«

پرویز تناولی: روزی، حدود سال ۱۳۴۰ش، من و زنده‌رودی به [حرم] حضرت شاه عبدالعظيم رفتیم و آنجا توجهمان به‌تعدادی تصویر چاپی مذهبی که برای فروش گذاشته بودند جلب شد. در آن وقت ما هر دو در جست‌وجوی انواعی از مواد و مصالح ایرانی بودیم که بتوانیم از آنها در کار خود استفاده کنیم و آن تصاویر مذهبی به‌نظرمان خیلی مناسب آمد. تعدادی از آن تصاویر را خریدیم و به خانه بردیم از سادگی فرم آنها از تکرار نقش‌ها در آنها و از رنگ‌های روشن و چشمگیر آنها خوشمان آمد. اولین طرح‌هایی که زنده‌رودی با الهام از آن تصاویر کشید در واقع اولین کارهای سقاخانه‌ای هستند.

»

نمادها و نقش‌مایه‌ها

در برخی منابع، نمادها و نقش‌مایه‌های که در آثار هنرمندان مکتب سقاخانه به‌کار رفته چنین توصیف و تحلیل شده است:

اثر ناصر اویسی

• پنجرهٔ مشبک: نماد ضریح در حرم ائمه(ع) است؛

• ساختمان گنبدی: نماد حرم ائمه(ع) از جمله حرم امام حسین(ع) است؛
• پَنْجه (خمسه): نماد دستان بریدهٔ حضرت عباس(ع) یا نماد پنج‌تن آل عبا(ع) یا قداست عدد پنج در ادیان و مذاهب یا نماد گواه و سوگند است؛
• جام چهل‌کلید: نماد سقایی برگرفته از سقایی حضرت عباس(ع) در روز عاشوراست؛
• شمایل: نماد مردان خدا و شجاعت آنان با ترسیم چهرهٔ اولیای دین به‌خصوص حضرت عباس(ع) است؛
• آب: نماد زندگی و عاملی برای تبرک‌جستن از اولیای الهی است؛
• قفل: نماد توسل به روح اولیای دین است که به شبکه‌های ضریحِ اماکنی چون حرم‌ها و سقاخانه‌ها زده می‌شده است؛
• شمع: شمع‌های روشن و خاموش که نماد روشنایی، نور و قداست است؛
• شیر و خورشید: شیری با شمشیر ذوالفقار در دستش که نماد امام علی(ع) و خورشید پشت سر او نماد پیامبر(ص) است.
• رنگ: رنگ‌های سبز، سفید، طلایی و مسی که عموماً در معماری مذهبی از آنها استفاده می‌شود و برای نمونه رنگ سبز، که رنگ خاص مذهب شیعه است، نماد پاکی ائمه(ع) است.
• سایر نمادها و نقش‌مایه‌ها: دَر، حرز، کتیبه، عَلَم، توغ و الواح.